An Chi
—★—

Chuyện Đông Chuyện Tây

• Tập 4 •

(Câu 942 đến câu 1257)

NXB Tổng Hợp TP.HCM

ebook©vctvegroup | 30-10-2022

942 – 951

§ 942. Kiến thức ngày nay, số 475, ngày 20-10-2003

ĐỘC GIẢ: Tôi là dân “cò lửa”, gốc ở miệt Cửa Lò (Nghệ An) mà không biết tại sao quê mình lại có một cái tên “nóng” đến thế. Mong ông An Chi vui lòng dò tìm hộ xem có chút manh mối nào không.

AN CHI: Một vài tác giả cho rằng sở dĩ quê ông có một cái tên “nóng” đến thế là vì các vị tiền bối đã phiên âm nó từ tiếng Mã Lai.

Cách đây trên 30 năm, trong Nguồn gốc Mã Lai của dân tộc Việt Nam (Bách Bộc, Sài Gòn, 1971), Bình Nguyên Lộc đã khẳng định rằng Cửa Lò bắt nguồn từ tiếng Mã Lai Kưala, “là tên chỉ những nơi sông đổ ra biển, hoặc đổ vào một con sông khác”*. Và 28 năm sau, Trần Trí Dõi cũng viết: “Một cửa sông khác ở Nghệ An cũng có tên Mã Lai: cảng Cửa Lò (Kưa lo)”*. Rồi trong một bài viết khác, Trần Trí Dõi đã nói rõ thêm như sau:

“Trong ngôn ngữ Nam Đảo người ta gặp danh từ kưala với nghĩa là “cửa sông” hay sông “cửa sông”. Từ danh từ chung có nghĩa ấy, kưala dần dần chuyển khi thì thành Cà Lồ (sông), khi thì thành Cửa Lò (cửa sông ở Nghệ An), khi thì thành Kì La (sông và cửa sông ở Hà Tĩnh), v.v.. Như vậy, tên gọi ban đầu ấy có thể là Kula/Kưala vốn là của người Nam Đảo (Austronesian) hay Mã Lai cổ (Malayo) về sau Việt hoá thành Cà Lồ”*.

Trước khi phân tích xem có thật Cửa Lò do “Kưala” mà ra hay không, xin nhận xét về mấy khái niệm cơ bản như sau.

Thứ nhất, Malayo không phải là “Mã Lai cổ” như Trần Trí Dõi đã chú thích. Như chúng tôi đã nói rõ trên Kiến thức ngày nay, số 463, ngày 20-6-2003, đó chỉ là thành tố thứ nhất trong tính từ/danh từ Malayo-Polynesian, một cấu trúc ghép kiểu đẳng lập gồm có hai thành tố Malay và Polynesian, nối với nhau bằng hình vị “o”, gắn vào thành tố trước, kiểu như Franco-Prussian (Pháp-Phổ), Greco-Roman (Hy-La), Tibeto-Burman (Tạng-Miến), v.v.. Nếu tách ra khỏi cấu trúc ghép thì thành tố thứ nhất phải trở lại với hình thái bình thường của nó: Franco → French, Greco → Greek, Tibeto → Tibetan, v.v..

Cũng vậy, “Malayo” không tồn tại riêng vì nó sẽ trở lại với hình thái bình thường của nó là Malay . Và Malay chỉ đơn giản là “Mã Lai” còn “Mã Lai cổ” thì phải là “Ancient Malay”, “Archaic Malay” hoặc “Palaeo-Malay.”

Thứ hai, “của người Nam Đảo (Austronesian) hay Mã Lai cổ (Malayo)” là một cách diễn đạt rất tối nghĩa: vì từ “hay” có thể ứng với dấu “=” hoặc dấu “≠” nên ta không thể biết được theo tác giả thì “Nam Đảo” và “Mã Lai cổ” ở đây có đồng nhất hay không. Rất may mắn là ở một đoạn trước đó, chính tác giả đã khẳng định giúp ta một cách rạch ròi rằng “ngôn ngữ Nam Đảo (Austronesian) tức Mã Lai cổ”*. Nhưng chính điều khẳng định này thì lại hoàn toàn sai: Austronesian là một họ của các ngôn ngữ đang “sống”, những sinh ngữ (living languages) hẳn hoi, trong đó có cả tiếng Mã Lai (Malay) hiện đại thì làm sao lại có thể nói “ngôn ngữ Nam Đảo (Austronesian) tức Mã Lai cổ”?

Thứ ba là tác giả đã theo Bình Nguyên Lộc mà ghi “kưala” còn sở dĩ Bình Nguyên Lộc ghi như thế chẳng qua chỉ để làm cho “kưa (la)” nghe giống “Cửa (Lò)” mà thôi. Chứ trên toàn bộ lãnh thổ của hai quốc gia Malaysia và Indonesia hiện nay thì cái từ đang xét vẫn luôn luôn là “kuala”, từ Kuala Dungun, Kuala Lumpur, Kuala T(e)rengganu, v.v. của Malaysia cho đến Kuala Kapuas, Kuala Keriau, Kuala Kurun, v.v. của Indonesia. Vậy trở xuống, xin mạn phép bỏ cái dấu “râu” của chữ “ư” mà ghi thành “kuala”.

Và xin nhấn mạnh rằng kuala là một đơn vị từ vựng của tiếng Mã Lai hiện đại (như chính Bình Nguyên Lộc cũng đã thấy) chứ không phải “Mã Lai cổ”.

Bây giờ xin phân tích xem có phải Cửa Lò là do tiếng Mã Lai kuala mà ra hay không. Trần Trí Dõi thì chỉ khẳng định mà hoàn toàn không biện luận còn Bình Nguyên Lộc thì đã sai ngay từ đầu trong phần biện luận của mình. Ông đã dựa vào một điều ghi chép sai lầm của một “du khách Ăng Lê” mà khẳng định rằng “danh từ cửa chắc chắn chỉ xuất hiện sau năm 1792, tức chỉ mới đây thôi” để đi đến kết luận “sự thật thì cửa là tiếng Mã Lai kưala”*.

Bình Nguyên Lộc không ngờ rằng danh từ cửa đã có mặt trong từ vựng của tiếng Việt muộn nhất cũng là vào nửa đầu của thế kỷ XV. Nó đã xuất hiện với một tần số rất “dễ thấy” trong Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi (1380 – 1442): cửa quyền (các bài 6, 20, 27), cài cửa (b.20), cửa song (b.21), cửa Nho (b.27), cửa vương hầu (b.30), cửa nhà (b.30), cửa ngọc (b.40), cửa mận tường đào (b.46), v.v.. Đây là điểm sai thứ nhất.

Điểm sai thứ hai lại càng thô thiển hơn: chẳng có nhà ngữ học chín chắn nào lại chịu nói rằng “chỉ mới đây thôi”, nghĩa là “sau năm 1792” mà người Việt lại còn đi mượn từ cửa ở tiếng Mã Lai kuala, mà lại mượn để làm địa danh!

Không có bất cứ một lý do ngôn ngữ hoặc lịch sử nào có thể chống chế cho một kiểu kết luận nhẹ dạ đến như thế. Bất cứ ai đủ tỉnh táo cũng có thể thấy rằng Cửa Lò là một địa danh do chính người Việt đặt ra bằng những “chất liệu” sẵn có của tiếng Việt. Thật vậy, xét về danh từ chung thì cửa trong Cửa Lò nằm trong cùng một hệ thống với cửa trong cửa ải, cửa bể, cửa biển, cửa lạch, cửa sông, v.v.; còn xét về danh từ riêng thì nó nằm trong cùng một hệ thống với Cửa trong Cửa Bạng (Thanh Hoá), Cửa Cấm (Hải Phòng), Cửa Đáy (Ninh Bình), Cửa Hội (Nghệ An), Cửa Sót (Hà Tĩnh), Cửa Tùng (Quảng Trị), v.v.. Chữ nghĩa đã rành rành như thế thì liệu có nên nhiễu sự mà đi tìm nguồn gốc của địa danh Cửa Lò trong tiếng Mã Lai hay không?

Huống chi, đã đụng đến chuyện địa danh thì không thể chỉ nhờ vào ngữ học mà xong xuôi được vì nó còn liên quan đến địa lý lịch sử, lịch sử các lớp địa danh (sự loại bỏ và thay thế), đặc điểm của hệ động vật và hệ thực vật, đặc điểm các ngành nghề, sự tồn tại của các đặc sản, v.v., của địa phương hữu quan. Chẳng hạn, ngay đối với địa danh Cửa Lò, thì liên quan đến địa lý lịch sử và lịch sử các lớp địa danh, Hippolyte Le Breton đã cho biết như sau:

“Đầu thế kỷ XV, chưa có địa danh Cửa Lò. Ngọn núi nằm giữa quan lộ (quốc lộ 1A) và Cửa Lò xưa kia là một hòn đảo. Hai nhánh sông Cấm bao quanh đảo, bắt đầu từ cái làng ngày nay gọi là Đò Cấm, gần nhà ga cùng tên. Nhánh phía Bắc còn lại đến ngày nay, nhánh Nam tạo thành Cửa Xá – một cửa sông – nhưng ngày nay đã hoàn toàn bị lấp. Từ thuở ấy ở Cửa Xá có những bãi bồi biển (…)”*.

Từ đoạn văn trên đây của Hippolyte Le Breton – mà Hà Văn Tải đã dẫn lại từ Tạp chí Sông Lam, số 56-2003 – ta dễ dàng thấy rằng gốc Mã Lai, mà lại là “Mã Lai cổ”, của địa danh Cửa Lò chỉ là một câu chuyện giả tưởng.

Trở lại với thực tế, chúng tôi tán thành ý kiến của tác giả Chu Trọng Huyến, đăng trên báo Nghệ An cuối tuần ngày 6-4-2003:

“Thuở trước tổ tiên ta chưa biết phơi muối bằng cách làm ra nước ót mà phải đun nước biển cho đến khô để thành muối (…) Hai bên cửa con sông Cấm đổ ra biển thuở đó có nhiều lò nấu muối, được đắp cao. Đêm đêm lửa lò đỏ rực. Những con thuyền vào lộng ra khơi cứ nhìn vào ánh lửa lò thì biết đó là cửa sông để cho thuyền về đậu. Vì thế cửa biển ấy được gọi là Cửa Lò”*.

Việc nấu muối ở Nghệ An xưa đã được ghi nhận trong Đại Nam nhất thống chí của Quốc sử quán triều Nguyễn* nên ý kiến của Chu Trọng Huyến rất đáng tin. Nhưng chính Hà Văn Tải thì lại có cách giải thích khác:

“Ông (H. Le Breton – AC) nói đầu thế kỷ XV chưa có Cửa Lò, nhưng chúng ta biết trước đó đã có Lô Sơn tức Núi Lò. Vậy từ “Lò” đã có trước khi có tên Cửa Lò. Phải chăng là từ Núi Lò đến Cửa Lò. Xem trên bản đồ ta thấy rất rõ những ngọn núi Đầu Rồng, Đầu Gà nhô ra xa (lò ra ngoài xa). Núi Lò đến những lò nấu muối bắt đầu từ thời Nguyễn Xí (thế kỷ XV) và từ Cửa Xá được chuyển thành Cửa Lò”*.

Đoạn văn trên đây để lộ một điều phi lý: đặc điểm “lò ra ngoài xa” của núi Đầu Rồng và núi Đầu Gà mà lại được lấy để đặt tên cho một ngọn núi khác, là Núi Lò, tức Lô Sơn. Vì vậy nên chúng tôi tán thành Chu Trọng Huyến, nhất là vì tác giả này đã dẫn lời (trong văn bia) của Nguyễn Xí, là người đã được phong đất dọc bờ biển từ Cửa Lò đến Cửa Hội:

“Dư tính Nguyễn huý Xí, thế cư hải tân dĩ chử diêm vi nghiệp”, nghĩa là “Ta họ Nguyễn, tên Xí, cả đời ở vùng bờ biển, lấy việc nấu muối làm nghề sinh sống”.

Cứ như trên thì địa danh Cửa Lò chẳng có liên quan gì đến ngôn ngữ của người “Nam Đảo hay Mã Lai cổ” cả.

§ 943. Kiến thức ngày nay, số 476, ngày 1-11 -2003

ĐỘC GIẢ: Trên Kiến thức ngày nay, số 432, ngày 10-8-2002, ông có giới thiệu một bài thơ nổi tiếng của Đỗ Phủ là bài “Khúc giang”, lại có kèm theo bản dịch của thi sĩ Tản Đà, được xem là một trong những người dịch thơ Đường rất tài hoa.

Được dịp đọc nguyên tác và bản dịch, tôi rất thích thú. Nhưng vì bị hạn chế về một vài mặt nên việc thưởng thức bài thơ gốc và bản dịch không được trọn vẹn mà muốn tra cứu thêm thì không có điều kiện. Vậy nếu có thể được, mong ông trích giới thiệu thêm phần giải nghĩa (dịch nghĩa tiếng Hán) trong từng câu của bài nguyên tác. Và cũng xin ông nói rõ thêm về hai câu đầu trong bản dịch của Tản Đà.

AN CHI: Để bạn đọc khác tiện tham khảo, chúng tôi xin đăng lại nguyên văn bài “Khúc Giang”.

Triều hồi nhật nhật điển xuân y,

Mỗi nhật giang đầu tận tuý quy.

Tửu trái tầm thường hành xứ hữu,

Nhân sinh thất thập cổ lai hy.

Xuyên hoa giáp điệp thâm thâm hiện,

Điểm thuỷ thanh đình khoản khoản phi.

Truyền ngữ phong quang cộng lưu chuyển,

Tạm thời tương thưởng mạc tương vi.

Đây là bài thứ hai trong hai bài “Khúc giang nhị thủ” của Đỗ Phủ, làm vào mùa xuân năm Càn Nguyên nguyên niên (758), lúc Đỗ Phủ đương nhiệm chức Tả thập di. Dưới đây là một số chú thích về từ ngữ:

– Khúc giang : Tên đầy đủ là Khúc giang trì, ở phía Đông Nam huyện Tràng An, tỉnh Thiểm Tây hiện nay. Ban đầu do Hán Vũ đế tạo lập, về sau được Đường Huyền Tông sửa sang thêm nên mới trở thành một nơi thắng cảnh hấp dẫn hơn.

– Triều hồi: ra về sau buổi chầu (vua).

– Điển xuân y : đem cầm (gá) áo mặc mùa xuân. Điển là cầm cố.

– Tửu trái : nợ rượu. Có thể hiểu thành “nợ tiền rượu” hoặc “nợ (với) rượu”.

– Tầm thường : bình thường, thông thường.

– Hành xứ : khắp nơi.

Nghĩa của từng câu đã được Nguyễn Quảng Tuân dịch như sau:

Ngày ngày khi ở trong triều ra về ta đem cầm cái áo xuân để mua rượu.

Mỗi ngày, ta uống thật say ở đầu sông rồi mới trở về.

Nợ rượu thường thường nơi nào cũng có.

Người đời từ xưa đến nay ít ai được thọ tới bảy mươi tuổi.

Nhiều con bươm bướm châm hoa thấp thoáng hiện.

Những con chuồn chuồn giỡn nước dập dờn bay.

Hãy nói cho mọi người biết rằng: theo thời gian phong cảnh đều thay đổi.

Ta hãy tạm cùng nhau thưởng ngoạn, đừng nên để lỡ dịp*.

Về hai câu đầu trong bản dịch của Tản Đà:

Khỏi bệ vua ra, cố áo hoài,

Bên sông say khướt, tối lần mai

thì chữ cố có thể gâybỡ ngỡ cho người đọc hiện nay vì ta khó hình dung được rằng “cố áo” lại là “đem áo đi cầm”. Mà ngay ở thời của Tản Đà, có lẽ cũng chẳng (hoặc ít) ai lại dùng từ cố đơn độc như thế vì ta thấy chỉ có ngữ vị từ đẳng lập cầm cố mới thực sự thông dụng mà thôi. Vậy “cố áo hoài” là một cách diễn đạt không lấy gì làm sáng sủa. Mà “khỏi bệ vua ra” cũng là một kiểu đặt câu không quen thuộc với tiếng Việt và xin thú thật rằng cấu trúc này gây cho chúng tôi cái cảm tưởng rằng đây là một trường hợp Tây nói tiếng ta. Ta không thể viện bất cứ cái cớ nào để nói rằng vì đây là “ngôn ngữ thơ” nên dịch giả phải được “đặc cách”.

Đó là nhận xét về câu đầu. Còn ở câu thứ hai thì ba chữ “tối lần mai” cũng đi quá xa với cái nghĩa của hai tiếng “mỗi nhật” trong nguyên tác. Mỗi nhật chẳng qua là mỗi ngày, hằng ngày, ngày nào cũng vậy chứ đâu có phải là tối ngày sáng đêm, thâu đêm suốt sáng mà nói là “tối lần mai”!

Có lẽ do những điều chúng tôi vừa trình bày trên đây nên chính ông cũng thấy “khó nghĩ” với hai câu đầu trong bản dịch của Tản Đà chăng?

§ 944. Kiến thức ngày nay, số 476, ngày 1-11 -2003

ĐỘC GIẢ: Câu đầu bài “Hành lộ nan” của Lý Bạch là:

Kim tôn thanh tửu đẩu thập thiên.

Tôi thấy ba chữ “đẩu thập thiên” đã được nhiều dịch giả dịch khác nhau: người thì dịch là “đấu mười ngàn”, người lại dịch là “mười ngàn đấu”. Bài “Tương tiến tửu” (cũng của Lý Bạch) cũng có mấy chữ đó ở câu 20:

Đẩu tửu thập thiên tứ hoan hước.

Mấy chữ này cũng được nhiều dịch giả dịch khác nhau kiểu như trên. Vậy xin ông vui lòng cho biết hiểu thế nào mới đúng vì các vị dịch giả kia người nào cũng thâm nho cả. Nếu là “đấu mười ngàn” thì đây là mười ngàn gì vì có người nói đây là mười ngàn đồng (tiền)?

AN CHI: Thập thiên (mười ngàn) ở đây đúng là giá tiền của một đấu rượu. Trung Quốc lịch đại danh thi phân loại đại điển do Hồ Quang Chu và Chu Mãn Giang chủ biên, tập 4 (Quảng Tây Nhân dân xuất bản xã, in lần thứ 2, 1992) đã chú về ba chữ “đẩu thập thiên” trong bài “Hành lộ nan” như sau:

“Nhất đẩu tửu trị thập thiên tiền” (tr. 232, chú thích 2), nghĩa là “một đấu rượu giá mười ngàn tiền”.

Quyển sách này cũng đã giảng về bốn chữ “đẩu tửu thập thiên” trong bài “Tương tiến tửu” yhệt như trên (tr. 365, chú thích 14).

Thật ra thì theo sđd, mấy chữ trên đây đã xuất hiện từ thế kỷ III của CN trong “Danh đô thiên” của Tào Thực (192 – 232 CN):

Quy lai yến Bình Lạc,

Mỹ tửu đẩu thập thiên

Nghĩa là:

Lúc trở về mở tiệc ở đạo quán Bình Lạc, dùng rượu ngon giá đến mười ngàn một đấu.

Dĩ nhiên “đẩu (tửu) thập thiên” chỉ là ngoa dụ dùng để nói lên cái quý, cái đắt của rượu ngon mà thôi, chứ không thông báo về thời giá của thị trường.

Nhưng cũng chính vì thứ rượu đang uống quá đắt nên, trong cái đà “trăm phần trăm” nọ, Lý Bạch mới viết tiếp:

Chủ nhân hà vị ngôn thiểu tiền,

Kính tu cô thủ đối quân chước

Ngũ hoa mã, thiên kim cừu

Hô nhi tương xuất hoán mỹ tửu,

Dữ nhĩ đồng tiêu vạn cổ sầu.

Nghĩa là:

Cớ sao chủ nhân bảo thiếu tiền

Mua ngay về tôi cùng bác rót

Ngựa năm sắc, áo cừu ngàn vàng

Bảo trẻ đem đổi lấy rượu ngon

Để cùng bác quên sầu vạn cổ.

Và nếu trở lại với bài “Hành lộ nan”, ta sẽ thấy hai câu đầu là:

Kim tôn thanh tửu đẩu thập thiên

Ngọc bàn trân tu trị vạn tiền

Nghĩa là:

Rượu trong (đựng) chén vàng một đấu mười ngàn,

Món ngon (để) mâm ngọc giá đáng muôn tiền.

Rõ ràng là hai cấu trúc đẩu thập thiên và trị vạn tiền là những phần Thuyết dùng để nói lên cái giá trị bằng tiền của từng phần Đề tương ứng là kim tôn thanh tửu và ngọc bàn trân tu. Vậy “đẩu (tửu) thập thiên” không phải là “mười ngàn đấu rượu”. Rất tiếc là vì hiểu sai nên có người đã dịch sai. Trần Trọng Kim, chẳng hạn, đã dịch hai câu

Trần Vương tích thời yến Bình Lạc,

Đẩu tửu thập thiên tứ hoan hước

trong bài “Tương tiếng tửu” thành

“Trần-vương Bình-lạc mua vui,

Mười ngàn đẩu rượu chơi-bời thoả-thuê”*.

Nếu quả đúng là “mười ngàn đấu rượu” thì đây chẳng còn là chuyện Lý Bạch cùng “bạn nhậu” Sầm Huân và Nguyên Đan Khâu uống rượu nữa mà sẽ là chuyện “ngâm rượu” mấy tay “bợm” này trong “mười ngàn đấu” chất cay đó chứ chẳng chơi!

§ 945. Kiến thức ngày nay, số 477, ngày 10-11 -2003

ĐỘC GIẢ: Trong bài “Đọc cuốn Văn bản Truyện Kiều -Nghiên cứu và thảo luận”, đăng trên tạp chí Văn hoá Nghệ thuật, số 8 (230)-2003, tác giả Lê Thành Lân đã tự giới thiệu là “vốn chẳng có kiến thức gì về văn bản Truyện Kiều cũng như những vấn đề thuộc về chữ nghĩa Truyện Kiều”. (tr. 116)

Thế nhưng tác giả lại làm được một việc quan trọng là phân kỳ cho lịch sử việc nghiên cứu Truyện Kiều thành năm “bước ngoặt”. Có lẽ tác giả tự nhận như trên chỉ vì khiêm tốn nhưng không biết năm “bước ngoặt” kia có vấn đề gì hay không.

AN CHI: Trước nhất, chúng tôi thành thật xin lỗi vì đã không sắp xếp được để trả lời luôn cho câu hỏi này của ông trên Kiến thức ngày nay, số 472. Bây giờ xin đi vào vấn đề.

Bài “Đọc cuốn Văn bản Truyện Kiều – Nghiên cứu và thảo luận” của Lê Thành Lân, đăng trên tạp chí Văn hoá Nghệ thuật số 8 (230)-2003 (xin gọi là “bài VHNT”) chính là bài “Một bước ngoặt trên con đường tìm hiểu Truyện Kiều”, đã đăng trên tạp chí Hán Nôm, số 3 (52)-2002 (xin gọi là “bài TCHN”), có thay đổi về nội dung của các “bước ngoặt”.

Trong bài TCHN, Lê Thành Lân đã nêu ra năm “bước ngoặt” sau đây cho lịch sử của công cuộc nghiên cứu Truyện Kiều:

– “Bước ngoặt thứ nhất: Truyện Kiều được in ra vào năm 1871 bởi Liễu Văn Đường tàng bản”.

– “Bước ngoặt thứ hai: Truyện Kiều được chú giải trong bản in của Kiều Oánh Mậu vào năm 1902”.

– “Bước ngoặt thứ ba: Vào năm 1965, bản Kiều của ông Nguyễn Văn Hoàn được in (…) được biên soạn với một phương pháp văn bản học khoa học”.

– “Bước ngoặt thứ tư: Đó là việc công bố cuốn Văn bản Truyện Kiều – Nghiên cứu và thảo luận (của Đào Thái Tôn)”.

– “Bước ngoặt thứ năm: Đó là việc Đào Thái Tôn sẽ giới thiệu bản Kiều Liễu Văn Đường in năm 1871 (…) trong một ngày gần đây”.

Kiểu “phân kỳ” trên đây không ổn chút nào.

“Bước ngoặt thứ nhất” là một cái mốc hoàn toàn vô lý: bản Liễu Văn Đường 1871 được khắc in chẳng qua chỉ để đáp ứng nhu cầu thưởng thức Truyện Kiều chứ tuyệt đối không mang tính chất nghiên cứu vì nó hoàn toàn không được chú giải. Sở dĩ nó được Lê Thành Lân nâng cấp thành một “bước ngoặt” chẳng qua là vì nó ăn theo “bước ngoặt thứ năm” là “bước ngoặt” “sẽ” (!) chứng kiến sự ra đời của chính nó (bản Liễu Văn Đường 1871) nhưng “do Đào Thái Tôn giới thiệu” mà thôi.

Nhưng chính “bước ngoặt thứ năm” này mới lại là một cái mốc thậm phi lý: người ta chỉ phân kỳ cho quá khứ và hiện tại chứ phân kỳ cho tương lai sao được! “Biết ra sao ngày sau?”

Cũng vì “đi trước thời đại” nên tác giả Lê Thành Lân mới không lường được chuyện gì sẽ xảy ra. “Bản Liễu Văn Đường 1871 do Đào Thái Tôn giới thiệu” ở đâu chưa thấy thì đã thấy:

– Truyện Kiều – Bản Nôm cổ nhất Liễu Văn Đường 1871 do Nguyễn Quảng Tuân phiên âm và khảo dị, do Nhà xuất bản Văn học và Trung tâm Nghiên cứu Quốc học ấn hành tháng 9-2002; và

– Tư liệu Truyện Kiều – Bản Duy Minh Thị 1872 của Nguyễn Tài Cẩn, do Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội ấn hành quý IV-2002 (sẽ gọi tắt là Tư liệu Truyện Kiều).

Đào Thái Tôn chưa kịp tạo ra “bước ngoặt thứ năm” thì đã có người khác làm rồi. Chính vì sự bất ổn của kiểu “phân kỳ” trong bài TCHN và nhất là vì “bước ngoặt thứ năm” đã bị người khác “đón lõng” nên Lê Thành Lân đã phải điều chỉnh nội dung của “năm bước ngoặt” đó và bổ sung thêm một vài chỗ thành bài VHNT để gởi cho tạp chí Văn hoá Nghệ thuật. Sau đây là nội dung đã điều chỉnh của các “bước ngoặt”:

– “Bước ngoặt thứ nhất: Truyện Kiều được chú giải trong bản in của Kiều Oánh Mậu năm 1902”.

– “Bước ngoặt thứ hai: Vào năm 1965, bản Kiều của ông Nguyễn Văn Hoàn được in. Đây là lần đầu tiên Truyện Kiều được biên soạn với một phương pháp văn bản học khoa học”.

– “Bước ngoặt thứ ba: Năm 1974, Đào Duy Anh cho in Từ Điển Truyện Kiều”.

– “Bước ngoặt thứ tư là việc công bố bài Giáo sư Hoàng Xuân Hãn trả lời phỏng vấn của đài R.F.I. do bà Thuỵ Khuê thực hiện vào các năm 1996, 1997 (…) nó đã vạch ra một phương hướng mới và những phương pháp mới để tìm về nguyên tác Truyện Kiều”.

– “Bước ngoặt thứ năm: Đó là việc Đào Thái Tôn khẳng định không có “bản Phường do Phạm Quý Thích in”, không có “bản Kinh do Tự Đức cho in” và “bản Tiên Điền” không phải nguyên tác của Nguyễn Du”.

Dĩ nhiên là kiểu “phân kỳ” mới này cũng chẳng ổn chút nào.

Nếu chỉ lấy việc chú giải làm tiêu chuẩn thì “bước ngoặt thứ nhất” ở đây lại trễ đến hơn một phần tư thế kỷ vì trước bản Kiều Oánh Mậu 1902 ta đã có bản quốc ngữ 1875 của Trương Vĩnh Ký. Chưa nói đến chuyện chú giải, chỉ riêng về mặt văn tự mà chuyển từ Nôm sang quốc ngữ lần đầu tiên cũng đã là một bước ngoặt rồi.

“Bước ngoặt thứ năm” cũng chẳng ổn tí nào vì nó được Lê Thành Lân lăng-xê một cách quá vội vàng. Đào Thái Tôn khẳng định rằng không có bản Kinh do Tự Đức cho in cũng như không có bản Phường do Phạm Quý Thích in. Nhưng Mai Quốc Liên đã phản bác lại ý kiến của Đào Thái Tôn trong bài “Đôi lời thưa lại Đào quân”, đăng trên tạp chí Văn học, số 6-1998 mà sau hơn 5 năm, đến nay ta vẫn chưa thấy Đào quân phản hồi. Vậy ý kiến của Đào Thái Tôn đâu đã phải là “lời sau chót”! Cứ cho rằng ý kiến đó hoàn toàn chính xác thì việc nó có xứng đáng làm thành một “bước ngoặt” hay không cũng còn là chuyện phải bàn.

Và ta còn nhiều chuyện phải bàn nữa chung quanh năm “bước ngoặt” của Lê Thành Lân.

Chẳng hạn như chuyện sau đây. Lê Thành Lân đã không tiếc lời ca tụng công việc nghiên cứu Truyện Kiều của Hoàng Xuân Hãn mà bản Duy Minh Thị 1872 chính là bản được vị học giả này xem là bản “số 1” trong tám bản Kiều mà ông định dùng để làm quyển Kiều tầm nguyên của mình*. Thế nhưng khi bản Duy Minh Thị 1872 ra mắt công chúng, mà lại do một nhà văn bản học Hán Nôm đầy uy tín và kinh nghiệm là Nguyễn Tài Cẩn giới thiệu và mô tả thì Lê Thành Lân lại chẳng hề đả động đến khi dựng lên bảng phân kỳ “năm bước ngoặt” mới cho bài VHNT. Nó không xứng đáng bằng bản Liễu Văn Đường 1871 mà Đào Thái Tôn chưa kịp công bố chăng?

Còn nếu bảo rằng ở thời điểm đó mà tác giả Lê Thành Lân vẫn chưa biết đến công trình này của Nguyễn Tài Cẩn thì thử hỏi tác giả đã đủ tư cách để làm cái việc trọng đại là định ra những bước ngoặt cho công cuộc nghiên cứu Truyện Kiều hay chưa? Có một chi tiết tế nhị mà Nguyễn Tài Cẩn đã thuật lại là Đào Thái Tôn có mời ông cùng nghiên cứu bản Liễu Văn Đường 1871 nhưng ông đã không hưởng ứng vì ông muốn mô tả bản Duy Minh Thị 1872*.

Lại như chuyện sau đây nữa. Lê Thành Lân ngưỡng mộ và ca tụng Hoàng Xuân Hãn hết ý, gọi ông là “nhà Việt Nam học số Một”* mà riêng trong việc nghiên cứu Truyện Kiều thì bài trả lời của Hoàng Xuân Hãn cho đài R.F.I. “đã vạch ra một phương hướng mới và những phương pháp mới để tìm về nguyên tác Truyện Kiều”*. Thế nhưng với kiểu phân kỳ “năm bước ngoặt” của chính Lê Thành Lân trong bài TCHN thì ta chẳng thấy tăm dạng của Hoàng học giả ở nơi nao còn Đào học giả lại “đứng tên” đến những hai “bước ngoặt” (một bước cũng đã quá vinh dự rồi!) mà tréo ngoe trái cựa thay, “bước ngoặt thứ năm” thì còn chưa xảy ra.

Đó là vào nửa đầu của năm 2002. Đùng một cái, cuối quý III, Nguyễn Quảng Tuân công bố Liễu Văn Đường 1872. Lại đùng một cái nữa, đến quý IV, Nguyễn Tài Cẩn công bố Duy Minh Thị 1872. Cái khung “năm bước ngoặt” của Lê Thành Lân cũng chấn động theo. Không còn cách nào khác hơn là phải điều chỉnh nội dung của nó. Đến nước này, Lê Thành Lân mới “thỉnh” Hoàng Xuân Hãn vào đứng ở “bước ngoặt thứ tư” với bài trả lời phỏng vấn cho đài R.F.I. Công của Hoàng Xuân Hãn đối với việc nghiên cứu Truyện Kiều đã là một hằng số. Nếu Lê Thành Lân thực sự kính mộ học giả Hoàng Xuân Hãn thì phải “dành” cho ông một chỗ đứng ngay từ đầu trong “năm bước ngoặt” của bài TCHN mới phải chứ có đâu lại cho ông ấy ra rìa rồi bây giờ mới “xét vớt”.

§ 946. Kiến thức ngày nay, số 478, ngày 20-11-2003

ĐỘC GIẢ: Khi con cái của động vật bốn chân động dục, người trong Nam nói là nó “rượn(g) đực”. Sở dĩ tôi phải viết chữ “rượn(g)” kiểu nước đôi như vầy là vì các quyển từ điển quen thuộc đều viết “rượn” nhưng một ông bạn già của tôi lại nói là phải viết “rượng” mới đúng. Vậy xin ông cho biết ý kiến.

AN CHI: Đúng là về chính tả hiện hành thì các quyển từ điển quen thuộc đều viết “rượn”: Đại Nam quấc âm tự vị của Huình-Tịnh Paulus Của, Dictionnaire annamite – français của J. F. M. Génibrel, Từ điển tiếng Việt do Văn Tân chủ biên (Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội; 1967), Việt Nam tự điển của Lê Văn Đức, Từ điển tiếng Việt 1992 do Hoàng Phê chủ biên, v.v.. Nhưng theo chúng tôi thì đúng ra chữ này phải viết là “rượng”.

Đây là một từ của tiếng địa phương ở trong Nam, là miền mà phụ âm cuối -n đã bị nhập làm một với phụ âm cuối -ng. Do đó, đan và đang, chăn và chăng, thiên và thiêng, v.v., đều được phát âm thành đang, chăng, thiêng, v.v..

Cũng vì lý do này mà người ta cho rằng từ đang xét là một từ có -n cuối nhưng phụ âm cuối này đã bị người miền Nam phát âm thành -ng (và cả tiếng thành “rượng”). Và cũng vì thế cho nên các nhà làm từ điển mới viết nó thành “rượn”, nghĩ rằng làm như thế mới là đưa chính tả về đúng với từ nguyên mà không ngờ rằng lẽ ra nó phải được viết thành rượng.

Thật vậy, rượng là một từ Việt gốc Hán, bắt nguồn ở một từ ghi bằng chữ 痒, cũng viết 癢, mà âm Hán Việt chính thống hiện đại là dưỡng, có người đọc thành dạng, có nghĩa là ngứa ngáy. Về mối quan hệ r ~ d, xin lấy cái thí dụ đầu tiên liên quan đến một từ đồng nghĩa với rượng là rực trong rạo rực. Đây cũng là một từ Việt gốc Hán và từ này bắt nguồn ở một từ ghi bằng chữ 𤺆 mà âm Hán Việt chính thống hiện đại là dực, cũng có nghĩa là… ngứa ngáy. Ngoài ra, ta còn có hàng loạt thí dụ khác; -rang (cơm) ~ dương 烊 (nướng trên lửa), – (nở) rộ ~ dụ 裕 (nhiều), – rũ (tù) ~ dũ 瘐 (chết đói hoặc chết rét trong tù), v.v..

Xin phân biệt với rượn, có nghĩa là gần rách, gần bục ra (nói về vải) vì đây là một điệp thức của rạn trong rạn nứt, đều là những từ gốc Hán, bắt nguồn ở một từ ghi bằng chữ 爛, mà âm Hán Việt chính thống hiện đại là lạn, có nghĩa là mục nát.

Vậy rượng (đực) ~ dưỡng/dạng (= ngứa) là một hiện tượng hoàn toàn bình thường và vì thế nên lẽ ra chữ “rượn” trong trường hợp này phải viết với -ng cuối thành rượng mới đúng.

§ 947. Kiến thức ngày nay, số 478, ngày 20-11-2003

ĐỘC GIẢ: Tôi đọc lại câu trả lời của ông trên Kiến thức ngày nay, số 171, ngày 2-4-1995, giải thích hai câu:

Vị Thuỷ đầu can nhật

Kỳ Sơn nhập mộng thần

Và bất giác lại nhớ đến hai câu thơ trong Chinh phụ ngâm:

Non Kỳ quạnh quẽ trăng treo,

Bến Phì gió thổi đìu hiu mấy gò.

Rõ ràng là cảnh tha ma, mộ địa. Các cụ ông ngày xưa viếng nhau bằng bức trướng “Kỳ Sơn vân ám” cũng là cảnh đau buồn. Vậy mong ông cho biết:

Hai “Kỳ Sơn” nói trên có liên quan gì đến nhau không.

Xuất xứ của câu “Kỳ Sơn” (non Kỳ) đau buồn trên đây.

AN CHI: Đó là hai “Kỳ Sơn” khác nhau, và tên cũng viết bằng hai chữ “Kỳ” khác nhau.

Kỳ Sơn 岐 山 mà chúng tôi nói đến trên Kiến thức ngày nay, số 171 là “đất gốc của Hậu Tắc mà con cháu về sau sẽ dựng nên cơ nghiệp nhà Chu”, nằm trên tỉnh Thiểm Tây. Còn Kỳ Sơn 祈 山 (cũng gọi là Kỳ Liên) trong câu sau thì lại thuộc tỉnh Cam Túc, là nơi mà tướng nhà Hán là Hoắc Khứ Bệnh từng đánh tan quân Hung Nô và giết chết rất nhiều giặc nên mới “làm nền” cho cái cảnh chết chóc thê thảm như đã thấy. Hai câu

“Non Kỳ quạnh quẽ trăng treo,

Bến Phì gió thổi đìu hiu mấy gò”.

được dịch theo ý từ nguyên văn chữ Hán của Đặng Trần Côn:

“Kỳ Sơn cựu trủng nguyệt mang mang

Phì Thuỷ tân phần phong niễu niễu”.

Nghĩa là:

Trăng vằng vặc soi trên mộ xưa Kỳ Sơn,

Gió hiu hiu thổi qua mả mới Phì Thuỷ.

§ 948. Kiến thức ngày nay, số 478, ngày 20-11 -2003

ĐỘC GIẢ: Khi trích dẫn nguyên văn bài “Di sản Hoàng Xuân Hãn” (bản thảo tạm thời) của ông Nghiêm Xuân Hải, con rể của học giả Hoàng Xuân Hãn, trên Kiến thức ngày nay, số 329, ngày 1-10-1999, ông đã ghi như sau:

“Bản nôm Liễu Văn Đường 1871, có ở INALCO, code (sic) VN.IV.468 Liễu Văn Đường mà chưa xin được”.

Xin ông cho biết công dụng của chữ “sic” mà ông đã ghi trong ngoặc đơn sau chữ “code” của ông Nghiêm Xuân Hải (chữ “code” này hoàn toàn đúng chính tả).

AN CHI: Tuy chúng tôi đã mấy lần trả lời về ý nghĩa và công dụng của chữ sic tại Chuyện Đông chuyện Tây nhưng vì gần đây nhiều bạn đọc lại gửi thư hỏi nên chúng tôi xin mượn cách đặt vấn đề của ông Phan Công Minh để trả lời chung như sau.

Không chỉ trong bản thảo tạm thời bài “Di sản Hoàng Xuân Hãn”, mà trong bài viết lại và bổ sung để chính thức đăng trên tờ Hợp lưu, số 65, tháng 6 và tháng 7-2002, tác giả Nghiêm Xuân Hải cũng viết:

“Bản Liễu Văn Đường 1871, có ở INALCO code (sic) VN.IV.468 Liễu Văn Đường”*.

Chữ “sic” của chúng tôi trong ngoặc đơn sau chữ “code” trong câu đã dẫn có tác dụng thông báo rằng “code” là một chữ viết và dùng sai của người được trích dẫn (Nghiêm Xuân Hải) mà người trích dẫn (An Chi) đã chép lại theo chữ gốc chứ không sửa lại. Code là mật mã (và một số nghĩa khác) còn cote thì mới là ký hiệu. Vậy lẽ ra tác giả Nghiêm Xuân Hải phải viết là “cote VN.IV.468 Liễu Văn Đường”.

Từ điển tiếng Việt 1992 (do Hoàng Phê chủ biên) giảng chữ “sic” như sau:

“Từ dùng trong ngoặc đơn, đặt sau một từ ngữ (sic) hay một câu, để chỉ rằng nguyên văn là đúng như thế, nhằm nhấn mạnh tính chất kì quặc của từ ngữ hay câu được dẫn ra ấy, hoặc nhằm biểu thị ý mỉa mai của bản thân người viết (người trích dẫn – AC)”

Khi dẫn Từ điển tiếng Việt 1992 như trên, chúng tôi cũng đã dùng chữ “sic” trong ngoặc đơn sau mấy chữ “một từ ngữ” vì đây là một cách viết sai mà chúng tôi đã dẫn đúng nguyên văn. Từ ngữ là một ngữ danh từ đẳng lập, y hệt như chữ nghĩa, câu cú, sách báo, v.v.. Những ngữ danh từ kiểu này chỉ có thể dùng ở số phức (với các từ hoặc ngữ như: những, nhiều, hằng loạt, v.v.) chứ không thể dùng ở số đơn (với một) như đã thấy. Chính Từ điển tiếng Việt 1992 cũng đã giảng từ ngữ là “từ và ngữ (nói khái quát)”. Vậy thì làm sao có thể nói “một từ ngữ” (hoặc “một chữ nghĩa”, “một câu cú”, v.v.) cho được?

§ 949. Kiến thức ngày nay, số 478, ngày 20-11-2003

ĐỘC GIẢ: Tôi lên mạng tìm hiểu về “taliban” thì thấy có một quyển sách của Ahmed Rashid nhan đề là “L’ ombre des taliban”. Xin hỏi: tại sao chữ “taliban” ở số nhiều (“des”) mà lại không có “s” ở cuối?

AN CHI: Le petit Larousse illustré 2002 ghi nhận số nhiều của taliban là taliban hoặc talibans. Xét về nguồn gốc thì taliban đã là số nhiều của talib trong tiếng Á Rập. Vậy nếu muốn dùng “s” để chỉ số nhiều cho thật thích hợp thì có lẽ nên viết “L’ombre des talibs” chăng? Còn trong tình trạng mà tiếng Pháp đang chấp nhận, thì ta có thể mặc nhiên hiểu rằng taliban là số nhiều bác học (savant) còn talibans là số nhiều bình dân (populaire).

§ 950. Kiến thức ngày nay, số 478, ngày 20-11-2003

ĐỘC GIẢ: Những chữ “cò” trong các trường hợp sau đây:

Cái cò lặn lội bờ sông;

– Hà Nam danh giá nhất ông cò;

– Cò nhà đất, cò xe, cò cơm, v.v.

Có liên quan gì với nhau không?

AN CHI: Chúng tôi thành thật xin lỗi ông vì khi trả lời cho ông Dương Văn Nhật (Thủ Đức, Thành phố Hồ Chí Minh) về mấy chữ “cò” này trên Kiến thức ngày nay, số 474, chúng tôi đã để sót quý danh mà không ghi vào phần danh tính và địa chỉ của người hỏi. Xin ông vui lòng đọc câu trả lời trên Kiến thức ngày nay, số 474 và xin bổ sung thêm một chữ nữa là:

– cò (người sửa bản in – thông dụng ở Sài Gòn và Nam Bộ trước đây) là do tiếng Pháp correcteur mà ra.

Thế là ta có đến ba từ “cò” gốc Pháp:

– cò¹ (cảnh sát trưởng thời Pháp) < commissaire (de police);

– cò² (kẻ môi giới mua bán) < commissionnaire; và

– cò³ (người sửa bản in) < correcteur.

Trong ba từ trên thì cò¹ và cò³ đã trở thành những từ lịch sử; ngược lại, cò² thì đang thịnh hành trong sinh hoạt xã hội ngày nay.

Viết thêm cho lần in năm 2018. – Thực ra, cò² chính là cò mồi nói tắt. Đây là một danh ngữ không xa lạ gì với người nông dân Việt Nam, từ Bắc chí Nam. Cò mồi, thật có, giả có. Thật, là con cò đích thực (Ảnh 1), giả là cò do con người “chế” ra (Ảnh 2) nhưng đều nhằm mục đích bẫy cò. Chẳng qua cò² được dùng theo nghĩa bóng vì đó là một ẩn dụ đã từ vựng hoá. Khi viết “cò² < commissionaire”, chúng tôi đã thấy ngờ ngợ nhưng có lẽ do tổ trác nên vẫn nghiêng về gốc Pháp của nó một cách ngu xuẩn. Nay xin cải chính: Cò² là kết quả của một sự rút ngắn từ danh ngữ cò mồi để trở thành một từ độc lập từ xửa từ xưa, đồng nghĩa với commissionaire là tiếng Tây mà người Việt Nam có biết đến sớm nhất cũng là từ cuối thế kỷ XIX.

§ 951. Kiến thức ngày nay, số 479, ngày 1 -12-2003

ĐỘC GIẢ: Chữ “tá” (= mười hai đơn vị hàng hoá cùng loại) trong “một tá bút chì”, “một tá kim băng; v.v., có phải do tiếng Pháp “tas” (= đống) mà ra không?

AN CHI: Tá không bắt nguồn từ tiếng Pháp tas mà từ tiếng Anh dozen, có nghĩa là tập hợp của mười hai đơn vị hàng hoá cùng loại. Nhưng người Việt đã không mượn thẳng nó từ tiếng Anh mà lại mượn từ tiếng Hoa (Quảng Đông). Số là người Trung Quốc đã phiên âm danh từ dozen của tiếng Anh và ghi nó bằng hai chữ 打 臣 (mà âm Hán Việt là “đả thần”). Về sau họ đã rút ngắn nó và chỉ còn dùng có âm tiết thứ nhất, ghi bằng chữ 打 mà người Quảng Đông đọc thành “tá” (chứ không đọc thành “tả” – vì nó đâu có nghĩa là “đánh”!). Nhiều quyển (hoặc bộ) từ điển tiếng Hán quen thuộc đều có ghi nhận hình thức phiên âm này, chẳng hạn: Từ nguyên, Từ hải, Vương Vân Ngũ đại từ điển, v.v.. Tiếng Việt đã mượn thẳng âm “tá” này từ tiếng Quảng Đông.

952 – 961

§ 952. Kiến thức ngày nay, số 479, ngày 1 -12-2003

ĐỘC GIẢ: Từ điển tiếng Việt1992 do Hoàng Phê chủ biên có mục:

“Ối (khẩu ngữ). Nhiều như không kể xiết, nhiều quá mức dự kiến. Còn ối việc phải làm. Mất ối thời gian. Ối người chưa biết chuyện”.

Rồi lại có mục:

“Khối (…) Số lượng nhiều đến mức không đếm xuể, chỉ có thể nói chung như một tổng thể (nghĩa 3)”.

Tôi thiển nghĩ có lẽ ối là một biến thể ngữ âm của khối. Không biết có đúng không?

AN CHI: Chúng tôi cho rằng ối và khối không có liên quan gì với nhau về nguồn gốc. Ối là một từ Việt gốc Hán, bắt nguồn ở một từ ghi bằng chữ 猥 mà âm Hán Việt hiện đại là ổi, mà “nhiều” là cái nghĩa liên quan đến vấn đề đang bàn (bên cạnh một số nghĩa khác). Hán – Việt từ điển của Đào Duy Anh không ghi nhận nghĩa này (đây dù sao cũng chỉ là một quyển từ điển cỡ nhỏ) nhưng Hán – Việt tự điển của Thiều Chửu thì có (nghĩa 3). Đặc biệt, Mathews’ Chinese – English Dictionary thì đã cho một cách khá đầy đủ (xin phiên âm mục từ bằng chữ Hán thành âm Hán Việt cho tiện):

“Ổi: Many; plentiful.

ổi đa: many; numerous.

ổi đại: numerous and flourishing.

ổi thịnh: full to overflowing”.

Về nghĩa thì như thế còn về âm thì từ ổi sang ối chỉ có một bước nhỏ, giống như:

– bỉnh (bảnh) ~ bánh;

– (cầu) khẩn ~ khấn (vái);

– tản cũng đọc tán; v.v..

Tóm lại, ối không có liên quan gì về nguồn gốc với khối như ông đã gợi ý.

§ 953. Kiến thức ngày nay, số 479, ngày 1 -12-2003

ĐỘC GIẢ: Trong “chịu thương, chịu khó”, chữ “thương” hình như không liên quan gì đến ý nghĩa của cả cụm từ. Rất mong ông giải thích.

AN CHI: Thương là một yếu tố Hán Việt có nghĩa là làm hại, làm hư hao, như có thể thấy trong các cấu trúc ghép thương hại mà nghĩa gốc là hư hao; thương tổn (đồng nghĩa); thọ (thụ) thương là chịu hư hại, bị thương bị thiệt. Với cái nghĩa trên đây của chữ thương và các thí dụ trên đây về chữ này, ta thấy thương đã có thể đứng chung một trường nghĩa với khó trong chịu thương, chịu khó; nhất là nếu ta thấy rằng khó ở đây vốn có nghĩa là “khổ” (như trong nghèo khó) chứ không phải là phản nghĩa của dễ.

§ 954. Kiến thức ngày nay, số 479, ngày 1 -12-2003

ĐỘC GIẢ: Từ điển tiếng Việt1992 do Hoàng Phê chủ biên giảng thánh thần “như thần thánh”; còn “thần thánh” thì được giảng là “lực lượng siêu tự nhiên theo mê tín, như thần, thánh (nói khái quát)”. Xin cho biết giảng như thế đã đúng với khái niệm Saint-Esprit trong tiếng Pháp và Holy Spirit trong tiếng Anh chưa. Cũng xin cho biết luôn Saint-Esprit/Holy Spirit mà dịch thành “các thánh thần” thì có đúng hay không. Giữa église và Eglise, church và Church có gì khác nhau?

AN CHI: Khái niệm “thánh thần/thần thánh” mà Từ điển tiếng Việt 1992 (Hoàng Phê chủ biên) đã giảng là một khái niệm có thật trong tiếng Việt toàn dân và chẳng có liên quan gì đến Saint-Esprit trong tiếng Pháp và Holy Spirit trong tiếng Anh cả. Đồng thời Từ điển tiếng Việt 1992 là từ điển về tiếng Việt phổ thông chứ không phải từ điển chuyên ngành nên dĩ nhiên là nó cũng không nhất thiết phải giảng cả mấy tiếng thánh thần là “ngôi Ba Thiên Chúa” trong “Thiên Chúa Ba Ngôi” (Trinité/Trinity).

Còn dịch Saint-Esprit/Holy Spirit, tức ngôi Ba Thiên Chúa, thành “các thánh thần” thì rõ ràng là chuyện không thể chấp nhận được. Về chuyện này, Cao Xuân Hạo đã phê phán như sau:

“Ở ta cũng có hàng chục triệu người Công giáo, chỉ cần hỏi là biết ngay, nhưng từ mấy chục năm nay, trong tin tức cũng như trong phim ảnh, người ta đều nói “Nhân danh Cha và Con và Các thánh thần, A-men”, không thèm hỏi một người Công giáo bất kỳ để biết rằng đó là ba ngôi, ba vị, trong đó vị thứ ba là Thánh Thần, hay chính xác hơn nữa là Thánh Linh (Sanctus Spiritus) cùng làm thành một tổng thể là Thượng đế”*.

Trở lại với Từ điển tiếng Việt1992 do Hoàng Phê chủ biên, ta thấy quyển từ điển này giảng riêng từ “thánh” như sau:

“(…) 5. Đấng tạo ra trời, đất, chúa tể của muôn loài, theo một số tôn giáo. Hồi giáo thờ thánh Allah. 6. Từ đạo Cơ đốc dùng để gọi Chúa Jesus và những cái thuộc về Chúa, Tượng thánh. Ngày lễ thánh. Kinh thánh. Toà thánh”.

Thì cũng là chuyện “không hỏi một người Hồi giáo hay một người Công giáo bất kỳ nào” để biết rằng với Hồi giáo thì Allah chính là Thượng đế (chứ không phải “thánh”); còn với Công giáo thì thánh là “người đã được Giáo Hội phong thánh và buộc giáo hữu phải tôn kính” chứ không phải “Chúa Jesus”.*

Eglise với chữ “é” thường, cũng như church với chữ “c” thường, là nhà thờ. Còn Eglise với chữ “e” hoa, cũng như Church với chữ “c” hoa, là Giáo hội. Tiếc rằng quyển Từ điển Anh Việt (Nxb. Thành phố Hồ Chí Minh, 1993) lại dịch sai từ Church với chữ “c” hoa. Danh từ saint được Oxford Advanced Learner’s Dictionary 1992 giảng như sau:

“Person who has been declared by the Christian Church to have deserved veneration through holy living, performing miracles, etc”.

Nhóm Hồ Hải Thuỵ đã dịch định nghĩa này như sau:

“Người đã được nhà thờ (sic) Cơ đốc giáo tuyên bố là xứng đáng với lòng tôn kính do sống thánh thiện, thực hiện những điều kỳ diệu, v.v..”.

“Nhà thờ” mà lại có quyền phong thánh ư? Đồng thời, miracle mà dịch thành phép lạ, phép mầu, có lẽ mới hợp với tính chất “chuyên ngành” hơn là “điều kỳ diệu” chăng?

§ 955. Kiến thức ngày nay, số 480, ngày 10-12-2003

ĐỘC GIẢ: Từ điển Annam – Lusitan – Latinh của Alexandre de Rhodes do Thanh Lãng, Hoàng Xuân Việt, Đỗ Quang Chính phiên dịch từ tiếng Bồ Đào Nha (Lusitan) và tiếng La Tinh sang tiếng Việt (Nxb. Khoa học Xã hội, 1991) có mục từ:

“Eo, bàu (bầu) eo: Quả bầu tròn như đầu người”.

Tại sao eo lại là “tròn như đầu người”? Lẽ nào ta lại có thể gọi các “bà bầu” là “những bà có eo”?

AN CHI: A. de Rhodes đã dịch danh ngữ bầu eo sang tiếng Bồ Đào Nha là “abóbora com cabeça” và sang tiếng La Tinh là “cucurbita capitata”. Trong tiếng Bồ thì com là “với” và cabeça là “đầu”. Vậy com cabeça là “có đầu” (với (cái) đầu). Còn trong tiếng La thì capitata là giống cái của tính từ capitatus, cũng có nghĩa là “có đầu”. Vậy abóbora com cabeça và cucurbita capitata đều chỉ có nghĩa là “bầu có đầu” chứ không phải “bầu tròn như cái đầu”. A. de Rhodes đã hình dung đúng đặc điểm của trái bầu eo nhưng hiềm một nỗi là lời dịch (sang tiếng Bồ và tiếng La) của ông lại quá tối nghĩa nên mới khiến ba vị dịch giả người Việt biến trái bầu eo thành trái bầu tròn như đầu người!

Vậy bầu eo là bầu có hình dạng ra sao? Việt Nam tự điển của Lê Văn Đức giảng bầu eo là “bầu có eo ở đoạn trên, phân trái bầu làm hai, phần trên ốm như cổ ve chai, phần dưới phình to thật tròn, thường để già lấy vỏ đựng rượu hoặc đựng đồ dùng ở nhà bếp”.

Chính cái “phần dưới phình to thật tròn” của trái bầu eo đã được A. de Rhodes quan niệm như cái đầu, đối với cái cổ là “phần trên ốm như cổ ve chai” mà Việt Nam tự điển đã miêu tả.

Vậy bầu eo không phải là “quả bầu tròn như đầu người”. Nếu nó có đặc điểm này thì người ta đã gọi nó là bầu tròn chứ cớ chi lại gọi là bầu eo?

§ 956. Kiến thức ngày nay, số 480, ngày 10-12-2003

ĐỘC GIẢ: Xưa nay, câu thứ hai của Truyện Kiều vẫn được các bản quốc ngữ khác nhau phiên âm thành:

Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau.

Theo tôi biết thì chính các bản Nôm cũng khắc “chữ tài chữ mệnh”. Nhưng bản Duy Minh Thị 1872 do Nguyễn Tài Cẩn công bố trong Tư liệu Truyện Kiều – Bản Duy Minh Thị 1872 (Nxb. Đại học Quốc gia Hà Nội, 2002) thì lại khắc:

Chữ tài chữ sắc (khéo là cợt nhau).

Vậy chữ nào mới đúng với bản gốc của thi hào Nguyễn Du và đâu là nguyên nhân của sự thay đổi ngôn từ này?

AN CHI: Về vấn đề ông hỏi, trong Tư liệu Truyện Kiều -Bản Duy Minh Thị 1872 (Nxb. Đại học Quốc gia Hà Nội, 2002), Nguyễn Tài Cẩn đã phỏng đoán như sau:

“Xét kĩ bản in, chúng tôi thấy hai chữ tài, sắc là hai chữ mới khắc chêm vào, không thật ăn khớp với phong cách 6 chữ còn lại trong toàn câu. Hơn nữa chữ cợt (chữ Nôm miền Nam) là một chữ mới do chữ kết thêm dấu “cá nháy” chữa lại mà thành. Vậy chắc trước kia phải có hai chữ gì đó không phải là tài, sắc, mệnh mà lại đi đôi với nhau, kết với nhau. Đọc lại nguyên tác, chúng tôi gặp ngay lời bình của Thánh Thán (tức/hay Quán Hoa Đường?) ở ngay đầu hồi thứ nhất:

“Trong thiên này chữ tình tuy chỉ một chữ nhưng là đại kinh, và chữ khổ tuy chỉ một chữ nhưng là đại vĩ…”.

“Chúng tôi nảy sinh ý nghĩ: phải chăng trước kia Nguyễn Du vốn mở đầu theo sát nguyên tác là:

Trăm năm trong cõi người ta

Chữ tình chữ khổ khéo là kết nhau

rồi về sau mới có sự đổi lại thành tài sắc cợt nhau để cuối cùng lại có sự nhuận sắc thành tài mệnh ghét nhau như hiện thấy?

“Nhuận sắc lại vì tuy truyện Tàu đi theo hướng hồng nhan bạc mệnh, nhưng Nguyễn Du đã lái sang một hướng hơi khác, kết luận theo thuyết tài mệnh tương đố: kết luận đã đổi thì mở đầu cũng phải đổi”*.

Về những ý kiến trên đây của Nguyễn Tài Cẩn, chúng tôi xin nhận xét như sau.

Chúng tôi thấy chữ tài và chữ sắc ở đây chẳng có gì là “không thật ăn khớp với phong cách của sáu chữ còn lại” trong câu thứ hai của bản Nôm Duy Minh Thị 1872. Riêng về chữ kết thì chúng tôi thừa nhận rằng dấu cá nháy bên phải của nó là một chi tiết đáng chú ý nhưng lại chưa nhất trí với Nguyễn Tài Cẩn về cách đọc chữ ấy thành “cợt”. Ông đã dẫn Bảng tra chữ Nôm miền Nam của Vũ Văn Kính (Hội Ngôn ngữ học Thành phố Hồ Chí Minh, 1994) để chứng minh rằng đó là chữ “cợt” nhưng thực ra ông chỉ mới dẫn có phần tra ngược ở trang 24 chứ ở phần tra xuôi, trang 127 thì chữ (kết + cá nháy) có tới hai âm: cợt và ghét. Cũng xin nói thêm rằng trong hai câu 1214 và 1591 của chính bản Duy Minh Thị 1872 thì chữ cợt (chữ này chỉ được dùng có 2 lần) được viết bằng “khẩu + kiệt” chứ không phải “kết + cá nháy”. Vậy trong tình trạng “giằng co” này, ta cũng chẳng có lý do gì để nói rằng chữ đang xét không thể đọc thành “ghét”. Còn cái dụng ý của Nguyễn Tài Cẩn thì rất rõ ràng, như sẽ nói dưới đây.

Ông đọc chữ này thành “cợt” vì muốn chứng minh rằng dấu cá nháy là một chi tiết được chêm vào sau, nghĩa là thoạt kỳ thuỷ thì trên bản gỗ khắc (của tờ 2A), nó không có mặt vì có mặt lúc đó chỉ là chữ kết 結 mà thôi. Vậy chữ kết có thể là cái chữ gốc của Nguyễn Du. Và một khi chữ kết 結 đã bị sửa thành cợt thì những chữ khác cũng có thể được sửa lắm chứ. Theo hướng đó, ông nhìn thấy chữ tài và chữ sắc “trông hơi khác 6 chữ còn lại trong dòng, vậy chắc có hiện tượng chêm vào, thay 2 chữ trước kia vốn khác” mà ông đoán là chữ tình và chữ khổ. Nghĩa là, theo ông thì ban đầu Nguyễn Du đã viết:

Chữ tình chữ khổ khéo là kết nhau.

Nhưng chúng tôi xin lưu ý rằng dù không có dấu cá nháy thêm vào thì chữ 結 cũng không nhất thiết đọc thành “kết” vì ở hai câu 549 và 1619 của chính bản Duy Minh Thị 1872 thì nó lại được đọc thành “ghét”:

Ông tơ ghét bỏ chi nhau

và

Trước cho bỏ ghét những người,

như chính Nguyễn Tài Cẩn cũng đã phiên âm. Huống chi, chữ tài và chữ sắc ở đây thực tế cũng chẳng có gì là “hơi khác với 6 chữ còn lại”, như ông đã nhận xét. Vậy ta có thể khẳng định rằng Nguyễn Du đã không viết câu:

Chữ tình chữ khổ khéo là kết nhau.

Vấn đề cuối cùng là giữa hai câu

“Chữ tài chữ sắc khéo là cợt nhau” (a)

và

Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau” (b)

thì câu nào có trước? Nguyễn Tài Cẩn cho rằng (a) có trước rồi các bản A (Đào Duy Anh 1974), B (Kiều Oánh Mậu 1902), C (Thịnh Mỹ Đường 1879), D (Liễu Văn Đường 1871), v.v., mới đổi thành (b). Chúng tôi không nghĩ như thế. Nguyễn Du đâu có xoàng đến nỗi không thể bố cục được cho nhất quán giữa phần đầu và phần kết của Truyện Kiều, đến nỗi muốn chứng minh chuyện tài mệnh tương đố mà lại mở đầu bằng hai chữ tài, sắc để cho người đời sau phải hiệu đính thành tài, mệnh! Chúng tôi cho rằng (b) có trước, nghĩa là ngay từ đầu thì Nguyễn Du đã mở đầu bằng câu:

(Trăm năm trong cõi người ta),

Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau.

Có thế thì mới nhất quán được với phần kết:

(Có đâu thiên vị người nào)

Chữ tài chữ mệnh dồi dào cả hai.

Các bản A, B, C, D ghi “chữ tài chữ mệnh” cho câu thứ hai là đã ghi đúng theo một/những bản gốc nào đó còn bản Duy Minh Thị 1872 thì lại khắc theo một bản khác, tạm gọi là bản X; bản này đã đổi chữ mệnh thành chữ “sắc” vì một nguyên nhân đặc biệt mà chúng tôi xin phỏng đoán như sau. Bản X được chép tay hoặc khắc in sau đời Gia Long nhưng trước năm 1825 (theo sự phân tích của Nguyễn Tài Cẩn thì nó ra đời trong khoảng 1803 – 1825), nghĩa là trong những năm đầu đời Minh Mạng. Với bản này thì tuy không có chuyện kỵ huý của Minh Mạng nhưng lại kỵ một chuyện khác có khi lại còn quan trọng và tế nhị hơn. Nguyễn Du đã trót viết:

Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau

nhưng khi Thánh Tổ nhà Nguyễn (1820 – 1840) lên ngôi thì lại lấy niên hiệu là Minh Mạng (Mệnh) nên đã làm phát sinh một sự “va chạm” mạnh về từ ngữ trong câu thứ hai của Truyện Kiều. Nhà vua lấy niên hiệu là “Minh Mạng” (soi sáng mệnh trời hay mạng sáng trời ban?) mà nhà biên tập hoặc người sao chép Truyện Kiều lại “tương” cho một câu

Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau

ở ngay đầu truyện thì có khác nào tuyên bố rằng Minh Mạng là một ông vua bất tài. Phải chăng vì muốn tránh sự “va chạm” có thể dẫn đến cái hoạ văn tự dễ như chơi này nên nhà biên tập hoặc người sao chép mới thay chữ “mệnh” bằng chữ “sắc” là một chữ lạc lõng?

Vậy theo chúng tôi thì “sắc” là một chữ lạc lõng mà nhà biên tập hoặc người chép tay của bản X đã đưa vào câu Kiều thứ hai để “thế mạng” cho chữ “mệnh/mạng” vì lý do đã nói. Nó đã được khắc ngay từ đầu trong bản Duy Minh Thị 1872 với 7 chữ khác cùng dòng, trong đó có cả chữ “tài”, chứ không phải là một chữ được chêm vào sau. Dĩ nhiên là cái lý do mà chúng tôi phỏng đoán có thể sai nhưng chúng tôi tin chắc rằng Nguyễn Du đã viết “chữ tài chữ mệnh” ngay từ đầu chứ không xoàng xĩnh đến nỗi lại mở đầu bằng hai chữ “tài, sắc” để rồi kết thúc bằng hai chữ “tài, mệnh”. Chuyện làm cho “đầu đuôi nhất quán” này tuyệt đối chẳng có gì khó nên ta khó có thể tưởng tượng rằng ngay từ đầu mà Nguyễn Du lại dùng chữ “sắc” chứ không phải chữ “mệnh” trong câu thứ hai của Truyện Kiều.

§ 957. Kiến thức ngày nay, số 481, ngày 20-12-2003

ĐỘC GIẢ: Câu 497 của Truyện Kiều là:

Hoa hương càng tỏ thức hồng

Xin hỏi: Hoa ở đây có phải là hoa thật (miền Nam gọi là “bông”) và hương ở đây có phải là mùi thơm hay không?

AN CHI: Sau đây là lời giảng hai tiếng hoa hương của câu 497 trong một số bản chú giải quen thuộc.

Truyện Thuý Kiều do Bùi Kỷ và Trần Trọng Kim hiệu-khảo (Tân Việt, Sài Gòn, in lần thứ năm, không ghi năm):

“Đây theo bản cũ dùng chữ hoa hương, nghĩa là người đẹp có hoa có hương thì lại đẹp thêm”*.

Truyện Kiều do Nguyễn Văn Hoàn, Nguyễn Sĩ Lâm, Nguyễn Đức Vân hiệu đính và chú thích (Nxb. Văn học, Hà Nội, 1965):

“Hoa hương: hoa có hương thơm. Thức hồng: vẻ hồng, chỉ vẻ đẹp của hoa. Ý nói: Kiều đã có sắc, lại có tài (hay thơ giỏi đàn) càng tăng thêm giá trị, ví như đoá hoa, đã đẹp lại thơm”*.

Truyện Kiều do Nguyễn Thạch Giang khảo đính và chú thích (Nxb. Đại học và Trung học chuyên nghiệp, Hà Nội, 1972):

“Hoa hương: hương tình. Hoa đây là hoa tình: chuyện trai gái yêu đương cợt nhả với nhau”*.

Từ điển Truyện Kiều của Đào Duy Anh (Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1974):

“Hoa hương: Hoa và hương càng làm tỏ vẻ đẹp”*.

Truyện Kiều do Nguyễn Quảng Tuân khảo đính và chú giải (Nxb. Khoa học Xã hội, 1995):

“Hoa hương: ý nói cái vẻ đẹp của người con gái như bông hoa còn nguyên nhị”*.

Những lời giảng trên đây tuy có những chỗ “tiểu dị” nhưng đều “đại đồng” ở chỗ cho rằng hai tiếng hoa hương ở đây dùng để tả người. Tiếc rằng cái chỗ “đại đồng” này thì lại hoàn toàn sai lầm vì các nhà chú giải chỉ ngắt riêng câu 497 ra mà giảng chứ không chịu đặt nó vào trong cả đoạn thơ hữu quan để thấy rằng đây thực chất chỉ là một câu tả vật, tả cảnh.

Xin đọc kỹ lại đoạn 445 – 528, kể chuyện Kiều lại trở qua nhà Kim Trọng trọ học trong cái đêm mà “một nhà mừng thọ ngoại hương” chưa về. Trong đoạn này, ba câu 446, 485 và 497 có liên quan với nhau một cách rất chặt chẽ và cực tế nhị để tạo ra một khung cảnh “mơ màng” cho cuộc tình nồng thắm:

446: Đài sen nối sáp (a), song đào thêm hương (b).

485: Ngọn đèn khi tỏ khi mờ.

497: Hoa hương càng tỏ thức hồng.

Câu 485 tả tiếp về cái ngọn đèn sáp trong 446 (a) còn câu 497 thì lại tả tiếp về cái mảnh hương trầm trong 446 (b). Mối quan hệ giữa 485 với 446 (a) thì quá dễ thấy nhưng mối quan hệ giữa 497 với 446 (b) thì lại có nhiều phần khó nhận thức vì ai cũng cứ ngỡ rằng hương ở đây là mùi thơm còn hoa thì là bông.

Nào phải như thế. Hương chính là mảnh chất thơm bằng gỗ trầm mà Kim Trọng đã thêm vào song đào (Đào Duy Anh phiên là “lò đào”) còn hoa thì lại là cái phần đã cháy đượm mà không bốc thành lửa của mảnh hương trầm (So sánh với hoa đèn). Vậy hoa hương ở đây không phải là hai danh từ đẳng lập. Đây là một danh ngữ kiểu chính phụ mà hoa là trung tâm còn hương là định ngữ, giống hệt như đèn là định ngữ của hoa trong danh ngữ hoa đèn, tuyệt đối chẳng liên quan gì đến khái niệm “người đẹp” hay “hoa còn nguyên nhị” cả.

Cái phần hoa của mảnh hương (hoa hương) càng rực đỏ (càng tỏ thức hồng) thì càng làm cho lửa tình cháy bỏng thêm như có thể thấy thể hiện nơi đầu mày cuối mắt của đôi uyên ương Kim Kiều (498: Đầu mày cuối mắt càng nồng tấm yêu).

§ 958. Kiến thức ngày nay, số 482, ngày 1 -1 -2004

ĐỘC GIẢ: Xin mạn phép nêu một câu hỏi có tính chất “phản ứng dây chuyền”. Trên Kiến thức ngày nay, số 476, ông có trả lời cho ông Ong Nam Hà về cách thi sĩ Tản Đà dịch bài thơ “Khúc Giang” của Đỗ Phủ và cho ông Lê Minh Đức về cách một số dịch giả khác dịch bài “Hành lộ nan” của Lý Bạch. Tản Đà dịch câu “Triều hồi nhật nhật điển xuân y” thành:

Khỏi bệ vua ra cố áo hoài

và ông đã nhận xét:

“Về hai câu đầu trong bản dịch của Tản Đà (…) thì chữ cố có thể gây bỡ ngỡ cho người đọc hiện nay vì ta khó hình dung được rằng “cố áo” lại là “đem áo đi cầm”. Mà ngay ở thời của Tản Đà, có lẽ cũng chẳng (hoặc ít) ai lại dùng từ cố đơn độc như thế vì ta thấy chỉ có ngữ vị từ đẳng lập cầm cố mới thông dụng mà thôi”.

Thế nhưng trong bản dịch một bài thơ khác, bài “Tự khuyến” của Bạch Cư Dị, chính thi sĩ Tản Đà cũng lại dùng chữ “cố” khi dịch câu “Thoát y điển tửu Khúc giang biên” thành:

Bến Khúc thèm men, cố áo đi.

(Trích từ Thơ Đường, Tản Đà dịch, Nguyễn Quảng Tuân biên soạn, Thành phố Hồ Chí Minh, 1989, tr. 168).

Vậy với dẫn chứng này, liệu nhận xét trên đây của ông có còn hiệu lực nữa không?

Cũng trong bài “Tự khuyến” của Bạch Cư Dị, tôi lại thấy có mấy chữ “thập thiên nhất đẩu” ở câu thứ ba: “Thập thiên nhất đẩu do xa ẩm” mà Tản Đà dịch thành:

Đấu rượu muôn đồng quen uống đắt.

Vậy mấy chữ này có cùng nghĩa với mấy chữ “(tửu) đẩu thập thiên”, trong bài “Hành lộ nan” của Lý Bạch không? Trong biên soạn, ông Nguyễn Quảng Tuân cho biết câu thứ ba trên đây có một dị bản là:

Thập niên nhất đẩu do xa ẩm

mà ông dịch nghĩa là “Một đấu rượu mà trong bao năm (mười năm) tôi đã phải mua chịu (trả dần)” (Sđd, tr. 169) và dịch thành thơ là:

Một đấu, bao năm thường uống chịu.

(Sđd, tr. 170)

Ông Nguyễn Quảng Tuân cho biết ông thấy câu dị bản trên đây trong Bạch Hương Sơn di tập. Ông Tuân cho rằng câu dị bản này đúng hơn so với câu trong bản của thi sĩ Tản Đà. Vậy ý ông thế nào?

Liên quan đến chuyện giá cả, một người bạn nói với tôi rằng không chỉ có chuyện “đẩu tửu thập thiên” (một đấu rượu giá mười ngàn tiền) mà còn có cả chuyện đẩu tửu bách thiên, nghĩa là một đấu rượu giá tới (một) trăm ngàn. Vậy đây là do lạm phát kinh tế hay là lạm phát ngôn từ và nếu là lạm phát ngôn từ thì đây là sản phẩm của thi hào hay văn kiệt nào?

Cuối cùng, chữ “cơ” mà ông Nguyễn Quảng Tuân chép lại từ Bạch Hương Sơn thi tập lại là 羈 (Sđd, tr. 169) mà ông Tuân giảng là “ràng giữ, kiềm chế” (Sđd, tr. 170) chứ không phải cơ 饑 là “đói” như trong bản của Tản Đà (Sđd, tr. 167). Chữ xa ở câu 3, ông Nguyễn Quảng Tuân ghi theo Bạch Hương Sơn thi tập thành 賒 (Sđd, tr. 169) mà ông giảng là “mua chịu trả dần” (Sđd, tr. 170) chứ không phải xa 奢 là “xa xỉ, hoang phí” như trong bản của Tản Đà.

Xin ông cho biết ý kiến về tất cả những chuyện trên đây.

AN CHI: Chúng tôi sẽ phải thay đổi nhận xét của mình về chữ “cố” của Tản Đà nếu ta chứng minh được rằng một số (hoặc nhiều) tác giả khác cũng dùng vị từ này một cách đơn độc trong những văn cảnh khác. Còn ở đây, với bản dịch bài “Tự khuyến” của Bạch Cư Dị, người dùng nó theo kiểu đã thấy cũng lại là Tản Đà và Tản Đà cũng dùng nó theo kiểu đó trong một văn cảnh tương tự như khi dịch bài “Khúc giang” của Đỗ Phủ. Vì vậy nên chúng tôi xin vẫn mạn phép bảo lưu ý kiến của mình trong khi chờ đợi.

Bốn chữ “thập thiên nhất đẩu” (mười ngàn một đấu) trong câu 3 của bài “Tự khuyến” chính là một biến thể của mấy chữ “đẩu thập thiên” trong bài “Hành lộ nan” của Lý Bạch và mấy chữ “đẩu tửu thập thiên” trong bài “Tương tiến tửu” cũng của nhà thơ này.

Ông Nguyễn Quảng Tuân cho rằng dị bản “Thập niên nhất đẩu do xa ẩm” đúng hơn câu trong bản mà Tản Đà sử dụng vì theo ông thì:

“Câu thứ 3 mà viết là thập thiên nhất đẩu (mười ngàn một đấu rượu) thì vô lý! Làm gì có giá ấy? Bán cái áo làm sao cho có được mấy ngàn?”*.

Chuyện mà ông Nguyễn Quảng Tuân cho là vô lý (mười ngàn một đấu rượu) thì chúng tôi đã trình bày rõ trên Kiến thức ngày nay, số 476. Mấy tiếng “(tửu) đẩu thập thiên” là một lối nói đã có từ thế kỷ III (của CN) trong “Danh đô thiên” của Tào Thực (192 – 232 CN) mà Lý Bạch đã vận dụng vào hai bài “Hành lộ nan” và “Tương tiến tửu”. Đây “chỉ là một ngoa dụ dùng để nói lên cái quý, cái đắt của rượu chứ không thông báo về thời giá của thị trường” nên dĩ nhiên cũng chẳng có gì là vô lý cả và càng không liên quan gì đến giá tiền của cái áo. Và khi Bạch Cư Dị (772 – 846) vận dụng lối nói “thập thiên nhất đẩu” thì chẳng qua ông chỉ lặp lại cái việc mà trước ông một thế hệ, Lý Bạch (701 – 762) đã từng làm. Còn cái luận lý của hai câu

Thập thiên nhất đẩu do xa ẩm,

Hà huống quan cung bất trị tiền.

thì lại là ở chỗ: Trước kia, một đấu rượu đáng giá mười ngàn mà ta còn dám phóng tay cởi áo đem cầm để mua uống huống chi là bây giờ đã có rượu quan không phải tốn tiền thì tội gì mà chẳng uống?

Ông Nguyễn Quảng Tuân đã theo Bạch Hương Sơn thi tập mà chép “Thập niên nhất đẩu do xa ẩm” và chính ông đã tự mình mâu thuẫn với mình ngay trong cách dịch. Ngay trong cùng một trang (Sđd, tr. 169) mà ở trên thì ông dịch thành “một đấu rượu mà trong bao năm (mười năm) tôi đã phải mua chịu (trả dần)” còn ở dưới thì ông lại dịch thành “trong mười năm (nhiều năm) đã phải uống rượu mua chịu từng đấu một”. Thập niên nhất đẩu chỉ có thể là “mười năm một đấu”, nghĩa là tính ra – nếu có thể tính theo kiểu toán học – thì mỗi năm chỉ có một phần mười đấu mà thôi và ta tuyệt nhiên chẳng có cơ sở nào để diễn dịch thành “mỗi năm từng đấu một” như ông đã làm cả.

Huống chi, chữ xa 賒 mà ông đã chép theo Bạch Hương Sơn thi tập và giảng là “mua chịu trả dần” lại còn có thể dùng thay cho chữ xa 奢 trong xa xỉ như đã cho trong một số quyển từ điển (nên nó cũng có nghĩa là “xa xỉ, hoang phí”).

Cái ngoa dụ đang xét chỉ dừng lại ở con số “mười ngàn” chứ nhân mười thành “trăm ngàn” (bách thiên) thì quả thật chúng tôi không thấy có.

Chỉ thấy có thành ngữ đẩu tửu bách thiên với chữ thiên 篇 là “bài (thơ)”, “bản (nhạc)”, v.v. mà thôi. Đẩu tửu bách thiên (đấu rượu trăm bài) vẫn được hiểu là uống xong một đấu rượu mà đã có thể làm trăm bài thơ. Thành ngữ này bắt nguồn từ bài “Ẩm trung bát tiên ca” của Đỗ Phủ, với câu:

Lý Bạch nhất đẩu thi bách thiên.

Về chữ xa, chúng tôi đã nói ở trên còn về chữ cơ trong bản của Bạch Hương Sơn thi tập mà ông Nguyễn Quảng Tuân đã chép và dịch là “ràng giữ, kiềm chế” thì xin nhận xét như sau. Nghĩa này mới chỉ là một trong nhiều nghĩa của chữ đang xét mà cũng không phải là cái nghĩa thích hợp ở đây. Chữ cơ này còn có nghĩa là “ở nhờ”, “sống gởi” nữa. Vậy cơ bần ở đây là “sống gởi túng nghèo” chứ không phải “bị giam hãm trong cảnh nghèo túng”. Cơ bần không thể nào lại là một cấu trúc kiểu “vị từ (giam hãm) + trạng ngữ (trong cảnh nghèo túng)” cả. Nó chỉ có thể là một ngữ vị từ đẳng lập nghĩa là gồm có hai vị từ đồng nghĩa hoặc gần nghĩa mà thôi.

Vì vậy nên chữ “cơ” dù có viết theo bản của Tản Đà hay bản Bạch Hương Sơn thi tập thì cũng phải cùng từ loại với chữ “bần”. Đó là một tính từ (vị từ tĩnh) chứ không phải là một động từ (vị từ động) nên không thể có nghĩa là “ràng giữ kiềm chế”.

§ 959. Kiến thức ngày nay, số 484, ngày 20-1 -2004

Bổ sung cho câu trả lời trên Kiến thức ngày nay, số 482 liên quan đến chữ “cơ” trong “cơ bần”.

AN CHI: Liên quan đến chữ cơ, chúng tôi đã viết:

“Đó là một tính từ (vị từ tĩnh) chứ không phải là một động từ (vị từ động) nên khôngthể có nghĩa là ràng giữ, kiềm chế”*.

Để một số bạn đọc khỏi ngỡ ngàng, chúng tôi đã chú thích “tính từ (vị từ tĩnh)” và “động từ (vị từ động)” chứ thật ra từ loại tính từ (theo quan niệm cũ) không hoàn toàn trùng hợp với vị từ tĩnh mà từ loại động từ (theo quan niệm cũ) cũng không hoàn toàn trùng hợp với vị từ động. Cơ, với nghĩa “ở nhờ, sống gởi” thực chất là một vị từ tĩnh (nó không chỉ hành động) và ta tuyệt đối không thể liên hệ đến loger của tiếng Pháp hoặc (to) lodge của tiếng Anh để kết luận rằng đó là một động từ. Lý do cũng đơn giản: Tiếng Hán không phải là tiếng Anh hoặc tiếng Pháp.

§ 960. Kiến thức ngày nay, số 482, ngày 1 -1 -2004

ĐỘC GIẢ: Tôi là một trong “nhiều bạn đọc khác” đã được ông trả lời trên Kiến thức ngày nay, số 216, ngày 20-7-1996 về cụm từ “cửu huyền thất tổ”. Tôi đã đọc rất kỹ phần trả lời của ông. Trong ba cách hiểu mà ông nêu, ông đã chọn cách hiểu thứ hai (bảy đời ông bà ở trên (chín tầng) trời) vì chỉ có cách này mới thích hợp với ý nghĩa của sự thờ phượng. Tuy vậy, vì đã quen với cách trả lời của ông, tôi vẫn đoán được là chính ông cũng chưa thật hài lòng về cách hiểu đó. Xin hỏi từ bấy đến nay ông có tìm thấy thêm cách hiểu nào khác hoặc có thấy cần bổ sung điều gì không. Tôi tin là nhiều bạn đọc khác cũng muốn hỏi như tôi.

AN CHI: Đúng như ông đoán, chính cá nhân chúng tôi cũng chưa thật hài lòng về phần trả lời cho cách hiểu bốn tiếng cửu huyền thất tổ trên Kiến thức ngày nay, số 216. Nhưng ở thời điểm 20-7-1996 thì khả năng và điều kiện cá nhân chỉ cho phép chúng tôi cố gắng trả lời đến như thế. Chắc ông và bạn đọc cũng sẵn lòng thông cảm cho.

Mà đến bây giờ chúng tôi vẫn chẳng thấy có cách hiểu nào khác hợp lý hơn. Chỉ xin nói thêm đôi điều như sau:

Trên số 216, chúng tôi đã căn cứ theo Từ nguyên mà viết rằng cửu huyền thất tổ là “bảy đời ông bà ở trên (chín tầng) trời (…) tính từ đời ông bà nội của ego trở lên” (tr. 50). Từ nguyên giảng cửu huyền là “cửu thiên” (nghĩa 1) mà cửu thiên thì được chính quyển từ điển này giảng là “trời chín tầng” (cửu trùng chi thiên (nghĩa 2)). Đại Nam quấc âm tự vị của Huình-Tịnh Paulus Của cũng giảng cửu thiên là “chín tầng trời”. Còn thất tổ thì được Từ nguyên giảng là “ông bà bảy đời (thất thế chi tổ tiên) (nghĩa 2)”. Từ nguyên không nói rõ đó là những đời nào còn chúng tôi thì đã căn cứ theo quan niệm thông thường mà cho rằng đó là “bảy đời ông bà tính từ đời ông bà nội ego trở lên”. Nhưng gần đây, tra trong Đạo giáo đại từ điển do Mẫn Trí Đình và Lý Dưỡng Chính chủ biên (Hoa Hạ xuất bản xã, Bắc Kinh in lần thứ hai, 1995) thì thấy quyển từ điển này đã cho một lời giảng hơi khác nên xin ghi ra đây để ông và bạn đọc tham khảo:

“Thất tổ. Xưng phụ, tổ, tằng, cao, truyền chi chi tổ, khai lâm tri tổ, lập tính chi tổ vi thất tổ”. (tr. 31)

Nghĩa là:

“gọi cha, ông nội, ông cố, ông sơ, ông tổ “truyền nhánh” (truyền chi), ông tổ “mở rừng” (khai lâm), ông tổ lập họ là thất tổ”.

Với cách hiểu trên đây trong Đạo giáo đại từ điển thì cha của ego cũng là một đời trong thất tổ.

§ 961. Kiến thức ngày nay, số 482, ngày 1 -1 -2004

ĐỘC GIẢ: Có tác giả cho rằng chữ giở là lật, như trong lần giở, giở sách, giở báo, v.v., cũng có thể viết thành dở. Vậy chữ giơ là đưa (ra, lên) như trong giơ tay, giơ đầu chịu báng, v.v., có thể viết thành dơ hay không?

AN CHI: Trước nhất xin nói về cặp dở/giở. Từ điển chính tả phổ thông của Viện Văn học, thuộc Ủyban Khoa học nhà nước do nhóm Từ Lâm, Nguyễn Lân, v.v., biên soạn (Nxb. Khoa học, Hà Nội, in lần thứ hai, 1963) cho rằng dở là hình thức chuẩn nên đã ghi như sau:

“dở sách, dở trò, dở dói (cũng viết giở sách, giở trò, giở giói)”. (tr. 88)

và

“giở, xem dở”. (tr. 116)

Nhưng Từ điển tiếng Việt 1992 do Hoàng Phê chủ biên thì quan niệm ngược lại nên mới viết:

“dở (cũ, ít dùng). Giở. Dở sách ra xem”. (tr. 271) và

“giở (…) Giở tờ báo ra xem. Giở từng trang sách. Giở gói cơm nắm ra ăn”. (tr. 406)

Thực ra thì trong trường hợp này, chính giở mới là hình thức chuẩn vì nó nằm trong mối tương ứng ngữ âm bl- ~ tr- ~ gi-, giống như:

– blả ~ trả ~ giả;

– blá ~ trá~ (dối) giá;

– blai ~ trai ~ giai;

– blăng ~ trăng ~ giăng;

– blời ~ trời ~ giời; v.v.

Các trường hợp trên đây chẳng liên quan gì đến d- cả. Vì vậy nên ta không thể viết: “dả” nhời (giả nhời = trả lời), “dai” gái (giai gái), ông “dẳng” ông “dăng” (ông giẳng ông giăng), ối dời ơi (ối giời ơi) v.v.. Giở là kết quả của quá trình chuyển biến:

– blở ~ trở ~ giở

nên cũng không thể viết thành “dở”.

Xin chú ý: Tất cả các trường hợp có bl- đã nêu ra trên đây đều có thể được tìm thấy trong Từ điển Việt – Bồ – La của A. de Rhodes.

Còn giơ trong giơ tay, giơ đầu chịu báng thì lại khác hẳn vì không nằm trong mối tương ứng bl- ~ tr- ~ gi-. Đây là một từ Việt gốc Hán bắt nguồn ở một từ ghi bằng chữ 旟 mà âm Hán Việt hiện đại là dư, có nghĩa là… giơ lên. Vì vậy nên lẽ ra nó phải được viết thành “dơ”. Dĩ nhiên đây chỉ là xét theo từ nguyên.

962 – 971

§ 962. Kiến thức ngày nay, số 482, ngày 1 -1 -2004

ĐỘC GIẢ: Mục “Tin vắn” trên báo Tuổi trẻ ngày 27-12-2003 có mẩu tin sau đây: “Một cặp tua khổng lồ tết từ những dải lụa đỏ đang được trưng bày tại thủ phủ Hàng Châu, tỉnh Chiết Giang. Mỗi tua nặng 630kg, dài 18m và rộng 18m (…)”. Xin cho biết tua thực chất là gì và có phải do tiếng Pháp tour mà ra hay không. Đã có tua lại còn có tụi. Vậy tụi là gì và có phải do tiếng Pháp étui mà ra hay không?

AN CHI: Từ điển tiếng Việt 1992 do Hoàng Phê chủ biên đã cho như sau:

“Tua. 1. Vật trang trí gồm nhiều sợi nhỏ, mềm, có màu sắc, thường viền chung quanh hoặc để rủ xuống cho đẹp. Tua cờ. Tua đèn lồng. Tua nón. 2. Vật nhỏ, mềm có hình giống như cái tua. Tua cá mực. Tua cau”.

Chính danh từ tua này đã có mặt trong ngữ vị từ te tua mà nhiều người cứ thật thà ngỡ là một từ “lấp láy”. Từ điển phương ngữ Nam Bộ do Nguyễn Văn Ái chủ biên (Nxb. Thành phố Hồ Chí Minh, 1994) giảng te tua là “bươm, xơ ra”. Riêng chữ te đã được quyển từ điển này ghi thành một mục từ:

“Te, tính từ (…) bươm ra, xơ ra. Quần áo rách te. Anh khoe cha mẹ anh giàu, sao anh ăn mặc như tàu chuối te”.

Còn Đại Nam quấc âm tự vị của Huình-Tịnh Paulus Của cũng giảng te là “rách ra từng miếng (lá cây, hàng giẻ)”.

Vậy nghĩa từ nguyên của te tua chẳng qua là “(có) tua bị te ra, bươm ra, xơ ra”, dẫn đến cái nghĩa phái sinh trong khẩu ngữ ở Nam Bộ hiện nay dùng để chỉ cái tình trạng tệ hại mà ai đó gặp phải, chẳng hạn như trong câu: Hôm qua, thằng X. đã bị sếp giũa cho te tua.

Danh từ tua đang xét của tiếng Việt không liên quan gì đến tiếng Pháp cả. Đây là một từ Việt gốc Hán, bắt nguồn ở một từ ghi bằng chữ 鬚 mà âm Hán Việt hiện đại là tu, có nghĩa là râu. Nghĩa hiện hành của từ tua chẳng qua là một ẩn dụ đã từ vựng hoá từ hình ảnh của chòm râu chứ không phải từ bất cứ vật nào khác. Còn về ngữ âm thì tua ~ tu (-ua ~ -u) cũng hoàn toàn giống như:

– (goá) bụa ~ (quả) phụ;

– (a) dua ~ du (nịnh);

– (vua) chúa ~ (quân) chủ;

– khua (roi) ~ khu (trì, trục, v.v.); v.v.

Tua có một từ đồng nghĩa là tụi. Vì vậy mà Huình-Tịnh Paulus Của đã dùng tụi để giảng tua rồi dùng tua để giảng tụi:

“Cái tua. Cái tụi, cái chỉ có ria mà thòng xuống – Cả tua. Cả tụi (…). Có tua. Có tụi thòng lòng (…)”*.

Đây cũng chính là chữ tụi thấy được trong ngữ danh từ mồng gà tụi mà Việt Nam tự điển của Lê Văn Đức giảng là “thứ mồng gà cây lá đều giống với mồng gà lưỡi búa nhưng hoa xoè ra như đuôi chồn”.

Chính cái hình ảnh “xoè ra như đuôi chồn” là cơ sở cho việc ẩn dụ hoá từ tụi mà đưa vào ngữ danh từ mồng gà tụi.

Tụi chẳng có liên quan gì đến étui (bao, túi, v.v.) của tiếng Pháp.

Đây là một từ Việt gốc Hán bắt nguồn ở một từ ghi bằngchữ 萃 mà âm Hán Việt hiện đại là tụy, có nghĩa là chùm, khóm, bụi (cây), đám, nhóm, v.v.. Với cái nghĩa vừa nêu, ta có thể dễ dàng thấy rằng tụi trong tụi cườm, tụi chỉ và tụi trong mồng gà tụi, rồi tụi trong tụi côn đồ, tụi lưu manh vốn chỉ là một mà thôi.

§ 963. Kiến thức ngày nay, số 485, ngày 1 -2-2004

ĐỘC GIẢ: Câu 172 của Truyện Kiều xưa nay vẫn được đọc là:

Mặt trời gác núi chiêng đà thu không

Từ chiêng được hiểu là một loại nhạc cụ và đi chung với trống thành trống chiêng (hay chiêng trống) còn thu không chỉ việc báo hiệu sắp đóng cửa thành lúc chập tối. Nhưng trong bài “Mặt trời gác núi, chiêng đà thu không?” đăng trên báo Khoa học & Đời sống, số 77, ngày 3-10-2003, tác giả Bùi Thiết đã bác bỏ chữ chiêng mà cho rằng đó là “chiên”. Tác giả này viết: “Chiêng là nhạc cụ thường mang tính biểu diễn hơn là mang tính quân lệnh, hiệu lệnh vì âm thanh của tiếng chiêng không dứt khoát.

“Không có tiếng chiêng thu không, mà nếu có tiếng thu không thì đó phải là trống thu không mới nghiêm quân lệnh và hiệu lệnh các cấp. Chúng tôi tìm thấy trong sách Đại Nam quấc âm tự vị của Huình-Tịnh Paulus Của ở mục Thu có cụm từ Trống thu không và được thích nghĩa rằng Trống bãi công việc hồi gần tối (tr. 1027).

“Vậy thì câu 172 phải được đọc là Mặt trời gác núi chiên đà thu không mới đúng nguyên tác?

“Thu không, theo Huình-Tịnh Paulus Của nghĩa là chừng bãi công việc chiều tối. Diễn ra cho rõ hơn là khoảng thời gian (chừng) thu về (bãi) không làm công việc nữa. Đó là lúc mặt trời gác núi. Xét trong văn cảnh chị em Thuý Kiều đi chơi Thanh minh, gặp Kim Trọng rồi trở gót trướng hoa để quay về nhà là lúc mặt trời vừa gác núi, là khoảng thời gian thôi làm việc ban ngày. Nhưng ở chốn đồng không mông quạnh, một vùng ngổn ngang gò đống kéo lên này, một vùng cỏ non xanh rợn chân trời này, có ai làm việc đâu mà phải thu không? Vậy ai không làm công việc nữa? Thu không ở nghĩa này không phải là một tính từ, mà là một động từ. Và chủ thể, đương nhiên phải là một người, một nhóm người hay một động vật nào đó. Thế mới có chiên đà thu không.

“Chiên (âm cổ) chỉ một loài động vật sinh sống ở núi thuộc họ nhà dê (sơn dương). Từ điển Nam Việt dương hệ tự vị của Taberd (in năm 1838) có ghi chú tên một loài thú gọi là chiên. Tự điển của Huình-Tịnh Paulus Của chú thích rõ hơn về giống chiên này, đó là loại thú giống dê mà rất hiền lành. Như vậy, đây là một loài vật ăn cỏ ban ngày, và cứ chiều tối sẽ về chuồng, giống như trâu, bò, dê vậy! Hiện nay, chúng tôi không có hiểu biết gì về loài chiên này, không biết chiên hiện còn có mặt trên đất nước ta nữa hay không (các nhà động vật học có thể giúp chúng tôi thêm thông tin chăng?).

“Thế là đã rõ, cứ đến lúc mặt trời gác núi, theo thói quen, các đàn chiên từ bãi cỏ buộc phải thu không, nghĩa là trở về chuồng trại qua đêm, để ngày mai lại ra bãi cỏ. Như thế, chiên đà thu không là chiên đã thôi không ăn cỏ để trở về”.

Trước cách hiểu khác lạ trên đây, một độc giả của báo Khoa học & Đời sống là ông Vũ Thế An (Hà Nội) có nêu thắc mắc và ông Bùi Thiết đã trả lời trong bài “Tại sao chiên lại thành chiêng?” đăng tiếp trên Khoa học & Đời sống, số 81, ngày 1710-2003. Ông Bùi Thiết đưa ra ba lý do không có gì mới so với bài trước:

Thứ nhất, Nguyễn Du viết chiên nhưng vì Truyện Kiều lưu hành rộng rãi ở Huế nên người Huế đã phát âm chiên thành chiêng lâu dần thành thói quen nên mới có chiêng như bây giờ.

Thứ hai, một số người sửa chiên thành chiêng là vì không hiểu có loài chiên Dê nên mới thay chiêng vào. Vả lại khi đọc chiêng đà thu không nghe văn chương hơn. Cũng có thể có người biết đó là chiên, nhưng cho chiên là con vật thô thiển, sao lại có mặt trong áng văn trác tuyệt này.

Thứ ba, nếu mọi người đều hiểu thu không như Huình-Tịnh Paulus Của đã giảng thì tất sẽ xem xét lại chữ chiêng. Vì buộc phải thừa nhận có tiếng chiêng lúc chiều tối nên người ta đã gò ép thu không vào cách hiểu theo nghĩa là “báo hiệu lúc sắp đóng cửa thành” chứ đây chỉ là một kiểu gò ép theo lối suy đoán.

Xin hỏi ông An Chi có tán thành cách hiểu của ông Bùi Thiết không?

AN CHI: Bài “Mặt trời gác núi, chiêng đà thu không?” của Bùi Thiết, đăng trên Khoa học & Đời sống, số 77, ngày 3-10-2003, cũng đã được đăng trên tuần báo Văn nghệ, số 52, ngày 27-12-2003, dưới nhan đề “Đọc lại một câu Kiều”. Bài này cho thấy tác giả không nắm được những khái niệm quan trọng liên quan đến vấn đề mình đang bàn. Chẳng những ông không biết được chiên là con vật gì mà chiêng là cái vật gì thì ông cũng chỉ biết có một nửa!

Bùi Thiết cho rằng “chiêng là nhạc cụ thường mang tính biểu diễn hơn là mang tiếng quân lệnh, hiệu lệnh”. (nên không thể được dùng trong câu 172). Thế là ông đã không biết rằng ở Trung Quốc – ta không nên quên rằng Truyện Kiều kể lại một câu chuyện xảy ra ở bên Trung Quốc – có đến hai loại chiêng mà tiếng Hán là chinh 鉦. Loại mà Bùi Thiết biết thì có hình dạng như cái thanh la và khái niệm này được ghi nhận tại nghĩa 3 của chữ chinh trong Hán ngữ đại tự điển (Thành Đô, 1993, tr. 1740) hoặc tại phần đầu nghĩa 1 của chữ này trong Từ nguyên. Còn loại thứ hai thì ông chưa hề biết đến. Đây là một loại nhạc cụ nằm trong “họ” nhà chuông là: chung (chuông), đạc (mõ), lệnh, nao (não bạt), v.v.. Loại chiêng này còn có tên là đinh ninh, hình dạng giống như chuông mà hẹp và dài hơn, có cán để cầm, gõ thì kêu, dùng trong khi hành quân – là công dụng mà ông Bùi Thiết không ngờ đến – như có thể thấy tại nghĩa 1 của chữ chinh trong Hán ngữ đại tự điển (đã dẫn) hoặc trong Trung Quốc cổ chung sử thoại của Đinh Thao*, v.v.. “Tiếng chiêng dậy đất” trong câu 2.222 không dùng vào việc quân thì dùng vào việc gì? Vì chiêng (chinh) là một loại nhạc cụ dùng trong hành quân nên danh từ chinh mới đi chung với danh từ cổ (= trống) làm thành ngữ danh từ đẳng lập chinh cổ (chiêng trống) để chỉ việc chinh chiến theo kiểu hoán dụ.

Về giống vật gọi là “chiên” thì ông Bùi Thiết tự nhận là “không có hiểu biết gì” nên đã kêu gọi “các nhà động vật học giúp thêm thông tin”. Ông đã quá thật thà nên mới làm phiền các nhà động vật học chứ chỉ cần đến quyển Nam Việt dương hệ (sic) tự vị của Taberd mà ông đã nêu thì ông đã có thể biết được đó là con gì rồi. Quyển từ điển này đã đối dịch một cách rành mạch và chính xác rằng chiên là “ovis” (của tiếng La Tinh). Ovis không phải con gì khác mà chính là cừu.

Vâng, chiên chỉ đơn giản có nghĩa là “cừu”, như cũng đã giảng trong Từ điển tiếng Việt do Văn Tân chủ biên (Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1967), Từ điển tiếng Việt 1992 do Hoàng Phê chủ biên, v.v.. Ông Bùi Thiết không biết “chiên” là con vật gì cũng là chuyện hy hữu trong việc nghiên cứu, nhất là khi thảo luận về từ ngữ.

Bây giờ ta xét xem chiên (cừu) có “thu không” hay không. Ông Bùi Thiết đã dẫn lời giảng hai tiếng thu không từ Đại Nam quấc âm tự vị của Huình-Tịnh Paulus Của là “Chừng bãi công việc buổi chiều tối” và trống thu không là “trống bãi công việc, hồi gần tối” là nghĩa của hai tiếng thu công 收工 chứ không phải của thu không. Còn thu không thì lại là “(tiếng trống chuông) báo hiệu đóng cửa thành vào lúc gần tối, thời xưa” như đã giảng trong Từ điển tiếng Việt 1992 do Hoàng Phê chủ biên và trong nhiều quyển từ điển khác. Nhưng cứ cho rằng thu không là “bãi việc lúc chiều tối” thì giống chiên (cừu) có làm việc đâu mà bãi?

Chúng chỉ nhởn nhơ gặm cỏ mà thôi! Chứ “bãi công việc hồi gần tối” thì lại là chuyện của những người lao động.

Ông Bùi Thiết nói một số người đã sửa chiên thành chiêng vì không biết có loài “chiên Dê” hoặc có biết nhưng lại cho rằng đây là giống vật thô thiển nên không thể có mặt trong áng văn trác tuyệt của Nguyễn Du. Ông bàn về văn chương mà cứ như nói chuyện đùa. Có lẽ cũng chẳng có ai ngoài ông ra lại cho rằng vì “chiên Dê” là một giống vật thô thiển nên nó không thể có mặt trong Truyện Kiều. Khả ố vì bần tiện như bọn sai nha đến nỗi Nguyễn Du phải dùng cái ẩn dụ “ruồi xanh” (câu 581) để ám chỉ mà còn len lỏi vào đó được huống chi là những con “chiên Dê” hiền lành và vô tội. Có điều là câu 172 không phải chỗ để Nguyễn Du nhắc đến… dê đến cừu làm gì.

Và khi mà cả về mặt ngữ nghĩa lẫn mặt hình ảnh, giống chiên (= cừu) chẳng liên quan gì đến câu 172 thì tất nhiên ta cũng chẳng có lý do gì để nói rằng cái chữ Nôm “chiên” đã bị viết nhầm thành “chiêng” một cách vô tình hay hữu ý. Đây chỉ đơn giản là chiêng, chính là chiêng, một loại nhạc cụ được dùng trong khi hành quân. Vậy nên xin để yên cho câu:

Mặt trời gác núi, chiêng đà thu không.

§ 964. Kiến thức ngày nay, số 486, ngày 10-2-2004

ĐỘC GIẢ: Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân là một quyển tiểu thuyết “có lời bình”. Nhưng người thì nói bình luận gia là “Quán Hoa Đường”; kẻ lại bảo người bình luận là “Thánh Thán”. Xin cho biết đây chỉ là một người với hai cái tên khác nhau hay là hai người khác nhau.

AN CHI: Nhiều người cũng phân vân như ông. Điển hình cho sự phân vân đó là cách diễn đạt của Nguyễn Tài Cẩn mà ta có thể thấy được trong Tư liệu Truyện Kiều – Bản Duy Minh Thị 1872 (Nxb. Đại học Quốc gia Hà Nội, 2002). Nhắc đến hai cái tên đó, Nguyễn Tài Cẩn đã viết:

“Đọc lại nguyên tác, chúng tôi gặp ngay lời bình của Thánh Thán (tức/hay Quán Hoa Đường?) ở ngay đầu hồi thứ nhất”. (tr. 545)

Cái ngữ đoạn “Thánh Thán (tức/hay Quán Hoa Đường?)” chứng tỏ tác giả đã dè dặt một cách tối đa. Nếu sự thực đó chỉ là một người thì ông đã viết “Thánh Thán (tức Quán Hoa Đường)” còn nếu sự thực đó lại là hai người thì ông cũng đã viết “Thánh Thán (hay Quán Hoa Đường?)” rồi còn gì! Rõ ràng là Nguyễn Tài Cẩn đã dè dặt một cách rất khôn ngoan.

Nhưng có tác giả thì lại chẳng cần dè dặt gì hết. Trong bài “Về thực chất khái niệm “bản Phường” của Truyện Kiều” (Tạp chí Văn học, số 1-1998), tác giả Đào Thái Tôn đã mặc nhiên cho rằng Thánh Thán và Quán Hoa Đường là tên của hai người khác nhau*. Rồi trong bài tiếp theo nhan đề “Không có “bản Kinh” Truyện Kiều do vua Tự Đức đưa in” (Tạp chí Văn học, số 2-1998), Đào Thái Tôn vẫn tiếp tục mặc nhận đó là hai người khác nhau. Đặc biệt là khi in lại bài này trong quyển Văn bản Truyện Kiều – Nghiên cứu và thảo luận (Sở Văn hoá Thông tin Hà Tĩnh, in lần thứ hai, có sửa chữa và bổ sung, 2003) thì Đào Thái Tôn đã khẳng định một cách hiển ngôn rằng (Kim) Thánh Thán và (Quán) Hoa Đường là “tên của hai người Trung Quốc (khác nhau)”*. Tiếc rằng đây lại là một sự khẳng định sai.

Quán Hoa Đường là tên khu nhà ở của Thánh Thán, được dùng theo hoán dụ để chỉ chính chủ nhân. Trung Quốc lịch đại nhân danh đại từ điển do Trương Huy Chi, Thẩm Khởi Vĩ và Lưu Đức Trọng chủ biên (Thượng Hải Cổ tịch xuất bản xã, 1999) cho biết như sau:

“Kim Thánh Thán (1608 – 1661) là người huyện Ngô, tỉnh Giang Nam thời cuối Minh đầu Thanh, tên là Thái, tự Nhược Thái. Sang đời Thanh, đổi tên thành Nhân Thụy, tự là Thánh Thán. Là nho sinh đời Minh. Chỗ ở tên là Quán Hoa Đường, lại có tên là Xướng Kinh Đường (…)”. (Quyển hạ, tr. 1510)

Vậy rõ ràng Kim Thánh Thán và Quán Hoa Đường chỉ là tên của một người mà thôi.

§ 965. Kiến thức ngày nay, số 485, ngày 1 -2-2004

ĐỘC GIẢ: Trên Kiến thức ngày nay, số 459, ngày 10-5-2003, ông có trả lời cho tôi là Bạc bà gặp Kiều lần đầu tiên ở ngay tại nhà mụ. Nhưng trong bài “Ai ngắm dung nhan tiểu thiền Thuý Kiều?” đăng trên Ngôn ngữ & Đời sống, số 10 (96)-2003, tác giả Nguyễn Khắc Bảo đã bác bỏ ý kiến đó và viết:

“Theo nguyên truyện của Thanh Tâm Tài Nhân thì (…). Thuý Kiều ở am Chiêu Ẩn quá nửa năm (…). Mụ Bạc là con người được Giác Duyên ghi nhận là am mây quen lối đi về dầu hương, nghĩa là mụ Bạc thường xuyên vào các ngày rằm, mồng một đều đến Chiêu ẩn am làm lễ (…). Ắt hẳn trong hơn chục lần sang dầu hương ở am, lại sẵn tư cách “bà mẹ nuôi” của Giác Duyên, bợm già họ Bạc làm gì chẳng có lần sục sạo nhìn thấy một tiểu thiền xinh đẹp mới xuất hiện ở am (…). Nếu chịu khó suy ngẫm kỹ một chút ai cũng có thể hiểu là: Thi hào đã sáng tạo và tả chính xác, chi tiết những động thái chuẩn bị cho cuộc đi trốn của Thuý Kiều (…). Vậy mụ Bạc phải được nhìn thấy dung nhan nàng Kiều từ khi được vãi Giác Duyên nhắn sang Chiêu ẩn am, chứ không phải “lần đầu tiên mụ nhìn thấy Kiều là ở ngay nhà mụ” như ông An Chi khăng khăng giảng giải cho độc giả Kiến thức ngày nay trong hai số 455 và 459”*.

Lập luận của ông Nguyễn Khắc Bảo còn có nhiều chi tiết đầy “kịch tính” liên quan đến “nghiệp vụ” của Bạc bà nữa nhưng ở đây tôi chỉ dẫn lại những ý mấu chốt.

Vậy xin ông An Chi vui lòng xem lại xem thực ra Bạc bà đã gặp Kiều lần đầu tiên tại đâu.

AN CHI: Câu trả lời của chúng tôi vẫn cứ là: Tại nhà của chính thị ta. Còn ông Nguyễn Khắc Bảo thì lại trộn lẫn Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân vào Truyện Kiều của Nguyễn Du để biện luận. Việc làm này không ổn chút nào vì chẳng những kết cấu của Kim Vân Kiều truyện và của Truyện Kiều không hoàn toàn giống nhau mà chi tiết của hai tác phẩm cũng không hoàn toàn trùng nhau. Tuy thuật lại trung thành cốt truyện nhưng Nguyễn Du đâu có theo sát Thanh Tâm Tài Nhân “trên từng cây số”. Trong Kim Vân Kiều truyện, Bạc bà là mẹ nuôi của Giác Duyên và đã được giới thiệu thẳng là “một tay côn đồ trong hạng đàn bà” chứ trong Truyện Kiều thì – dù chỉ là bề ngoài và ban đầu – đó lại là một tín nữ “am mây quen lối đi về dầu hương”. Vậy tuy vẫn có thể so sánh các chi tiết của hai tác phẩm với nhau nhưng ta phải trả những chi tiết chỏi nhau về cho riêng từng tác phẩm mà phân tích chứ quyết không thể trộn lẫn được. Ông Nguyễn Khắc Bảo đã thực hiện phân tích theo kiểu “2 in 1”. Đó là chưa kể ông đã hiểu sai một số chỗ cốt lõi của những câu Kiều hữu quan nữa.

“Am mây quen lối đi về dầu hương” chỉ là một lời kể mang tính chất phiếm chỉ về thời gian còn ông Nguyễn Khắc Bảo thì nhất định phải gò việc đó vào các ngày rằm và mồng một hàng tháng trong vòng hơn nửa năm. Nhưng có phải ai muốn làm công quả cho nhà chùa cũng nhất thiết phải đến vào những ngày ấy đâu.

Ông lại cho rằng “họ Bạc làm gì chẳng có lần sục sạo nhìn thấy một tiểu thiền xinh đẹp mới xuất hiện ở am”. Nhưng làm sao mà một Phật tử đi viếng chùa lại có thể “sục sạo” một cách sỗ sàng như thế được?

Ông lại hiểu câu:

Nhắn sang dặn hết mọi đường

là “Giác Duyên đã nhắn mời Bạc bà sang Chiêu Ẩn am để trò chuyện dặn hết mọi đường”. Nhưng đây chỉ là do ông muốn “tạo điều kiện” cho Bạc bà sang Chiêu Ẩn am để chứng minh rằng thị ta đã nhìn thấy Thuý Kiều lần đầu tiên tại đó chứ Nguyễn Du đâu có nói như thế. Chữ sang ở đây không phải là một động từ chỉ sự di chuyển mà nhắn sang ở đây cũng không phải là một cấu trúc khiển động (causative). Ở đây, sang là một trạng từ chỉ hướng và nó chỉ hướng di chuyển của động từ cũng giống hệt như trong câu 1084:

Tiện hồng nàng mới nhắn lời gửi sang

Trong Từ điển Truyện Kiều, Đào Duy Anh cũng hiểu chữ sang ở đây giống như chúng tôi vừa trình bày ở trên.

Vậy “nhắn sang dặn hết mọi đường” là “cho người sang nhắn để dặn Bạc bà hết mọi đường” chứ đâu có phải là “nhắn mời Bạc bà sang để dặn hết mọi đường”. Ông Nguyễn Khắc Bảo đã qui ngữ vị từ nhắn sang thành một cấu trúc khiển động chẳng qua là để chứng minh rằng với câu 2083 thì “mụ Bạc phải được nhìn thấy dung nhan nàng Kiều từ khi được vãi Giác Duyên nhắn sang Chiêu Ẩn am”. Thế là ông đã tự mâu thuẫn mà không hề hay biết vì trước đó thì ông đã cho phép thị ta “sục sạo để nhìn thấy một tiểu thiền xinh đẹp mới xuất hiện ở am” rồi còn gì! Nhưng dù Bạc bà có nhìn thấy Kiều trước hay là sau thì trong cả hai trường hợp đó, ông Nguyễn Khắc Bảo cũng đều sai, vì như đã phân tích, các luận cứ chủ yếu của ông đều sai. Trong Truyện Kiều, Bạc bà chỉ gặp Kiều lần đầu tiên tại nhà của chính thị ta.

Trong Truyện Kiều của Nguyễn Du thì như thế; còn trong Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân thì sao? Thì cũng như thế mà thôi. Xin hãy đọc những gì đã xảy ra ở hồi thứ 17 trong cái ngày mà Kiều đã bị lộ và buộc phải rời khỏi Chiêu Ẩn am:

“Thuý Kiều nói

“ – (…) Trước hết hãy xin sư huynh tìm giúp cho em một chỗ yên thân đi đã (…)

“Giác Duyên nói:

“ – (…) Chỗ nhà bà mẹ nuôi của chị là họ Bạc có thể ở được.

“(…) Nhân khi đêm tối, Giác Duyên liền đưa Thuý Kiều đến nhà họ Bạc.

“Nguyên mụ Bạc này là một tay côn đồ trong hạng đàn bà, thấy nhan sắc Thuý Kiều, lại nghe nói là người lánh nạn đến thì trong lòng nảy ra ý nghĩ bất lương (…)”*.

Đấy, theo nguyên truyện là như thế. Bất cứ ai có khả năng cảm thụ văn học bình thường cũng đều có thể thấy rằng với đoạn trích dẫn trên thì đây hiển nhiên là lần đầu tiên Bạc bà và Thuý Kiều gặp nhau. Và thị ta cũng chỉ được giới thiệu lần đầu tiên rằng Kiều là người đi lánh nạn chứ làm gì có chuyện thị ta “có lần sục sạo nhìn thấy một tiểu thiền xinh đẹp mới xuất hiện ở am” hoặc “được nhìn thấy dung nhan nàng Kiều từ khi được vãi Giác Duyên nhắn sang Chiêu Ẩn am”!

Tóm lại, cả trong Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân lẫn trong Truyện Kiều của Nguyễn Du thì lần đầu tiên Bạc bà gặp mặt Thuý Kiều đã diễn ra không phải tại bất cứ nơi nào khác mà là ở ngay tại nhà của chính thị ta.

§ 966. Kiến thức ngày nay, số 487, ngày 20-2-2004

ĐỘC GIẢ: Tôi và một số bạn bè tuy tuổi đã “cổ lai hy”, là dân “Tây học” cũ (thời thuộc Pháp) nhưng lại rất ham thích Hán Nôm. Cách đây đã lâu, tôi có gửi đến ông một câu hỏi nhưng đến nay chưa được trả lời nên xin được nêu lại như sau.

Từ điển giải thích thành ngữ gốc Hán của Viện Ngôn ngữ học do Như Ý, Nguyễn Văn Khang và Phạm Xuân Thành biên soạn (Nxb. Văn hoá, 1994) có giải thích câu “Tam hồn thất phách, tam hồn cửu phách” như sau:

“(…) Chỗ khác nhau giữa đàn bà và đàn ông là ở vía (phách): 1. đàn ông có ba hồn và bảy vía phụ thuộc vào thất khiếu (bảy lỗ) trên mặt gồm: hai mắt, hai tai, hai lỗ mũi và miệng. 2. đàn bà có ba hồn và chín vía phụ thuộc vào cửu khiếu (chín lỗ) gồm bảy lỗ như của đàn ông cộng với lỗ sinh dục và hậu môn”.

Xin hỏi: Tại sao đàn ông cũng có hậu môn mà lại không được tính thành một khiếu?

AN CHI: Chúng tôi đã trả lời về vấn đề “ba hồn bảy vía và ba hồn chín vía” cách đây 10 năm trên Kiến thức ngày nay, số 101, ngày 1-2-1993. Nhưng vì số 101 hiện nay không dễ gì tìm được nên, để ông và bạn đọc tiện tham khảo, chúng tôi xin ghi lại câu trả lời đó như sau.

Trước nhất, xin nói rằng tiếng Hán không có câu “Tam hồn cửu phách” (ba hồn chín vía). Sự phân biệt bảy vía của đàn ông với chín vía của đàn bà có thể chỉ là do một số người Việt Nam đặt ra kiểu “ta làm theo cách của ta” mà thôi. Họ giải thích rằng sở dĩ như thế là vì đàn ông có bảy lỗ mà đàn bà có tới chín lỗ. Bảy lỗ thì bảy vía còn chín lỗ thì chín vía. Bảy lỗ ứng với bảy vía thì đúng với quan niệm của dân gian cho rằng đó là bảy hồn bóng: bóng nhìn, bóng nghe, bóng thở và bóng nói. Hai (lỗ) mắt để nhìn, hai lỗ tai để nghe, hai lỗ mũi để thở và lỗ miệng để nói thì đúng là bảy lỗ. Bảy lỗ này, cả đàn ông lẫn đàn bà đều có. Vậy đàn bà nhiều hơn đàn ông hai lỗ nào? Câu trả lời của họ là: lỗ tiểu tiện và lỗ đại tiện. Nhưng chẳng lẽ đàn ông lại không có hai lỗ này? Rõ ràng cách phân biệt đàn ông bảy lỗ với đàn bà chín lỗ là điều thậm vô lý vì về phương diện này thì nam nữ “tuyệt đối bình đẳng”. Sách Hàn Phi tử, thiên “Giải lão” nói rằng “thân người có ba trăm sáu mươi đốt, bốn chi, chín lỗ”.

Nhưng do đâu mà lại có sự phân biệt trên đây? Có thể do đó là một sự hiểu nhầm. Tiếng Hán gọi bảy lỗ là thất khiếu và chín lỗ là cửu khiếu. Trong cửu khiếu thì bảy lỗ trên mặt gọi là thượng khiếu còn hai lỗ phía dưới của thân người thì gọi là hạ khiếu. Thượng khiếu cũng gọi là dương khiếu còn hạ khiếu cũng gọi là âm khiếu. Chúng tôi ngờ rằng người ta đã hiểu nhầm âm khiếu là lỗ… riêng của phụ nữ (do quan niệm “nam thuộc dương nữ thuộc âm”) nên mới cho rằng đàn bà hơn đàn ông hai cái lỗ mà thực ra các đấng mày râu cũng có, vẫn có!

Có lẽ vì thế nên mới sinh ra chuyện “đàn ông bảy vía, đàn bà chín vía” trong quan niệm của nhiều người Việt Nam chăng?

Trở lên là những gì chúng tôi đã trả lời trên Kiến thức ngày nay, số 101. Dù cho lý do mà chúng tôi suy đoán có đúng hay là sai thì ta cũng không thể chấp nhận cách giải thích cho rằng đàn bà hơn đàn ông hai vía vì có nhiều hơn họ hai cái “khiếu” đã nói. Thất khiếu, cửu khiếu, thượng khiếu/dương khiếu, hạ khiếu/âm khiếu vốn là những khái niệm y học cổ truyền của Trung Hoa. Trong nền y học này thì hạ khiếu, tức âm khiếu là hai khái niệm liên quan đến sự bài tiết, một ở phía trước (tiểu tiện), một ở phía sau (đại tiện) chứ tuyệt nhiên không liên quan gì đến hoạt động sinh dục. Vì vậy nên Từ điển giải thích thành ngữ gốc Hán đã hoàn toàn sai khi nêu tên “lỗ sinh dục”.

Nếu tính đến cả chỗ này nữa thì nam nữ không thể “tuyệt đối bình đẳng” được: ngoài niệu đạo ra, nữ còn có âm đạo mà nam thì không. Vậy phái đẹp có đến mười còn phái mày râu thì chỉ có chín… lỗ mà thôi. Nếu lấy “khiếu” làm tiêu chuẩn mà tính thì nam phải có tới chín vía còn nữ thì lại có đến mười chứ không thể nào nam bảy nữ chín được.

Nhưng đã nói đến hồn vía thì phải nói đến quan niệm của Đạo giáo mà Đạo giáo lại quan niệm rằng phàm đã là người, thì bất kể nam hay nữ, cũng chỉ có “ba hồn bảy vía” (tam hồn thất phách) mà thôi. Đạo giáo đại từ điển do Mẫn Trí Đình và Lý Dưỡng Chính chủ biên (Hoa Hạ xuất bản xã, Bắc Kinh, in lần thứ hai, 1995) đã ghi rõ tại mục “tam hồn thất phách” như sau: “(Sách) Vân cập thất tiêm (nói rằng) phàm thân người thì có ba hồn (tam hồn): một hồn tên là thai quang (…) một hồn tên là sảng linh (…) một hồn tên là u tinh (…) Lại nói rằng phàm thân người thì có bảy vía (thất phách): một là thi cẩu, hai là phục thỉ, ba là tước âm, bốn là thôn tặc, năm là phi độc, sáu là trừ uế, bảy là xú phế”.

Rõ ràng chuyện “đàn ông bảy vía, đàn bà chín vía” là chuyện thậm phi lý. Nhưng nếu nó chỉ dừng lại và được khoanh vùng trong phạm vi của tín ngưỡng dân gian Việt Nam thì ta sẽ khỏi mất công bàn về mặt chữ nghĩa. Đằng này nó lại được các nhà biên soạn Từ điển giải thích thành ngữ gốc Hán ghi nhận bằng cách sáng chế ra cái ngữ đoạn “tam hồn cửu phách” mà mặc nhiên nhắn bảo với độc giả rằng đó là một thành ngữ gốc Hán nên ta mới phải đặt thành vấn đề.

Và vấn đề là tiếng Hán không hề có câu “Tam hồn cửu phách” cho nên việc đưa nó vào Từ điển giải thích thành ngữ gốc Hán chẳng qua chỉ là một sự ngụy tạo mà thôi.

§ 967. Kiến thức ngày nay, số 487, ngày 20-2-2004

ĐỘC GIẢ: Tôi có thắc mắc về một chi tiết trong truyện ngắn “Hèn Đại Nhân” của “người viết văn trẻ” Lê Đạt, in trong tập truyện ngắn cùng tên do Nhà xuất bản Phụ nữ ấn hành năm 1994. Xin trích phần cuối truyện:

“Tại một quầy sách bụi bặm, ông (Einstein) bỗng chú ý tới một bản thảo vì bút danh kỳ cục của tác giả ghi trên mặt bìa đã ố vàng: Le Lâche (Thằng hèn).

(…)

“Tuy không biết rõ tiểu sử tác giả, nhưng với trực giác của một nghệ sĩ nòi, Einstein linh cảm một nỗi khổ nạn bao la phía sau từ Le Lâche.

“Không đành lòng với biệt danh Thằng hèn khi cho công bố công trình kiệt xuất trên, cũng không tìm được tên cúng cơm của vị tác giả, vị cha đẻ của thuyết tương đối nghĩ được một cách giải quyết khá đẹp. Chính tay ông nắn nót viết lên bìa bằng chữ hoa:

LÂCHE LE GRAND

HÈN ĐẠI NHÂN”. (tr. 47 – 48)

Xin ông vui lòng cho biết có thật Einstein đã có “một cách giải quyết khá đẹp” hay không?

AN CHI: “Le Lâche” là một biệt hiệu có cấu trúc giống hệt với các họ Le Bas, Le Bel, Le Bon, Le Nain, v.v., vốn thoạt kỳ thuỷ cũng chỉ là những biệt hiệu của cá nhân mà thôi. Với những họ này thì quán từ “Le” không bao giờ còn có thể tách khỏi tính từ đứng sau (bas, bel, bon, nain) được nữa. Thậm chí với nhiều họ thì quán từ và tính từ còn viết liền với nhau: Leblanc, Lebrun, Ledoux, Lejeune, Lenoir, v.v.. Vì vậy nên khi Einstein bỏ quán từ “le” (mà chỉ giữ lại “lâche”) để nắn nót viết lên bìa công trình của Jean mấy chữ “Lâche Le Grand” thì nhà bác học này đã chia uyên rẽ thuý một cách thô bạo mà không hề hay biết.

Nhưng ngay cả nếu ông ta có giữ nó lại mà viết “Le Lâche Le Grand” thì ông ta cũng không thể bắt người Pháp hiểu rằng đó là “(nhân vật có cái tên là) Hèn vĩ đại” (“Hèn Đại Nhân”) được. Trong cảm thức của người Pháp thì đó chỉ là “le lâche Le Grand” (với “l” thường (không viết hoa) trong “le” và trong “lâche”) và đây là một ngữ đoạn cùng một kiểu cấu trúc với le paresseux Le Gros ((nhân vật) Le Gros lười biếng), le laborieux Deschamps ((nhân vật) Deschamps siêng năng), v.v.. Vậy le lâche Le Grand chỉ có thể được hiểu là “(nhân vật) Le Grand hèn nhát (hoặc hèn hạ)” mà thôi, chứ không thể hiểu theo bất cứ một cách nào khác mà lại đúng với ngữ pháp của tiếng Pháp được.

“Người viết văn trẻ” Lê Đạt có ý định điều khiển cho Einstein “chơi” cái cấu trúc kiểu: Charles le Chauve (Charles, Người hói đầu), Jean le Pieux (Jean Người sùng đạo), Jeanne la Folle (Jeanne Nàng điên), Louis le Bègue (Louis Người cà lăm), Pierre le Grand (Pierre Người vĩ đại (mà người ta thích dịch thành “Pierre Đại đế”)), v.v.. Thực ra thì kiểu cấu trúc này chỉ dùng:

1. cho các nhân vật lịch sử (chẳng hạn như những nhân vật đã kể ở trên);

2. với tên (prénom) như: Charles, Jean, Jeanne, Louis, Pierre, v.v., chứ không phải với họ (nom (de famille)) của các nhân vật đó.

Chính vì vậy cho nên khi Jean ghi hai từ “le Lâche” vào bìa cái công trình của anh thì anh ta đã tự nhận mình là “Jean le Lâche” nghĩa là “(nhân vật) Jean, Kẻ hèn hạ” rồi. Le Lâche là một biệt hiệu mà Jean đã tự mình chọn để thay cho cái tên thật của mình. Nếu Einstein muốn biến tác giả của công trình kia thành một nhân vật được lưu danh trong lịch sử thì ông ta phải gọi anh ta là “Jean le Grand” chứ không phải “Lâche le Grand”. Còn việc ông ta không biết được tên cúng cơm của Jean thì lại chỉ là một chuyện khác mà ta không bàn đến ở đây.

§ 968. Kiến thức ngày nay, số 488, ngày 1 -3-2004

ĐỘC GIẢ: Hán – Việt tứ tự thành ngữ của Nguyễn Xuân Trường (Tủ sách Học, Sài Gòn, 1973) có ghi nhận câu “Tang bồng hồ thỉ” (câu 689, tr. 128). Xin cho biết đây có phải là một thành ngữ gốc Hán không.

AN CHI: Nhiều tác giả đã ghi nhận như thế. Chẳng hạn mới đây, trong bài “Tang bồng hồ thỉ”, đăng trên Ngôn ngữ & Đời sống, số 12 (98)-2003, tác giả Dương Xuân Đống đã viết:

“Tang bồng hồ thỉ là một cụm từ gốc Hán. Về nghĩa đen, tang là gỗ dâu, bồng là cây cung (thực ra là cỏ bồng, có lẽ do in sai – AC), hồ là cây cung, thỉ là mũi tên. Cụ thể hơn là gỗ dâu dùng làm cung, cỏ bồng dùng làm tên. Nói gọn lại, tang bồng hồ thỉ là cung tên. Từ đó, về nghĩa bóng, tang bồng hồ thỉ, hoặc đảo ngược lại là hồ thỉ tang bồng, là tang hồ bồng thỉ hoặc rút gọn là tang bồng, là hồ thỉ đều nhằm biểu thị chí làm trai, tức là công danh sự nghiệp”*.

Tuy tác giả Dương Xuân Đống ghi nhận như thế nhưng rất tiếc là câu “tang bồng hồ thỉ” lại không hề tồn tại trong tiếng Hán nên ta sẽ không bao giờ có thể tìm thấy nó (với dạng như thế) trong sách vở của Trung Hoa. Đó là một hình thức đã bị làm cho lệch lạc chứ dạng chính thức và chính xác thì lại là: tang hồ bồng thỉ.

Quan hệ cú pháp của câu này là:

trong đó ta thấy có hai danh ngữ chính phụ đặt ngang hàng với nhau: tang hồ do hồ làm trung tâm còn tang là định ngữ và bồng thỉ do thỉ làm trung tâm còn định ngữ là bồng. Với quan hệ cú pháp này thì tang hồ bồng thỉ là cung bằng gỗ dâu (và) tên bằng cỏ bồng (“cung dâu tên bồng”).

Còn quan hệ cú pháp của câu tang bồng hồ thỉ thì lại là

trong đó ta thấy có hai danh ngữ đẳng lập là tang bồng và hồ thỉ mà danh ngữ đẳng lập trước (tang bồng) thì làm định ngữ cho danh ngữ đẳng lập sau (hồ thỉ). Với quan hệ cú pháp này thì tang bồng hồ thỉ là cung tên bằng gỗ dâu cỏ bồng (“cung tên dâu bồng”) chứ không phải “gỗ dâu dùng làm cung và cỏ bồng dùng làm tên” như tác giả Dương Xuân Đống đã giảng. Lời giảng này chứng tỏ tác giả đã không phân biệt thành phần chính với thành phần phụ về mặt cú pháp trong nguyên văn: “gỗ dâu dùng làm cung” không phải là cung làm bằng gỗ dâu mà “cỏ bồng dùng làm tên” cũng đâu có phải là tên làm bằng cỏ bồng. Bánh làm bằng bột, nhà xây bằng gạch, bàn ghế đóng bằng gỗ mun, v.v. phải khác với “bột dùng để làm bánh: “gạch dùng để xây nhà’; “gỗ mun dùng để đóng bàn ghe, v.v. chứ.

Trở lại với câu tang bồng hồ thỉ và cách hiểu do quan hệ cú pháp đã nói quy định (cung tên bằng gỗ dâu cỏ bồng), ta thấy đây là một cách diễn đạt nhập nhằng không thể chấp nhận được. Mà chẳng riêng gì tiếng Hán, tiếng Việt cũng không thể chấp nhận kiểu diễn đạt nhập nhằng như thế. Ta cứ tưởng tượng xem những câu như: nem công chả phượng, dây mơ rễ má, đầu voi đuôi chuột, v.v. mà lại bị đổi thành *nem chả công phượng, *dây rễ mơ má, *đầu đuôi voi chuột, v.v., thì ai mà hiểu cho được! Nếu mấy câu *đầu đuôi voi chuột, *dây rễ mơ má, *nem chả công phượng, v.v., gây sốc cho cái tai nghe và cái óc hiểu của người Việt như thế nào thì câu *tang bồng hồ thỉ cũng gây khó chịu cho người Trung Quốc như thế ấy. Tiếng Hán sẽ không bao giờ chấp nhận những câu như: kim qua thiết mã (qua vàng, ngựa sắt – chỉ chiến tranh), kê bì hạc phát (da gà tóc hạc – chỉ tuổi già), ngọc diệp kim chi (lá ngọc cành vàng), v.v. mà lại bị đổi thành *kim thiết qua mã, *kê hạc bì phát, *ngọc kim diệp chi, v.v.. Do đó, tang hồ bồng thỉ mà nói thành *tang bồng hồ thỉ là chuyện không bao giờ xảy ra (trong tiếng Hán).

Vậy xin chớ nói rằng *tang bồng hồ thỉ là một thành ngữ gốc Hán. Các tác giả nắm vững ngữ pháp của tiếng Hán và nguyên văn chính xác của câu thành ngữ đang xét đều ghi nhận nó là tang hồ bồng thỉ, chẳng hạn: Đào Duy Anh trong Hán – Việt từ điển, Dương Quảng Hàm trong Việt Nam thi văn hợp tuyển (in lần thứ năm, 1958, tr. 49, chú thích 2), Đào Văn Tập trong Tự điển Việt Nam phổ thông, Ban tu thư Khai Trí trong Tự điển Việt Nam, Nguyễn Quốc Hùng trong Hán Việt tân từ điển, và nhiều tác giả khác nữa.

Người ta có thể viện dẫn đến Nguyễn Công Trứ mà nói rằng để mở đầu cho một bài hát nói của mình thì nhà nho này cũng đã viết:

Tang bồng hồ thỉ nam nhi trái,

Cái công danh là cái nợ nần.

Quả có những tài liệu đã ghi lại lời văn của Nguyễn Công Trứ như thế thật, chẳng hạn: Tâm lý và tư tưởng Nguyễn Công Trứ của Nguyễn Bách Khoa (Nxb. Thế Giới, Hà Nội, 1951, tr. 41), Nguyễn Công Trứ – Con người, cuộc đời và thơ (Nxb. Hội Nhà văn, Hà Nội, 1996, tr. 168), bài đã dẫn của Dương Xuân Đống, v.v.. Nhưng đây là do người đời sau chép sai chứ Nguyễn Công Trứ đâu có quá yếu kém về tiếng Hán đến như thế. Mà cho dù ta có tìm được bằng chứng hiển nhiên là chính Nguyễn Công Trứ cũng đã viết “tang bồng hồ thỉ” thì ta vẫn phải “nói lại cho đúng” chứ không thể khẳng định rằng đó là một “cụm từ gốc Hán”, như tác giả Dương Xuân Đống đã viết.

§ 969. Kiến thức ngày nay, số 488, ngày 1 -3-2004

ĐỘC GIẢ: Từ điển thành ngữ Việt Nam của Viện Ngôn ngữ học do Nguyễn Như Ý, Nguyễn Văn Khang, Phan Xuân Thành biên soạn (Nxb. Văn hoá, 1993) có mục sau đây:

“Cao tằng tổ khảo. Tổ tiên, ông bà (tằng: cụ bốn đời; tổ: ông tổ; khảo: già, lão)”.

Xin cho biết giảng như thế có đúng không.

AN CHI: Giảng như thế thì không đúng.

Cao, tằng, tổ, khảo là bốn vai thuộc bốn thế hệ kế tiếp nhau từ đời khảo trở lên cho đến đời cao. Cao là cao tổ nói tắt; tằng là tằng tổ nói tắt còn tổ là tổ phụ nói tắt. Tổ phụ là ông nội, tằng tổ là ông cố (nội), cao tổ là ông sơ (nội) còn khảo ở đây là cha đã chết, nghĩa là cũng đã được thờ cúng (như tổ, tằng, cao). Vậy cao, tằng, tổ, phụ là ông sơ, ông cố, ông nội (và) cha (đã chết) chứ trong trường hợp này, tổ không phải là “ông tổ” chung chung mà khảo cũng chẳng phải là “già, lão”.

§ 970. Kiến thức ngày nay, số 488, ngày 1 -3-2004

ĐỘC GIẢ: Tại sao tiếng Anh lại gọi ký hiệu “&” (and = và) là “ampersand”?

AN CHI: Ký hiệu “&” là “chữ cái” thứ 27 trong bảng chữ cái của tiếng Anh, ngoài 26 chữ cái đã biết từ a, b, c, v.v., cho đến x, y, z. Nghĩa là trong bảng chữ cái đó, liền sau z là &. Vì vậy nên khi học trò ở Anh đọc (hoặc đọc thuộc lòng) bảng chữ cái đó thì chúng cũng phải “đọc tên” của ký hiệu “&”. Và hai chữ cuối cùng (z, &) được đọc là “zed and per se and”, nghĩa là “zed và (cái chữ) tự nó (có nghĩa là) và”. Với thời gian, người ta không còn nhận thức được rằng and per se and có nghĩa là “và (cái chữ) tự nó (có nghĩa là) và” nữa mà chỉ đơn giản ngỡ rằng “and per se and” là tên của ký hiệu “&”. Lại với thời gian, bốn âm tiết and, per, se, and dính vào nhau rồi -nd của and bị p – của per đồng hoá thành (âm môi) m nên ngày nay ta mới có danh từ ampersand để gọi ký hiệu “&”.

§ 971. Kiến thức ngày nay, số 488, ngày 1 -3-2004

ĐỘC GIẢ: Mới đây, mục “Tin vắn” trên báo Tuổi trẻ có một mẩu tin như sau: “Andrea Sarti, người phá kỷ lục thế giới về “hôn không nghỉ” (kissathon, diễn ra ở Vicenza, Bắc Ý) đã phải nhập viện và tiếp oxy (…) Sarti đã hôn người yêu Ann Chen liên tục trong 31 giờ 18 phút (…)”.

Tôi chẳng quan tâm đến chuyện hôn hít mà chỉ thắc mắc trong chữ kissathon, thì kiss là hôn nhưng athon là gì thì nghĩ mãi không ra.

AN CHI: Kissathon là một portmanteau word – khái niệm này đã được giới thiệu tại Chuyện Đông chuyện Tây; tiếng Pháp là mot-valise – gồm có kiss và phần sau (-athon) của marathon. Marathon có nghĩa là môn chạy đua đường trường dài 42,195km, rồi nghĩa bóng là hoạt động hoặc công việc dài hơi đòi hỏi nhiều công sức hoặc nhẫn nại. Vậy kissathon là một ẩn dụ có nghĩa là cuộc chạy đua marathon không phải bằng chân, mà bằng… môi, dĩ nhiên là… dài hơi (nếu không thì làm sao đến nỗi phải tiếp oxy!).

972 – 978

§ 972. Kiến thức ngày nay, số 489, ngày 10-3-2004

ĐỘC GIẢ: Trong bài “Câu đối ngày xuân” đăng trên tạp chí Ngôn ngữ, số 2 năm 2004, tác giả Thục Phương đã đưa ra đến 27 đôi câu đối để khen ngợi nhưng tôi không biết có trường hợp nào bị chép sai hoặc được khen lố không.

AN CHI: Để bạn đọc tiện theo dõi, chúng tôi xin ghi lại những đôi câu đối cần thiết đúng theo nguyên văn mà tác giả Thục Phương đã ghi và cả lời kể rồi lời bình của tác giả này nữa, khi cần thiết.

1.

Đồng trụ chí kim đài thượng lục

Đằng giang tự cổ huyết do hồng.

(Cột đồng trụ đến nay rêu vẫn xanh

Sông Bạch Đằng từ xưa máu còn đỏ.) (tr. 77)

Câu đầu vẫn được truyền tụng là:

Đồng trụ chí kim đài dĩ lục,

(Trụ đồng đến nay rêu đã xanh.)

Chữ dĩ cho ta biết rằng trụ đồng không phải xanh vì rêu ngay từ đầu khi Mã Viện mới cho dựng (hoàn toàn đúng với thực tế) còn chữ “thượng” thì mặc nhận rằng ngay từ đầu nó đã… đóng rêu (hoàn toàn phản thực tế).

2.

Sấm động Nam bang

Vũ qua Bắc hải. (tr. 77)

Như chúng tôi cũng đã phân tích trên một kỳ Chuyện Đông chuyện Tây, trong câu đối bằng tiếng Việt thì Nôm đối với Nôm, Hán Việt đối với Hán Việt là một yêu cầu sơ đẳng mà ai muốn làm câu đối cũng đều phải biết. Ở đây sấm là Nôm còn vũ (mưa) là Hán Việt thì làm sao có thể đối với nhau cho chỉnh được?

3.

Tối ba mươi khép cánh càn khôn, ních chặt lại kẻo ma vương bồng quỷ tới

Sáng mồng mộtlỏng then tạo hoá, mở toang ra cho thiếu nữ rước xuân vào. (tr. 78)

Câu đối Việt Nam của Phong Châu (Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1991, tr. 26 – 27) chép “bế xuân vào” ở câu sau. Bế đối với bồng thì sát và hay hơn rước nhưng “bồng quỷ tới” thì nghe có phần ép. Có một dị bản “bình dân” hơn mà ý nhị hơn nhiều:

Tối ba mươi khép cửa càn khôn, ních chặt lại kẻo ma vương đưa quỷ tới

Sáng mồng một lỏng then tạo hoá, mở toang ra cho thiếu nữ đón xuân vào.

Cửa đối với then thì thật đẹp. Ta chả đã có thành ngữ cửa đóng then cài đó sao. Đưa đối với đón cũng rất sát và hay vì ta cũng đã có ngữ vị từ đẳng lập đưa đón, ngữ vị từ đón xuân và thành ngữ ma đưa lối, quỷ đưa đường.

4.

Trưởng trưởng, tràng tràng, tràng trưởng trưởng

Tràng tràng, trưởng trưởng, trưởng tràng tràng

(Nghĩa là: Lớn lớn, dài dài, dài lớn lớn

Dài dài, lớn lớn, lớn dài dài.) (tr. 78)

Thực ra, đôi câu đối này chỉ có một vần -ương và chỉ viết bằng một chữ Hán là 長 lặp lại 14 lần mà thôi:

Trưởng trưởng, trường trường, trường trưởng trưởng

Trường trường, trưởng trưởng, trưởng trường trường.

5.

“Ông Đồ thôn Đông gắp một miếng chả nhai tóp tép rồi tung ra một vế đối:

- Chả ngon!

Ông đồ thôn Đoài đang bí vì cái từ “chả” hai nghĩa ấy thì may quá từ gầm giường một con cóc nhảy ra, miệng cũng nhai tóp tép (sic). Ông đồ liền đối ngay:

- Cóc sướng!

“Cóc” đối lại “chả” thật tuyệt vì nó cũng mang hai nghĩa như vậy. Ông thôn Đông chịu là giỏi, vờ cắn phải lưỡi và kêu lên:

– Ái! (vừa là tiếng kêu, lại có nghĩa là yêu)

Tiếng kêu làm ông thôn Đoài giật mình, đánh rơi miếng thịt hoen bẩn chiếc quần sộp. Ông đối lại ngay:

– Ố! (vừa có nghĩa là hoen ố, lại có nghĩa là ghét).

Thế là hoà cả làng. Người ra đã hóm, người đối cũng hay. Tài trí dân gian thật tuyệt vời”. (tr. 78 – 79)

Dĩ nhiên là tài trí dân gian thì tuyệt vời.

Nhưng trong trường hợp này mà khen là tuyệt vời thì… hơi oan. Chả thì phải đối với nem, với giò, với canh, v.v., chứ đối với cóc thế nào được!

Còn cóc thì phải đối với ếch, với nhái, thậm chí với cua, với rùa, với cò, v.v. chứ đối với chả thế nào được! Sao lại có thể đem động vật ra mà “đối” với món ăn? Tại Chuyện Đông chuyện Tây trên Kiến thức ngày nay, số 154, ngày 20-10-1994, chúng tôi đã nêu ra 6 yêu cầu của một cặp đối hay trong đó có:

“5. Các từ đối nhau phải cùng trường nghĩa với nhau hoặc phải thuộc hai trường nghĩa có thể đối ứng với nhau một cách không khiên cưỡng”, và

“6. Hai câu đối phải hài hoà với nhau về nội dung hoặc về hoàn cảnh chúng được sáng tác”.

Vậy cóc mà đi với chả thì môn đương hộ đối sao được? Dĩ nhiên là ta không nên so sánh với cặp “Tam xuyên – Tứ mục” mà chúng tôi cũng đã có nêu làm dẫn chứng trên Kiến thức ngày nay, số 154 (Xin xem lại số này) vì cặp này có những ưu điểm đặc biệt có thể bù đắp được. Chẳng hạn như hai câu đối ngắn đó đều nói lên đặc điểm của nhân vật: tam xuyên (ba sông) là đặc điểm của Lê Quý Đôn (người có nhà ở gần ngã ba sông) còn tứ mục (bốn mắt) là đặc điểm của người bạn của ông bố (người đeo mục kỉnh). Chứ chả ngon thì nói lên cái chất lượng của món ăn còn cóc sướng thì lại nói lên cái cảm giác của một động vật thì “ăn nhập” với nhau thế nào được!

Đến như “Ái!” và “Ố!” mà cũng được xem là một cặp câu đối thì còn biết nói thế nào được nữa! Cả hai đều thuộc vần trắc cả thì đối với nhau ở chỗ nào? Huống chi, theo sự phân tích của tác giả Thục Phương thì ái là một thán từ (tiếng kêu) còn ố lại là một tính từ (có nghĩa là hoen ố). Thán từ mà đối với tính từ sao được? Có thể có ai đó muốn vớt vát mà nói rằng ố cũng là một thán từ. Xin thưa rằng tiếng Việt không có thán từ “ố”. Chỉ có một số người sính tiếng Tây mới nói “ố là la” nhưng ta cũng không thể tách “ố” ra để đưa vào tiếng Việt.

6.

“Từ khi tiếp xúc với văn hoá phương Tây, lại xuất hiện câu đối bằng tiếng Pháp cũng đối chỉnh và đọc rất đúng âm điệu bằng trắc.

Đây là câu đối tả cảnh nhà có đám bằng tiếng Pháp:

Sur l’autel, ceci cela

Dans la cour, les uns les autres

(Trên bàn thờ, lắm thứ ngổn ngang

Ở ngoài sân, đông người lố nhố.) (tr. 79)

Xin thú thật là từ ngày biết thưởng thức câu đối đến nay, đây là lần đầu tiên chúng tôi mới biết văn chương tiếng Việt lại có “câu đối bằng tiếng Pháp cũng chỉnh và đọc rất đúng âm điệu bằng trắc”. Dĩ nhiên nếu lời khẳng định của tác giả Thục Phương mà đúng thì tiếng Pháp cũng là một ngôn ngữ đơn lập điển hình có sáu thanh điệu y chang như tiếng Việt. Rất may mắn là sự thật lại chẳng phải như thế.

Nếu muốn cho hai câu đối kia “cũng rất đúng âm điệu bằng trắc” thì ta phải “bỏ dấu” (= đánh dấu ghi thanh điệu) cho các âm tiết trong đó mà đọc, chẳng hạn:

“Xuyệc lỗ ten, xơ xì xơ lá

Đằng la của, lê doóng lê dồt” (!)

Dĩ nhiên nếu có ai đó cắc cớ đọc như thế để cho Tây nghe được thì Tây cũng chỉ còn biết… ôm bụng mà cười. Huống chi hai câu đối kia chỉ là hai câu tiếng Tây… bồi mà thôi.

Đôi câu đối “viếng” toàn quyền Pasquier mà tác giả Thục Phương đưa thêm vào để chứng minh cho thuyết “câu đối bằng tiếng Pháp trong tiếng Việt” cũng chẳng may mắn gì hơn.

7.

“Hầm ba ba đã chín

Chở cát cát đầy xe”. (tr. 80)

Tác giả giải thích rằng “ba ba là con ba ba nhưng cũng là ba lần ba bằng chín (3 ⨯ 3 = 9) mà chín vừa là tính từ (đã được hầm chín) lại vừa là số từ (9)”. Còn “cát cát là hạt cát, nhưng tiếng Pháp, cát (quatre) là số 4; cát cát là 4 ⨯ 4 = 16. Tiếng Pháp, 16 là seize, đọc là xe nên xe ở đây vừa là cái xe bò, vừa là số 16”. Và tác giả khen: “Thật tài tình! Vế ra chơi chữ tiếng Việt, vế đối lại chơi chữ cả Việt – Pháp, và cả hai vế đều đối nhau bằng phép tính nhân rất chỉnh”.

Nhưng tài tình thế nào được khi mà vế ra chỉ có tiếng Việt còn vế đối lại lại có cả tiếng Pháp vì “tiếng đối lại của câu dưới phải theo sát tiếng tương ứng của câu trên về tất cả các đặc điểm ngữ học của nó”*. Tài tình thế nào được khi chín là một tính từ (“đã được hầm chín) mà đối lại với nó thì xe lại là một danh từ (“cái xe bò”). Huống chi, người Việt chỉ nói “chở cát” chứ ai lại nói “chở cát cát”! Đối với người biết tiếng Việt thì câu sau chỉ có thể được ngắt thành:

Chở cát/cát đầy xe (chứ không bao giờ có thể là “chở cát cát/đầy xe”). Với cách ngắt câu đúng cảm thức của người Việt như thế thì ở đây ta cũng chẳng làm gì có phép nhân “cát cát = xe” (4 ⨯ 4 = 16).

§ 973. Kiến thức ngày nay, số 490, ngày 20-3-2004

ĐỘC GIẢ: Mục “Thông tin” trên tạp chí Nghiên cứu lịch sử, số 2-2004, trang 73 – 74, có một mẩu tin nhan đề “Phát hiện tấm biển “Đài kỳ” bằng đá trong thành cổ Sơn Tây (Hà Tây)” do tác giả Kim Dung viết. Mẩu tin có đoạn: “Vào hồi 17h30 ngày 11-11-2003, trong lúc chỉ huy tôn tạo Cột cờ Thành cổ Sơn Tây, ông Nguyễn Hữu Nhu, cán bộ Công ty xây dựng Bình Minh, thị xã Sơn Tây đã phát hiện tại tường phía Tây Cột cờ Thành cổ Sơn Tây một di vật cổ bằng đá xanh trên có khắc hai chữ “Đài kỳ” (nghĩa là Kỳ đài)”. Mẩu tin có in kèm ảnh chụp với dòng ghi chú: Tấm biển “Đài kỳ” bằng đá được phát hiện trong Thành cổ Sơn Tây. Trong ảnh, ta thấy được hai chữ Hán khắc từ trái sang phải như sau: 㙶 旗.

Xin hỏi: Hai chữ Hán này phải “đọc chung” như thế nào mới đúng? Chữ đầu tiên (bên trái) là “đài” hay “đường”? Ở Trung Quốc ngày xưa người ta có dùng chữ “đài” (hay “đường”) này không? Và hiện nay bên Trung Quốc, người ta – dĩ nhiên là trí thức, nhà văn, nhà báo, v.v., chứ không phải học sinh tiểu học! – có viết sai nét, thiếu nét như thế nữa hay không?

AN CHI: Chữ đầu tiên (bên trái) mà ông đã hỏi thực chất là một chữ made in China từ xưa. Trong các tự thư của Trung Hoa, có quyển như Tự vựng thì thừa nhận rằng đó là một biến thể (dĩ nhiên là do nhầm lẫn mà ra) của chữ đài; có quyển như Chính tự thông thì cho rằng đó là chữ “đường” bị viết sai vì xưa kia tự hình của “đường” là 㙶. Còn chữ “đài” chính quy thì lại là 臺 và chữ “đường” hiện nay là 堂, như ông chắc cũng đã biết. Vậy thì dù sao chúng ta cũng phải thừa nhận rằng chữ đầu tiên trong hai chữ trên tấm bia ở thành cổ Sơn Tây là chữ đài.

Do tính chất phức tạp của chữ Hán nên việc viết sai nét, thiếu nét là chuyện vẫn thường xảy ra, dĩ nhiên là kể cả tại nước Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa ngày nay, và kể cả với tầng lớp trí thức. Chỉ riêng trên một kỳ thôi, của tờ tạp chí Giảo văn tước tự (Cắn văn nhai chữ) ở Thượng Hải, số 5-1998, ta cũng đã có thể thấy được ít nhất là ba mẩu châm biếm ngắn về mấy bức tranh châm biếm mà phần lời có chữ bị viết sai. Nói có sách, mách có chứng, chúng tôi xin sao in những bức tranh đó kèm theo đây để ông và bạn đọc tiện quan sát.

Mẩu thứ nhất của Cao Lương, ở trang 20, có nhan đề “Ngật hoại liễu chuỷ” (Ăn hỏng “mồm” rồi).

Mẩu thứ nhất

Mẩu này châm biếm lại một bức tranh châm biếm nhan đề “Tửu hậu thổ chân ngôn” (Nhậu xong nôn lời thật), in trên một kỳ Phúc kiến nhật báo. Bức tranh đả kích bọn lợi dụng quyền thế mà “ăn như hạm“ với lời lẽ thốt ra từ miệng của tay cán bộ trong bức tranh như sau:

“Ngã đích chuỷ toàn thác giá khoả “nha” đích phúc lạp”.

(Miệng tôi toàn nhờ vào phúc của cái “răng” này đấy).

Trong câu trên, chữ chuỷ 嘴 là mồm đã bị viết sai thành (chữ giác 角 ở phần dưới của bên phải bị viết sai thành chữ dụng 用).

Vì thế nên tác giả Cao Lương kết luận: “Rất tiếc là trong những lời nói thật mà vị cán bộ béo phệ thốt ra lúc tửu hậu lại có chữ 嘴 mà không ai có thể biết là chữ gì. Xem ra, ăn quá nhiều nên ăn hỏng luôn cả mồm (ám chỉ chữ chuỷ là mồm bị viet sai).

Mẩu thứ hai của Điền Xá Lang ở trang 33, có nhan đề là “Vô khẩu bất thành cao” (Không miệng chẳng thành kem).

Mẩu thứ hai

Trong bức tranh, ta thấy chung quanh người đẹp có vòng ngực và vòng mông “phong phú” là ba anh chàng tiếp thị. Anh bên trái cầm tờ quảng cáo mang năm chữ “Thỉnh dụng phong nhũ cao”(Mời dùng kem làm to vú). Anh ta chỉ vào ngực người đẹp mà nói: “Tố nữ nhân đĩnh hảo”(Làm (cho ngực) phụ nữ nhô cao). Khổ nỗi trong tờ quảng cáo thì chữ cao 膏 là kem lại thiếu mất chữ khẩu 口 phía dưới, nghĩa là đã bị viết sai thành .

Vì thế nên tác giả Điền Xá Lang mới “khều” là “vô khẩu bất thành cao: nghĩa là không có (chữ) khẩu thì không thành (chữ) cao. Câu này cũng có thể hiểu là “Không có miệng thì không thành kem”.

Mẩu thứ ba là của Ngô Thu Vân ở trang 38, có nhan đề là “Mỹ tại hà xứ” (Đẹp ở chỗ nào).

Mẩu thứ ba

Trong tranh, ta thấy có tấm biển mang hai dòng chữ “Mỹ thuật gia đại toàn Biên tập bộ” (Ban biên tập Toàn thư các nhà mỹ thuật). Còn sau đây là lời nói của vị cán bộ phụ trách:

– Bạch Thạch đồng chí, nhĩ bất giao tiền, giá thượng diện tựu một hữu nhĩ đích danh.”

(Đồng chí Bạch Thạch, đồng chí mà không nộp tiền thì trong này sẽ không có tên của đồng chí đâu).

Tề Bạch Thạch là một danh hoạ của Trung Quốc thời hiện đại, tiếng tăm lừng lẫy không chỉ ở trong nước mà cũng phải đóng tiền mới được vào toàn thư. Nhưng ở đây ta chỉ chú trọng đến mặt chữ mà thôi: chữ mỹ 美 (trên dương 羊, dưới đại 大) đã bị viết sai thành (thiếu mất một nét ngang).

Vì thế nên Ngô Thu Vân mới kết luận: “Dương đại vi mỹ (chữ dương, chữ đại làm thành chữ mỹ). Chữ mỹ thiếu một nét ngang thì mỹ thuật gia mỹ (đẹp) ở chỗ nào?”

Trở lên là ba dẫn chứng lấy ở một tờ tạp chí của Trung Quốc để ông và bạn đọc tin rằng ở Trung Quốc “người ta” cũng có thể viết sai như người… thường mà thôi.

Trở lại với cách đọc hai chữ Hán trên tấm bia ở thành cổ Sơn Tây, chúng tôi xin khẳng định rằng nó chỉ có thể được đọc thành Kỳ đài mà thôi chứ không thể nào là “đài kỳ” được cả.

Mẩu tin ông nêu có thông báo rõ thời điểm tạo bia là “Minh Mệnh thập tam niên chính nguyệt nhất nhật tạo”, nghĩa là “làm ngày mồng một tháng giêng năm Minh Mệnh thứ 13 (1832)”. Ở thời điểm thập kỷ 30 của thế kỷ XIX thì chẳng làm gì có cách đọc chữ Hán viết hoặc khắc theo hàng ngang mà lại theo thứ tự từ trái sang phải như có thể thấy “đều trời” tại nước Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa ngày nay cả. Hồi xưa, người ta chỉ viết, nên dĩ nhiên là cũng phải đọc, từ phải sang trái mà thôi.

Một bức hoành phi, nhìn trực diện từ trái sang phải, ghi ba chữ “phương lưu đức”, phải được đọc thành “đức lưu phương”.

Một bức vãn, nhìn trực diện từ trái sang, ghi bốn chữ “cảnh tiên du vãng”, phải được đọc thành “vãng du tiên cảnh”. Gần với ta hơn, chỉ 5 tháng trước ngày thành lập nước Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa, một quyển bản đồ in vào tháng 4 năm Trung Hoa Dân Quốc thứ 38 (1949), có nhan đề nhìn vào theo kiểu ngày nay là “đồ tinh tỉnh phân quốc trung” phải được gọi là “Trung Quốc phân tỉnh tinh đồ” và nhà xuất bản là “Á Quang dư địa học xã” chứ không phải là “xã học địa dư quang á”. v.v. và v.v.. Vậy dù chỉ có hai chữ, nhưng nếu hai chữ đó cũng được “dàn hàng ngang” thì ta phải đọc nó thành “kỳ đài” chứ tuyệt đối không thể nào đọc là “đài kỳ” được.

Huống chi, trong tiếng Hán thì “đài kỳ” gần như là một cấu trúc không ai dùng tới. Nếu muốn dùng bừa cho ra nghĩa thì đó sẽ là “cờ (đang cắm trên) đài”. Chỉ có hai tiếng kỳ đài mới thực sự là một cấu trúc tự nhiên trong từ vựng và ngữ pháp của tiếng Hán và nghĩa của nó là: kiến trúc theo kiểu nền đắp cao, có thể có bậc, trên đó có cột để treo cờ. Tác giả của mẩu tin ngắn ngủi kia thì lại ngỡ rằng “kỳ đài” là một cấu trúc “thuần Việt” còn “đài kỳ” mới là cấu trúc tiếng Hán chánh cống nên đã dùng cái trước để giảng cái sau mà viết rằng “đài kỳ nghĩa là kỳ đài”.

Tóm lại, hai chữ đang xét chỉ có thể đọc thành kỳ đài mà thôi và nếu muốn dùng “Nôm” để giảng Hán thì ta cũng chỉ có thể miễn cưỡng nói rằng kỳ đài là… “đài cờ” (cả đài lẫn cờ đều là những hình vị độc lập) chứ không làm sao có chuyện “đài kỳ” mà lại là… kỳ đài được cả.

§ 974. Kiến thức ngày nay, số 491, ngày 1 -4-2004

ĐỘC GIẢ: Báo Le Nouvel Observateur điện tử nouvelobs.com ngày thứ năm 11-3-2004, mục “La journée du jeudi heure par heure” có mẩu tin ngắn sau đây về những cuộc đánh bom trong ngày tại một số nhà ga ở thủ đô Madrid của Tây Ban Nha, nguyên văn như sau:

“16h45. L’ ambassadeur d’Espagne aux Etats-Unis, Javier Ruperez, estime que les attentats correspondent au “11 septembre” de l’ Espagne.”

Tôi không hỏi về mặt chính trị mà chỉ nhờ ông An Chi nhận xét xem câu trên đâycó gì bất thường về mặt ngôn từ hay không.

AN CHI: Chắc ông cũng sẵn sàng đồng ý rằng về mặt ngữ pháp thì câu trên đây hoàn toàn không có vấn đề gì. Nhưng về mặt tu từ thì chắc ông cũng sẵn sàng đồng ý là có. Để một số bạn đọc tiện theo dõi, chúng tôi xin dịch câu đó sang tiếng Việt.

“16g45. Đại sứ của Tây Ban Nha tại Mỹ Javier Ruperez đánh giá những cuộc tàn sát (đó) tương đương với vụ “11 tháng chín” của Tây Ban Nha.”

Ta có thể dễ dàng thấy rằng với cách hành văn này thì tác giả muốn dùng cụm từ “11 septembre” (vụ 11 tháng chín (năm 2001 ở Mỹ)) để so sánh mà nêu bật tính chất tàn bạo và nghiêm trọng của những vụ đánh bom hôm 11-3-2004 tại một số nhà ga ở Madrid. Tiếc rằng đây lại là một biện pháp tu từ nửa vời mà nếu ta có muốn gọi là ẩn dụ (métaphore) cũng không được nhưng có muốn gọi là tỉ dụ (comparaison (có người gọi là similitude)) cũng không xong.

Để đơn giản hoá việc phân tích – vả lại ở đây cũng không thật cần thiết phải làm đến như thế -, chúng tôi sẽ không đi vào sự khác nhau giữa tỉ dụ và ẩn dụ theo lý thuyết của ngữ học hiện đại mà chỉ nêu lên sự khác nhau căn bản của hai biện pháp tu từ đó về mặt hình thức. Và vì cái hình ảnh đang bàn có liên quan đến Tây Ban Nha, nên, để phân tích, chúng tôi cũng xin mượn một thí dụ về hình ảnh của đất nước này trong một câu của Ed. Burke mà chúng tôi dẫn từ Rhétorique générale của J. Dubois và các tác giả khác (Editions du Seuil, 1982, p. 112):

L’Espagne – une grande baleine échouée sur les plages d’Europe

(TâyBan Nha – một con cá voi to mắc cạn ở bờ biển châu Âu)

Ta biết rằng về mặt tu từ thì “une grande baleine échouée sur les plages d’Europe” là một ẩn dụ. Nếu ta thêm động từ être vào thành:

L’ Espagne est une grande baleine échouée sur les plages d’Europe

thì đó vẫn còn là một ẩn dụ nhưng nếu ta lại thêm comme (như) vào sau động từ être thành:

L’Espagne est comme une baleine échouée sur les plages d’Europe

thì ta sẽ chỉ có một tỉ dụ chứ không phải là ẩn dụ nữa. Đây là chuyện hoàn toàn dễ thấy về mặt hình thức: khi ta có những từ dùng để so sánh như: comme, pareil à, semblable à, de même que (đại khái đều có nghĩa là “(giống, cũng) như”), v.v., hoặc những từ, ngữ tương tự về nghĩa, thì ta sẽ có tỉ dụ. Xin nêu thêm mấy thí dụ đơn giản nữa, mượn từ Sémantique de la métaphore etde la métonymie của Michel Le Guern (Larousse, Paris, 1973) cho dễ thấy vấn đề (và chủ yếu cũng chỉ là về mặt hình thức):

– Jacques est bête comme un âne (I)

(Jacques ngu như (một con) lừa).

– Jacques est comme un âne (II)

(Jacques cũng như (một con) lừa).

– Jacques est un âne (III)

(Jacques là một con lừa).

– Quel âne! (IV)

(Đồ con lừa!). (Sđd, tr. 62)

Nếu (III) và (IV) là những ẩn dụ thì (I) và (II) lại là những tỉ dụ. Một đằng là so sánh “thập thò” còn một đằng thì lại là so sánh “huỵch toẹt”. Từ trên đây suy ra, với động từ correspondre (à) (tương đương (với)) thì cái hình ảnh “11 septembre” của mẩu tin trên nouvelobs.com chỉ có thể là một tỉ dụ mà thôi chứ dứt khoát không thể nào khác được. Nhưng cũng chính vì thế mà cái danh từ (d’) Espagne đi theo sau nó mới là vô duyên! Đáng lẽ phải viết:

“Les attentats correspondent au “11 septembre” des Etats-Unis.”

(Những cuộc tàn sát (ngày 11-3-2004 tại Madrid) tương đương với vụ “11 tháng chín” của Mỹ)

thì tác giả của mẩu tin kia lại viết:

“Les attentats correspondentau “11 septembre”de l’Espagne.”

(Những cuộc tàn sát (đó) tương đương với vụ “11 tháng chín” của Tây Ban Nha).

Vô duyên chính là ở chỗ vụ “11 tháng chín” xảy ra ở Mỹ chứ có phải ở Tây Ban Nha đâu! Vậy nếu muốn dùng tỉ dụ thì phải viết:

“Những cuộc tàn sát (đó) tương đương với vụ “11 tháng chín” của Mỹ.”

còn nếu muốn dùng ẩn dụ thì phải viết:

“Những cuộc tàn sát (đó) là một vụ “11 tháng chín” của Tây Ban Nha.”

Mẩu tin tiếng Pháp kia hoàn toàn không sai về mặt ngữ pháp nhưng lại hoàn toàn sai về mặt liên tưởng (ẩn dụ và tỉ dụ là những biện pháp tu từ cấu tạo theo quan hệ liên tưởng). Nói cho rõ ràng ra, trong câu đang xét, nếu muốn dùng “corresp ondre (à)” thì phải dùng “Etats-Unis” còn nếu muốn dùng “Espagne” thì phải dùng “être”.

Không riêng nhà báo người Pháp tác giả của câu trên đây mới lẫn lộn ẩn dụ với tỉ dụ. Ở ta, có một giáo trình đại học được giảng từ năm học 1961 – 1962, nghĩa là từ hơn 40 năm nay, cũng đã lẫn lộn hai thứ đó với nhau. Trong Phong cách học và đặc điểm tu từ tiếng Việt (Nxb. Đại học và Trung học chuyên nghiệp, 1983), tác giả Cù Đình Tú gọi tỉ dụ là “so sánh tu từ (so sánh hình ảnh)” và viết:

“Về mặt hình thức, so sánh tu từ khác với mọi cách tu từ cấu tạo theo quan hệ liên tưởng ở chỗ bao giờ cũng công khai phô bày hai vế:

“ – Vế được so sánh.

“ – Vế so sánh.

“ (…) Hai vế gắn với nhau lập thành các hình thức so sánh theo công thức sau đây:

“a/ A như (tựa như, chừng như…) B

“Thí dụ:

“Đôi ta làm bạn thong dong

“Như đôi đũa ngọc nằm trong mâm vàng”

“b/ A bao nhiêu B bấy nhiêu

“Thí dụ:

“Qua đình ngả nón trông đình

“Đình bao nhiêu ngói thương mình bấy nhiêu”

“c/ A là B

Ở công thức so sánh kiểu này, từ “là” có ý nghĩa và có giá trị tương đương từ so sánh “như” nhưng có sắc thái ý nghĩa khác. “Như” có sắc thái giả định còn “là” có sắc thái khẳng định

“Thí dụ:

“ – Lũ đế quốc như là bầy dơi hốt hoảng (sắc thái giả định)

“ – Lũ đế quốc là bầy dơi hốt hoảng (sắc thái khẳng định)

“Kiểu so sánh này cũng khác với phán đoán lôgich khẳng định có công thức “S là P”. Ở phán đoán lôgich khẳng định nếu ta thay hệ từ lôgich “là” bằng “như là” thì nội dung cơ bản của phán đoán lập tức bị thay đổi, giá trị khẳng định lôgich sẽ không còn.

“Thí dụ:

“ – Em là con gái Bắc Giang (khẳng định lôgich)

“ – Em như là con gái Bắc Giang (không khẳng định)

“Trái lại ở so sánh tu từ, nếu thay “là” bằng “như là” thì nội dung cơ bản không thay đổi, chỉ thay đổi về sắc thái ý nghĩa: từ sắc thái khẳng định chuyển sang giả định”*.

Xem ra, ta còn phải bàn kỹ thêm về các kiểu diễn đạt như: “giả định”, “khẳng định”, “không khẳng định” theo sự phân biệt của Cù Đình Tú nhưng ngay trước mắt thì chúng tôi muốn nhắc rằng “khẳng định” phải đối lập với “phủ định” chứ không phải là với “giả định”. Đồng thời cái “hình thức so sánh” (tức tỉ dụ) theo công thức “A là B” thực chất là ẩn dụ chứ không phải tỉ dụ (so sánh tu từ). Với “là”, bất kể ta có gọi nó là vị từ (ngữ pháp) hay “hệ từ lôgich”, bao giờ ta cũng chỉ có ẩn dụ chứ không phải tỉ dụ. Đây là một điều khẳng định có tính chất “giáo khoa” như đã được phân biệt rõ trong The Encyclopedia of Language and Linguistics do R.E. Asher chủ biên (Pergamon Press, 1994), quyển 5, tr. 2.453:

The metaphor “Man is a wolf,” for example, would be an ellipsis from the comparison “Man is like a wolf.”

(Cái ẩn dụ “(Con) người là (con) sói”, chẳng hạn, hẳn là dạng tỉnh lược từ cách so sánh “(Con) người giống như (con) sói.”

Trên đây là ý của Aristotle và dĩ nhiên là chúng tôi cũng chỉ mượn để nói riêng về mặt hình thức mà thôi.

§ 975. Kiến thức ngày nay, số 492, ngày 10-4-2004

ĐỘC GIẢ: Tại mục “Bạn đọc đặt câu hỏi” trên báo Sài Gòn giải phóng thứ bảy, số 678, ngày 20-3-2004 (tr. 29), giải đáp cho câu “Bá Nha và Tử Kỳ ở vào thời nào của Trung Quốc xưa?”, PGS. TS. Lê Trung Hoa đã trả lời nguyên văn như sau:

“Bá Nha và Tử Kỳ là hai nhân vật sống vào đời Tống (960 – 1279).”

Xin cho biết giải đáp như thế có đúng không.

AN CHI: Hai người bạn tri âm này sống vào thời Xuân Thu (722 tr. CN – 476 tr. CN) chứ không phải vào đời Tống.

§ 976. Kiến thức ngày nay, số 492, ngày 10-4-2004

ĐỘC GIẢ: “Tin thể thao” ở trang 13 của báo Tuổi trẻ thứ Ba, ngày 23-3-2004 có mẩu tin sau đây:

“Lễ lấy lửa cho ngọn đuốc Olympic Athens 2004 sẽ diễn ra vào ngày 25-3 tại ngọn núi Olympic (Hy Lạp). Sau buổi lễ, ngọn đuốc sẽ chu du một vòng quanh thế giới kéo dài 78 ngày và trở về Athens vào ngày khai mạc Olympic 2004 là 13-8.”

Xin vui lòngcho biết “Olympic” là “ngọn núi” nào ở Hy Lạp.

AN CHI: Nước Hy Lạp chẳng có ngọn núi nào tên là “Olympic” cả. Nhưng nước Mỹ thì có. Đó là dãy núi Olympic (Olympic Mountains), một trong những dãy núi Bờ Biển (Coast Ranges) trên bán đảo Olympic (Olympic Peninsula) thuộc vùng Tây Bắc tiểu bang Washington, nằm giữa vịnh Puget Sound và Thái Bình Dương.

Còn từ olympic liên quan đến sự kiện thể thao quốc tế sẽ diễn ra tại Hy Lạp vào tháng 8 năm 2004 thì lại chẳng phải là một địa danh. Đó là một tính từ mà tiếng Anh đã trực tiếp mượn từ tính từ olympicus của tiếng La Tinh. Olympicus có nghĩa là “liên quan đến vùng Olympia, liên quan đến (các) cuộc thi olympic”, như đã cho rõ ràng trong Dictionnaire latin – français của Ch.Lebaigue (Paris, 1960). Olympia là một thị trấn ở Péloponnèse, nơi đã diễn ra các cuộc thi olympic thời cổ đại cứ bốn năm một lần để tôn vinh thần Zeus (Jupiter). Đó là một thị trấn mà về địa hình là một vùng đồng bằng chứ chẳng phải núi non gì cả. Vậy ta không nên lẫn lộn Olympia (Pháp: Olympie) với Olympus (Pháp: Olympe) vì một đằng là thị trấn ở đồng bằng còn một đằng thì lại là núi non, như đã nói rõ tại một vài kỳ Chuyện Đông chuyện Tây cách đây khá lâu. Người Mỹ đã phân biệt đúng hai địa danh này khi vận dụng danh từ Olympus để đặt tên cho ngọn núi cao nhất trong dãy Olympic Mountains và Olympia để đặt tên cho thủ phủ của tiểu bang Washington.

Sự thật là như thế nhưng tiếc rằng mục “Tin thể thao” tối 25-3-2004 của Đài truyền hình Bình Dương (BTV) lại nói rằng lửa Olympic 2004 được lấy từ “núi Olympia”. Thật là không hổ mặt cho cuộc thi “Đường lên đỉnh Olympia” của VTV3 vì hậu quả của nó đã “phát tán” nhãn tiền. May thay, chẳng riêng gì ta mới sai, mới nhầm như thế. Tây cũng nhầm, cũng sai. Nói về nguồn gốc của các từ “Olympiad, Olympian, Olympic, v.v.”, trong Origins (Routledge &Kegan Paul London, Third Edition, 1961), Eric Partridge đã viết:

“All come from Gr Olumpos, that mountain which the Ancient Greeks believed to be the dwelling – place of the Gods (…)”.

(Tất cả đều bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp Olumpos (La Tinh: Olympus – AC), ngọn núi mà người Hy Lạp cổ đại tin là chỗ ở của các vị thần (…)).

Eric Partridge vì quá uyên bác về từ nguyên học nên đã quên mất kiến thức của một bài địa lý sơ đẳng! Olympic mà lại diễn ra trên núi Olympus thì vận động viên chỉ có nước thi… trèo đèo lội suối mà thôi.

Trở lại với mẩu tin trên báo Tuổi trẻ, chúng tôi xin xác định rằng lễ lấy lửa cho ngọn đuốc Olympic Athens 2004 diễn ra ngày 25-3 không phải tại “núi Olympic (Hy Lạp)” – vì, như đã nói ở trên, Hy Lạp không có “núi Olympic” – mà tại Olympia, là một miền đồng bằng nơi đã diễn ra các kỳ thi Olympic thời cổ đại, bắt đầu từ năm 776 tr. CN. Trang web của Olympic Athens 2004 (www. athens2004. com), bản tiếng Pháp, đã cho như sau:

“Le Relais de la Flamme Olympique fait passer d’un coureur à autre la Torche qui partant d’Olympie, en Grèce, achève son parcours dans le stade de la ville hôte des Jeux”.

(Cuộc chạy tiếp sức (rước) Ngọn lửa Olympic chuyển từ vận động viên chạy này sang vận động viên chạy khác Ngọn đuốc xuất phát từ Olympie (tức Olympia – AC), ở Hy Lạp, (rồi) chấm dứt lộ trình của nó tại sân vận động của thành phố chủ nhà của các cuộc thi.)

Còn bản tiếng Anh thì viết:

“The Olympic Torch Relay is the transfer of the Olympic Flame from Ancient Olympia, Greece, to the stadium of the city hosting the Opening Ceremony ofthe Games”.

(Cuộc chạy tiếp sức rước Ngọn đuốc Olympic là sự luân chuyển Ngọn lửa Olympic từ (vùng đồng bằng) Olympia cổ xưa của Hy Lạp đến sân vận động của thành phố đăng cai Lễ khai mạc các cuộc thi.)

Vậy thì Hy Lạp không có ngọn núi nào tên “Olympic” còn Olympia, nơi xuất phát của Ngọn đuốc Athens 2004 cũng không phải là tên của một ngọn núi nào ở Hy Lạp mà là tên một vùng đồng bằng tại đó có một thị trấn cùng tên và là nơi diễn ra các cuộc thi Olympic cứ bốn năm một lần ở Hy Lạp thời cổ đại. “Đỉnh (núi) Olympia” chỉ tồn tại trong cái tên độc đáo của một tiết mục do VTV3 sáng tác ra mà thôi.

§ 977. Kiến thức ngày nay, số 492, ngày 10-4-2004

ĐỘC GIẢ: Trong câu trả lời cho ông Phan Đức Tuệ trên Kiến thức ngày nay, số 489, tôi thấy có hai tiếng “cát cát” (chở cát cát đầy xe). Hồi kháng chiến chống Pháp, có lần tôi bị bắt làm tù binh, thường bị buộc đi làm khổ sai trong các trại lính Tây. Tôi nghe bọn lính Pháp gọi một loại xe tải nhẹ 4 bánh là “quatre-quatre” để phân biệt với các loại xe tải nặng 6 bánh, 8 bánh, 10 bánh (nhưng không nghe thấy gọi các loại xe này là “six-six”, “huit-huit”, “dix-dix”).

“Chở cát cát đầy xe” có thể có nghĩa là “chở bằng (xe) quatre-quatre, đầy xe”.

Viết mấy dòng này, tôi chỉ muốn nêu lên tiếng lóng “quatre-quatre” và nghĩa của nó. Còn về toàn câu trả lời, tôi tán thành ý kiến của ông.

AN CHI: Đúng là thời đó Pháp có sử dụng một loại xe như ông đã nhắc đến. Chúng tôi vẫn còn nhớ đó đúng là một loại xe tải nhẹ bốn bánh (như ông đã viết), hiệu Dodge thì phải, giàn xe thấp và thùng xe gần như có hình vuông. Chẳng những đó là một loại xe có thật mà cái danh từ quatre-quatre dùng để chỉ nó cũng có được ghi nhận trong từ điển, chẳng hạn trong Le Petit Larousse Illustré 2002. Mà đây là một danh từ “nghiêm túc” chứ không phải tiếng lóng.

Tuy nhiên, trong câu “chở cát cát đầy xe” thì ta không thể hiểu “cát cát” là loại xe quatre-quatre vì trong trường hợp này, tiếng Việt chánh cống buộc ta phải nói: Chở đầy xe cát cát (quatre-quatre).

§ 978. Kiến thức ngày nay, số 492, ngày 10-4-2004

ĐỘC GIẢ: Có một bài thơ chữ Hán mà tôi chỉ còn nhớ được hai câu đầu:

Yên thảo như bích ti,

Tần tang đê lục chi.

Xin cho biết nhan đề, tên tác giả và nguyên văn đầy đủ của bài này.

AN CHI: Đó là bài Xuân tư (chứ không phải “tứ”) của Lý Bạch:

Yên thảo như bích ti,

Tần tang đê lục chi.

Đương quân hoài quy nhật,

Thị thiếp đoạn trường thì

Xuân phong bất tương thức,

Hà sự nhập la vi.

Nguyễn Thị Bích Hải đã phiên nhan đề là “Xuân tứ” và dịch nghĩa cả bài như sau:

Tứ xuân

Cỏ đất Yên như tơ biếc, Dâu đất Tần xoà cành xanh.

Đương khi chàng nhớ nhà, Chính là lúc thiếp đứt ruột. Gió xuân chẳng quen nhau Việc chi lọt vào trong màn the?*

Tác giả có cho in bản dịch bằngthơ lục bát của K.D. như sau:

Cỏ Yên như sợi tơ xanh,

Dâu Tần xanh ngắt rủ cành xum xuê.

Khi chàng tưởng nhớ ngày về,

Chính là khi thiếp tái tê nỗi lòng.

Gió xuân ai biết cho cùng,

Cớ sao len lỏi vào trong màn là.

979 – 986

§ 979. Kiến thức ngày nay, số 493, ngày 20-4-2004

ĐỘC GIẢ: Trong chuyến đi thăm chớp nhoáng đến Moskva ngày 3-4-2004, tổng thống Pháp Jacques Chirac đã mời tổng thống Nga Vladimir Putin sang Pháp dự lễ kỷ niệm lần thứ 60 ngày quân Đồng minh đổ bộ lên Normandie. Liên quan đến sự kiện này, bản tin của Edicom ngày 3-4-2004 có nhắc lại lời của ông Chirac như sau:

“Avec cet anniversaire, nous tournons une page”, a déclaré Jacques Chirac. C’est “dans cet esprit résolument tourné vers l’ avenir” qu’il a rappelé “le rôle central de l’ Union soviétique dans la lutte contre le nazisme (rôle, NDLR) qui a changé le cours des choses, renversé la situation et donné toutes ses chances à l’ acte suivant, celui du Débarquement”.

Tôi không hiểu tại sao lại có mấy chữ “rôle, NDLR” trong ngoặc đơn ở giữa lời của vị tổng thống.

AN CHI: Để một số bạn đọc tiện theo dõi, chúng tôi xin dịch như sau:

“Với lễ kỷ niệm lần này, chúng ta lật sang một trang mới”, Jacques Chirac đã tuyên bố (như thế). Với “tinh thần dứt khoát hướng về tương lai đó”, ông đã nhắc đến “vai trò trung tâm của Liên bang Xô viết trong cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa quốc xã (vai trò (đó) – Ghi chú của Ban biên tập) đã làm thay đổi dòng thời sự, đã đảo ngược tình thế và đã tạo ra mọi cơ may cho hành động kế tiếp là Cuộc đổ bộ”.

NDLR là những chữ đầu của bốn từ “note de la rédaction”, có nghĩa là “(lời) ghi chú của ban biên tập”. Vậy từ “rôle” (vai trò) trong ngoặc đơn là một từ do ban biên tập của Edicom ghi chú chứ không phải của tổng thống Pháp Jacques Chirac.

Còn sở dĩ Edicom phải thêm chữ “rôle” đó vào là vì ở đây vị tổng thống của chúng ta tuy muốn đề cao vai trò trung tâm của Liên Xô trong việc tiêu diệt chủ nghĩa quốc xã nhưng lại trót dùng một kiểu diễn đạt đẳng nghĩa (équivoque) nên có thể gây ra một sự hiểu lầm nguy hiểm. Ông muốn đề cao vai trò trung tâm của Liên Xô bằng ngữ đoạn

“qui a changéle cours des choses, renverséla situation etdonné toutes ses chances à l’acte suivant, celui du Débarquement”.

nhưng do cấu trúc cú pháp đã chọn nên chính cái ngữ đoạn đó cũng có thể được hiểu là dùng để giải thích rõ thêm cho danh từ nazisme đứng trước (antécédent) thành

“le nazisme qui a changé le cours des choses, renversé la situation et donné toutes ses chances à l’acte suivant, celui du Débarquement”.

(“chủ nghĩa quốc xã đã làm thay đổi dòng thời sự, đã đảo ngược tình thế và đã tạo ra mọi cơ may cho hành động kế tiếp là Cuộc đổ bộ.)

Chính vì khả năng về một cách hiểu nguy hiểm như thế vẫn tiềm tàng trong lời nói của tổng thống Jacques Chirac nên BBT của Edicom mới phải ghi chú danh từ “rôle” (vai trò) trong ngoặc đơn sau danh từ nazisme (chủ nghĩa quốc xã) để làm cho rõ hơn cái ý mà ông Chirac muốn diễn đạt.

§ 980. Kiến thức ngày nay, số 492, ngày 10-4-2004

ĐỘC GIẢ: Những chữ “lý” trong “quản lý”, “lý sự”, “lý tài”, “lý lịch” có phải là một hay không và có nghĩa là gì?

AN CHI: Trong quản lý, lý sự, lý tài thì chữ lý là một nhưng trong lý lịch thì khác.

Trong lý lịch, tự dạng của chữ lý là 履. Chữ này có nghĩa là giẫm, đạp, xéo lên, bước đi và cùng một trường nghĩa với lịch là trải qua nên mới đi chung với chữ này thành lý lịch, với cái nghĩa mà ai ai cũng biết, nhất là những ai muốn tìm việc làm.

Còn trong quản lý, lý sự, lý tài thì lại là một chữ lý khác mà tự hình là 理, có nghĩa là sửa sang, sắp đặt. Quản lý là trông nom, sắp xếp công việc. Lý sự là sắp xếp công việc và do từ nguyên dân gian mà còn có nghĩa sính nói lý lẽ, hay cãi lý. Lý tài là sắp đặt chuyện tiền bạc, của cải, rồi nghĩa rộng là khéo léo trong kinh doanh, thích nói chuyện tiền bạc.

Cái nghĩa chính xác của chữ lý trong quản lý thực ra cũng chỉ đơn giản như đã trình bày ở trên mà thôi. Nhưng trong một bài viết rất bác học nhan đề “Thuật ngữ quản lý và quản lý hành chính dưới góc độ từ nguyên”, đăng trên Ngôn ngữ số 3 (178)-2004 (tr. 38 – 41) thì tác giả Hoàng Ngọc Hùng đã gán cho nó một cái nghĩa khác hẳn. Tác giả này đã dựa vào Tứ thư do Đoàn Trung Còn dịch (Nxb. Thuận Hoá, 2000) mà cho rằng ở đây lý là “qui luật tự nhiên của bản thân sự vật”, “qui luật của sự vật”, “quan niệm, nguyên tắc, qui phạm của luận lí”*. Tiếc rằng ở đây lý lại chẳng phải là một danh từ. Cái nghĩa của nó trong quản lý là nghĩa của một động từ như đã được thừa nhận trong tất cả các quyển từ điển tiếng Hán.

Cái nghĩa gốc của động từ lý, theo Bernhard Karlgren tại series 978, d. trong Grammata Serica Recensa (Stockholm, 1964) là “to cut jade according to its veins” (cắt ngọc theo (những) đường vân của nó). Từ đây ta lại có cái nghĩa rộng là trị ngọc, sửa ngọc, mài giũa ngọc như có thể thấy trong hầu hết các quyển từ điển tiếng Hán. Từ cái nghĩa rộng này ta mới lại có một cái nghĩa bóng hầu như đã trở thành “đen” vì quá thông dụng và quen thuộc là sửa sang, sắp xếp, cắt đặt công việc. Đây mới đích thị là cái nghĩa chính thức và chính xác của chữ lý trong từ tổ động từ đẳng lập quản lý. Vậy nếu muốn bàn vấn đề “dưới gốc độ từ nguyên” thì phải thực hiện đúng các thao tác từ nguyên học cần thiết chứ không thể “xâu chuỗi bắt rễ” trong bản dịch Tứ thư của Đoàn Trung Còn được.

Có vẻ như tác giả Hoàng Ngọc Hùng không quan tâm lắm đến từ nguyên học. Chẳng thế mà ông lại bỏ động từ lý vào cái ô danh từ. Và chẳng thế mà ông lại làm từ nguyên cho động từ quản là thành tố thứ nhất của ngữ động từ quản lý một cách quá đơn giản. Ông đã trực chỉ căn cứ vào Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên để khẳng định rằng “quản là trông coi, điều khiển”*.

Chúng tôi không dám bàn đến chuyện ý kiến của tác giả Hoàng Ngọc Hùng trong bài đã nêu đúng hay sai, hay hay dở mà chỉ xin khẳng định rằng ý kiến của tác giả này chung quanh chữ quản và chữ lý về thực chất chẳng có liên quan gì đến từ nguyên của hai chữ đó cả. Đặc biệt là nói rằng trong quản lý mà lý lại là “qui luật tự nhiên của bản thân sự vật” là “quan niệm, nguyên tắc, qui phạm của luân lí” thì hoàn toàn sai.

§ 981. Kiến thức ngày nay, số 494, ngày 1 -5-2004

ĐỘC GIẢ: Mấy câu thơ cổ:

“Thương Lương chi thuỷ thanh hề

Khả dĩ trạc ngô anh.

Thương Lương chi thuỷ trọc hề

Khả dĩ trạc ngô túc”

có phải của Khuất Nguyên không? Nếu phải thì mấy câu này nằm trong bài nào của Sở từ? Sông Thương Lương ở đâu và có phải là nơi Khuất Nguyên tự vẫn hay không? Tại sao có người lại đọc thành “Thương Lang”?

AN CHI: Mấy câu trên đây nằm trong đoạn chót bài “Ngư phủ” (Lão chài) của Khuất Nguyên:

“Ngư phủ hoãn nhĩ nhi tiếu,

Cổ tiết nhi khứ

Nãi ca viết:

Thương Lương chi thuỷ thanh hề

Khả dĩ trạc ngô anh

Thương Lương chi thuỷ trọc hề

Khả dĩ trạc ngô túc.

Toại khứ

Bất phục dữ ngôn”.

Dịch nghĩa:

Lão chài mỉm cười

Khua chèo mà đi

Bèn hát rằng:

Nước (sông) Thương Lương trong hề

Có thể giặt dải mũ của ta.

Nước (sông) Thương Lương đục hề

Có thể rửa chân của ta

Bèn đi

Không nói với (Khuất Nguyên) nữa.”

Nhưng đó lại không phải là thơ của Khuất Nguyên (340 tr. CN – 278 tr. CN) vì trước tác giả của Sở từ trên dưới 200 năm thì Khổng Tử (551 tr. CN – 497 tr. CN) cũng đã được nghe mấy câu đó rồi. Sự việc này đã được ghi chép tại chương VIII của thiên “Ly Lâu (thượng)” trong sách Mạnh Tử:

“Có kẻ nhụ tử hát rằng

“Nước sông Thương Lang trong vậy,

Khá đem giặt mũ ta.

Nước sông Thương Lang đục vậy,

Khá đem rửa chân ta.

Ông Khổng nghe câu hát ấy nói rằng: “Kẻ tiểu tử nghe lấy đấy: Trong thì dùng để giặt dải mũ; đục thì dùng để rửa chân, là do cái nước sông Thương Lang tự thủ đó vậy”*.

Nguyên văn tiếng Hán của mấy câu ca cất lên từ miệng của đứa trẻ trên đây trong sách Mạnh Tử giống hệt với mấy câu ca của lão chài trong bài “Ngư phủ” của Khuất Nguyên. Dĩ nhiên đây khó có thể là chuyện tư tưởng đẹp lại gặp nhau một cách triệt để đến như thế. Bốn câu đó thực chất là một bài (hoặc một đoạn của một bài) dân ca ra đời muộn nhất cũng là vào đời của Khổng Tử và đến thời của Khuất Nguyên thì nó đã lưu hành được trên dưới 200 năm. Nhiều người vẫn gọi đây là bài “Thương Lương ca”. Vậy bốn câu đang xét không phải là thơ của Khuất Nguyên. Chẳng qua nhà thơ đã vận dụng bốn câu dân ca đó vào bài phú “Ngư phủ” của mình để làm lời khuyên mang đầy tính chất tuỳ thời có phần yếm thế của ông lão đánh cá mà thôi.

Tuy có đến bốn thuyết khác nhau về dòng chảy và vị trí của sông Thương Lương nhưng ngoài những điểm tiểu dị thì cái chỗ đại đồng là nó có liên quan đến sông Hán Thuỷ và nằm ở phía Bắc sông Trường Giang như đã nói rõ trong Từ hải (bản cũ). Nhưng dù sông Thương Lương ở đâu thì nó cũng không phải là chỗ Khuất Nguyên tự trầm mà cũng chẳng phải là nơi ông đàm đạo với ông lão đánh cá. Tiếc rằng nhà bác học của nước Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa là Quách Mạt Nhược lại chủ trương ngược lại.

Quách Mạt Nhược khẳng định rằng bài “Ngư phủ” là một cuộc đối đáp thực thụ giữa Khuất Nguyên với ông lão đánh cá bên bờ sông Thương Lương. Ông lập luận đại ý như sau;

Nguyên văn bài “Ngư phủ” trong Sở từ chỉ nói sau khi bị đuổi đi khỏi triều đình thì Khuất Nguyên “du vu giang đàm” (lang thang chốn sông đầm). Còn Sử ký của Tư Mã Thiên cũng chỉ chép rằng lúc bấy giờ Khuất Nguyên “du vu giang tân” (lang thang nơi bến sông). Cả hai đều không nói rõ đó là con sông nào. Nhưng ở phần cuối bài “Ngư phủ” thì lời ca của ông lão đánh cá lại nói rõ ràng rằng đó là “Thương Lương chi thuỷ” (nước sông Thương Lương). Vì vậy nên Quách Mạt Nhược mới chú giải câu “Du vu giang đàm” là lúc bấy giờ “Khuất Nguyên đang dạo bước bên bờ sông Thương Lương”. Nhà bác học Quách Mạt Nhược còn khẳng định rằng nơi mà Khuất Nguyên đã đến khi mới bị đuổi đi thuộc phía Bắc sông Giang Thuỷ, là một con sông bắt nguồn từ tỉnh Thiểm Tây rồi chảy qua tỉnh Hồ Bắc mà đổ vào sông Trường Giang. Nghĩa là lúc bấy giờ Khuất Nguyên đang ở vùng Giang Bắc chứ không phải Giang Nam, Quách Mạt Nhược còn đưa ra thêm mấy luận cứ nữa trong bài “Trừu tư” (Nêu (rõ) tâm tư) và bài “Tư mỹ nhân” (Nhớ người đẹp) của Khuất Nguyên và cả trong thiên “Vũ Cống” của sách Thượng thư để củng cố cho quan điểm của mình mà khẳng định rằng “Ngư phủ” là một cuộc đối thoại thực thụ giữa Khuất Nguyên với ông lão đánh cá.

Trở lên là quan điểm và lập luận của Quách Mạt Nhược mà chúng tôi dẫn theo Sở từ tinh hoa do Tưởng Tích Khang và Trần Anh tuyển chú (Thượng Hải Giáo dục xuất bản xã, 2001, phụ lục số 1, tr. 157). Có vẻ như nhà bác học đã quên bẵng đi rằng, trước cả Sở từ thì mấy câu “Thương Lương ca” đã có mặt trong sách Mạnh Tử rồi. Chính vì sự vô lý này nên chúng tôi hoàn toàn tán thành quan điểm của Mã Mậu Nguyên mà chúng tôi xin thuật lại như sau.

Cuộc đối thoại trong bài “Ngư phủ” rõ ràng đã lấy việc Khuất Nguyên bị lưu đày đến vùng Giang Nam làm bối cảnh mà sau rốt thì Khuất Nguyên đã đi từ sông Nguyên Giang đến sông Tương rồi trầm mình ở dòng Mịch La. Hai câu 27 – 28 nói rõ “Ninh phó Tương lưu – Táng vu giang ngư chi phúc trung” (Thà đi tới sông Tương – Mà chôn trong bụng cá (dưới) sông (còn hơn)) thì đây rõ ràng là một con sông ở Giang Nam. Vậy nói rằng giang trong giang đàm (hoặc giang tân) ở đây là sông Thương Lương ở Giang Bắc thì không thể nào phù hợp với thực tế. Bài “Thương Lương ca” là một bài ca đã lưu hành rộng rãi từ lâu tại nước Sở nên việc Khuất Nguyên mượn lời của nó làm lời của lão chài trong bài phú của mình chẳng qua cũng chỉ là một việc bình thường mà thôi.

Trở lên là lập luận của Mã Mậu Nguyên mà chúng tôi cũng dẫn từ Sở từ tinh hoa (phụ lục số 2, tr. 158).

Tóm lại, Thương Lương trong bài “Thương Lương ca” mà Đức Thánh Khổng nghe được và được ghi lại trong sách Mạnh Tử mới là một con sông mang tính chất địa lý thực thụ chứ sông Thương Lương trong bài “Ngư phủ” của Khuất Nguyên thì lại chỉ là một dòng sông tượng trưng. Đó chỉ là một dòng sông điển cố còn ngư phủ chẳng qua cũng chỉ là một nhân vật tưởng tượng mà thôi. Khuất Nguyên đã trầm mình xuống dòng Mịch La mà chết như sử đã chép chứ không phải là ở sông Thương Lương.

Âm thông dụng của chữ / là lãng với cái nghĩa quen thuộc là “sóng” như ta đã biết. Nhưng trong địa danh đang xét thì nó lại thuộc bình thanh, cụ thể là thanh điệu 1 (viết không có dấu giọng) nên phải đọc là lương hoặc lang vì thiết âm của nó là “lặc ngang thiết, dương vận” (Xin xem Từ hải chẳng hạn). “Lặc ngang” thì là “lang” nhưng “dương vận” (vần (d) -ương) thì lại là lương. Thực ra -ương và -ang đã có duyên nợ ngữ âm lịch sử với nhau từ lâu và ta có hàng loạt dẫn chứng cho lời khẳng định này: cang/cương, đang/đương, đàng/đường, khang/khương, lạng/lượng, nàng/nường, phảng/ phưởng (phất), trang/trương, tràng/trường, v.v.. Vậy tên con sông đang xét đọc thành Thương Lương hay Thương Lang cũng đều có thể chấp nhận được.

§ 982. Kiến thức ngày nay, số 494, ngày 1-5-2004

ĐỘC GIẢ: Xin cho biết xuất xứ của danh từ “manga” dùng để chỉ truyện tranh trong tiếng Nhật. Có vẻ như đó là tiếng Tagalog (ở Philippines). Hoặc đó là tiếng Bồ Đào Nha chăng? Và đọc thế nào: man-ga hay ma-nga?

AN CHI: Manga (man-ga) là âm Hán Hoà (Hán Nhật) của hai chữ Hán 漫畫 mà âm Hán Việt là mạn hoạ, có nghĩa là tranh châm biếm. Tranh châm biếm thường có cách điệu và cường điệu là đặc điểm mà một số truyện tranh cũng thường có nên mới khiến người Nhật liên tưởng để chọn cách gọi mà ông đã hỏi.

§ 983. Kiến thức ngày nay, số 495, ngày 10-5-2004

ĐỘC GIẢ: Trước đây tôi đã gởi câu hỏi đến ông để nhờ giải đáp nhưng mãi đến nay vẫn chưa được trả lời. Nay xin nêu lại và mong ông sẽ giải đáp cho. Tôi chỉ có một vài quyển Kiều mà mỗi quyển lại ghi một khác về chữ “nghỉ hay nghĩ” ở câu 12 và câu 610.

Về câu 12, Truyện Kiều và một số bài thơ chọn lọc của Nguyễn Du do tác giả Sao Linh sưu tập (Nxb. Thanh niên) ghi “nghỉ” và chú thích: “Nghỉ là tiếng gọi thay như tiếng va, nó, ông ấy.”

Truyện Kiều do Nguyễn Thạch Giang khảo đính và chú giải (Nxb. Đại học và Trung học chuyên nghiệp, Hà Nội, in lần thứ 6 năm 1986) cũng ghi “nghỉ” và chú giải: “Nghỉ: đại từ nhân xưng ngôi thứ ba (chỉ chung cho cả trai, gái) thường dùng nói những người ngang hàng hay dưới hàng mình, có nghĩa là ông (bà) ta, anh (chị) ta, nó, hắn. Truyện Kiều còn có ba chữ “nghỉ” khác ở các câu 610 (chỉ họ Chung) 894 (chỉ Mã giám sinh), 1188 (chỉ Sở Khanh).”

Trên Kiến thức ngày nay, số 222, ở bài “Nhà văn Khái Hưng và câu chuyện đại từ trong tiếng Việt”, tác giả Vương Trí Nhàn đã viết: “Chữ “nghỉ” có vẻ Việt Nam hơn, song lại có tính cách địa phương. “Nghỉ” chỉ được dùng một lần trong Truyện Kiều”. (tr. 34)

Trong Truyện Thuý Kiều do Bùi Kỷ và Trần Trọng Kim hiệu khảo (Nxb. Thanh niên), hai nhà chú giải đã viết về chữ “nghỉ” ở câu 12 là: “Nghỉ là tiếng gọi thay, như tiếng va, nó, ông ấy, v.v.”.

Nhưng quyển Kiều do tác giả Vũ Hữu Tiềm dẫn giải (Nxb. Thanh niên), thì lại ghi “nghĩ” và chú thích là “nghĩ như, kể như”.

Quyển Kim Vân Kiều, English Translation, Footnotes and Commentaries by Lê Xuân Thuỷ (bản 1966 và 1999) cũng ghi “nghĩ”.

Về câu 610, tác giả Vũ Hữu Tiềm ghi “nghỉ” và giảng: “Nghỉ: người ấy (tiếng Hà Tĩnh). Tác giả Nguyễn Thạch Giang cũng ghi “nghỉ” và nói rõ là “chỉ họ Chung”. Còn Sao Linh, Bùi Kỷ và Trần Trọng Kim, Lê Xuân Thuỷ thì ghi “nghĩ”.

Vậy theo ông thì tác giả Vương Trí Nhàn muốn nói chữ “nghỉ” ở câu nào và tác giả này khẳng định “nghỉ chỉ dùng một lần trong Truyện Kiều” thì đúng hay sai. Và cụ Nguyễn Du viết “nghỉ” (hay “nghĩ”) ở những câu nào?

AN CHI: Về chữ thứ ba của câu thứ 12 trong Truyện Kiều, trong bài “Nghỉ hay nghĩ?”, in lần đầu trên Ngôn ngữ & Đời sống, số 2 (40)-1999, in lại trong Tiếng Việt Văn Việt Người Việt (Nxb. Trẻ, 2001) Cao Xuân Hạo đã phân tích một cách tỉ mỉ để chứng minh rằng nếu đọc thành “nghỉ” (đại từ “ngôi thứ ba”), ta sẽ có “một kiểu câu (…) theo mẫu ngữ pháp của (…) tiếng Anh, tiếng Pháp và tiếng Nga (…)” còn nếu đọc thành “nghĩ” (là một từ tình thái) thì “ta sẽ có một câu Kiều đúng ngữ pháp Việt Nam hơn, được hiểu một cách tự nhiên hơn.” Ông viết:

“Câu Kiều đang xét là một câu mở đầu cổ điển cho một văn bản tự sự hay cho một chương hay một hồi trong văn bản ấy, không những trong tiếng Việt, mà cả trong các thứ tiếng khác cũng vậy. Đó là kiểu câu “tồn tại – dẫn nhập” hay “hiện hữu – giới thiệu” (existential – introductory) thường mở đầu cho một câu chuyện cổ tích – loại văn tự sự cổ xưa nhất của tất cả các dân tộc: “Ngày xửa ngày xưa có một nàng tiên sống trên đài hoa cẩm chướng…”*.

Tác giả đã nêu ra nhiều thí dụ để phân tích mà vì khuôn khổ nên chúng tôi chỉ xin dẫn lại mấy trường hợp sau đây (có ghi lại thứ tự cho thích hợp):

(1) a. Ngày xưa có anh học trò, tài sản vẻn vẹn một cái chõng, nhà nghèo đến nỗi không dám mua dầu thắp đèn.

b. Tục truyền sông này có con giải thần mình dài dễ phải đến ba trượng, mỗi năm ăn thịt ba người.

c. Sử vàng ghi chép

Đời trước Hùng vương

Có nàng công chúa

Mắt xanh trời hờn (bài hát cũ, thời 1940 – 1945)

d. Kế đến là một tráng sĩ mình cao chín thước, tướng mạo trông cũng uy dũng, bước lên vũ đài.

Cao Xuân Hạo đã phân tích tường tận về lý thuyết cấu trúc của các thí dụ đã nêu để so sánh với cấu trúc của kiểu câu tương ứng trong vài thứ tiếng châu Âu rồi chỉ ra rằng ngoài những thành phần chung cho cả hai bên thì câu của các ngôn ngữ châu Âu còn có thêm một đại từ liên hệ (pronom relatif/ relative pronoun), chẳng hạn nếu muốn cấu tạo một câu tồn tại – dẫn nhập trong tiếng Anh hay tiếng Pháp tương đương với câu (1) c. của tiếng Việt, ta sẽ có:

(2) a. There was once a princess whose blue eyes made the sky green with envy.

b. Il était une fois une princesse dont les yeux bleus faisait pâlir le ciel de jalousie.

Ông nêu rõ vì tiếng Việt không có những đại từ liên hệ kiểu châu Âu, cho nên nếu muốn biểu thị một cách hiển ngôn thì chỉ có thể dùng những đại từ hồi chỉ chỉ quan hệ sở hữu như (của) nghỉ, (của) chàng, (của) nàng, v.v.. Như vậy, những câu ở (1) sẽ có dạng như sau:

(3) a. Ngày xưa có anh học trò, tài sản của anh vẻn vẹn có một cái chõng, nhà anh nghèo đến nỗi không dám mua dầu thắp đèn.

b. Tục truyền sông này có con giải thần, mình nó dài dễ đến ba trượng, mỗi năm nó ăn thịt ba người.

c. Sử vàng ghi chép

Đời trước Hùng vương

Có nàng công chúa

Mắt xanh của nàng trời cũng phải hờn

d. Kế đến là một tráng sĩ mình chàng cao chín thước, tướng mạo chàng trông cũng uy dũng, bước lên lễ đài.

Và Cao Xuân Hạo kết luận:

“So sánh những câu trên đây, trong đó có dùng một đại từ hồi chỉ để nói rõ mối quan hệ liên đới (quan hệ sở hữu hay quan hệ bộ phận – toàn thể chẳng hạn) giữa DN1 và DN2* như trong các ngôn ngữ châu Âu, với những câu ở (1) trên kia, ta thấy là các đại từ này hoàn toàn thừa, ví không có nó mối quan hệ này cũng đã hoàn toàn minh xác, không còn có chút gì mơ hồ. Nhưng đây không phải chỉ là một “nét rườm”, một lượng thông tin “thừa dư”. Cái dở nhất trong những câu (3) trên đây là mỗi câu đều bị chia ra làm hai khúc rời rạc, không còn có quan hệ lô-gích gì rõ ràng với nhau. Nói cho đúng hơn, đó là hai câu hoàn toàn độc lập, không có quan hệ cú pháp với nhau, và mạch lạc của câu này không còn nữa”*.

Chúng tôi theo quan điểm của Cao Xuân Hạo nên dĩ nhiên cũng cho rằng trong câu 12 là chữ nghĩ chứ không phải đại từ “nghỉ”.

Huống chi, Nguyễn Du có biết thứ tiếng châu Âu nào đâu để mà “chơi” ngữ pháp tiếng Tây trong câu đó. Câu 610 tuy đã nằm ngoài giới hạn của câu tồn tại – dẫn nhập (607 – 608: Họ Chung có kẻ lại già – Cũng trong nha dịch lại là từ tâm) nhưng chữ thứ ba của nó, theo chúng tôi, cũng không phải là một đại từ nên không thể viết thành “nghỉ”. Trước mắt, chúng tôi theo cách hiểu của Đào Duy Anh trong Từ điển Truyện Kiều mà viết thành “nghĩ”. Chúng tôi cũng tán thành Đào Duy Anh (trong công trình đó) mà cho rằng chỉ ở hai câu 894 (dùng để chỉ Mã giám sinh) và 1188 (dùng để chỉ Sở Khanh) thì ta mới có đích thị đại từ “nghỉ” mà thôi.

Chúng tôi không có căn cứ nào để biết được khi viết “Nghỉ (đại từ – AC) chỉ được dùng một lần trong Truyện Kiều” thì tác giả Vương Trí Nhàn muốn nói đến câu Kiều thứ bao nhiêu. Nếu đó là câu thứ 12 thì tác giả đã bỏ quên hai câu 894 và 1188. Nhưng trong câu 12 thì, như đã dẫn Cao Xuân Hạo, đó lại không phải là “nghỉ”. Còn nếu bảo là phải thì rất tiếc là ta lại không biết được lập luận của tác giả ra sao.

§ 984. Kiến thức ngày nay, số 496, ngày 20-5-2004

ĐỘC GIẢ: Chữ “nghỉ ” (đại từ nhân xưng ngôi thứ ba), đặc biệt là chữ “nghỉ ” (của một vài câu) trong Truyện Kiều, có phải là một từ của tiếng địa phương Nghệ Tĩnh không?

AN CHI: Liên quan đến chữ “nghỉ” này và một số chữ khác nữa trong Truyện Kiều, Nguyễn Tài Cẩn có viết như sau:

“Tuy đến đời Tự Đức, Truyện Kiều đã phổ biến rộng ra nhiều vùng, nhiều thế hệ đã tham gia nhuận sắc, riêng bản Duy Minh Thị lại còn được biên tập ở tận miền Nam, nhưng quả có một số từ ngữ vùng Nghệ Tĩnh vẫn còn lưu giữ lại được ở trong tác phẩm, ví dụ ở bản Duy Minh Thị: cáo, đích, trẹ, nen, mùi, nghỉ, đây…”*.

Cứ như lời khẳng định trên đây của Nguyễn Tài Cẩn thì khi Nguyễn Du dùng đại từ nghỉ trong một vài câu Kiều là ông đã dùng tiếng địa phương Nghệ Tĩnh. Nhưng liệu một lời khẳng định như thế riêng đối với từ nghỉ có đúng hay không? Hẳn là những người có nhiều hiểu biết về tiếng Nghệ Tĩnh cũng sẵn sàng cho là đúng. Ta hãy cứ giở một vài quyển từ điển ra xem sao.

Từ điển tiếng Nghệ của Trần Hữu Thung và Thái Kim Đỉnh (Nxb. Nghệ An, 1998) ghi:

“Nghỉ: Nó, hắn.

Vd – Dơ tuồng nghỉ mới kiếm đường tháo lui (Kiều)”.

Từ điển tiếng địa phương Nghệ Tĩnh do Nguyễn Nhã Bản chủ biên (Nxb. Văn hoá Thông tin, Hà Nội, 1999) cũng ghi:

“Nghỉ. Nó, hắn

Gia tư nghỉ cũng thường thường bậc trung”. (Truyện Kiều)

Vậy vấn đề chẳng phải đã rõ ràng rồi hay sao? Tuy nhiên, với chúngtôi thì chuyện lại chẳng phải đơn giản như thế nếu ta chịu khó quan sát hiện tượng đang xét theo hướng lịch đại. Đại từ nghỉ chỉ trở thành một đơn vị của tiếng địa phương Nghệ Tĩnh từ thời hiện đại mà thôi chứ ở thời của Nguyễn Du thì chưa.

Dictionarium Annamiticum Lusitanum et Latinum (Từ điển Việt – Bồ – La) của Alexandre de Rhodes (Roma, 1651) lấy tiếng Đàng Ngoài làm nền tảng đã ghi nhận nó:

“Nghỉ: Người ấy, kiểu nói rất lịch sự”. (Bản dịch của Thanh Lãng, Hoàng Xuân Việt, Đỗ Quang Chính, Nxb. Khoa học Xã hội, 1991).

Trong Thiên nam ngữ lục, nó đã được dùng đến 25 lần, theo bản phiên âm của Nguyễn Thị Lâm (Nxb. Văn học và Trung tâm Văn hoá Ngôn ngữ Đông Tây, 2001) và ta cũng chẳng có cơ sở nào để nói rằng ở thời củaNguyễn Du thì nó đã tuyệt đối không còn được dùng ở Xứ Bắc nữa. Còn ở trong Nam, thì cho đến cuối thế kỷ XIX nó vẫn còn được ghi nhận trong Đại Nam quấc âm tự vị của Huình-Tịnh Paulus Của (tập I, 1895; tập II, 1896).

Vậy khi Nguyễn Du đưa nghỉ vào một vài câu của Truyện Kiều thì đại từ này hãy còn là một từ của ngôn ngữ toàn dân chứ chưa phải là một từ “độc quyền” của tiếng Nghệ Tĩnh như ở thời hiện đại. Chính vì đặc điểm này của nó nên việc chú giải cho đại từ nghỉ trong Truyện Kiều thực ra không đơn giản chút nào.

Truyện Kiều (Đoạn trường tân thanh) do Nhóm nghiên cứu văn bản Truyện Kiều hiệu đính và chú thích (Nxb. Văn học, Hà Nội, 1965) đã cho ở cước chú số 894 (tr. 78) như sau:

“Nghỉ: Nó, hắn, y, thổ âm Nghệ – Tĩnh”.

Truyện Kiều do Nguyễn Thạch Giang khảo đính và chú thích (Nxb. Đại học và Trung học chuyên nghiệp, Hà Nội, 1972) đã ghi ở mục 12 (tr. 343) của phần “Chú thích ” như sau:

“Nghỉ: đại từ nhân xưng ngôi thứ ba (chung cho cả trai, gái) thường dùng nói những người ngang hàng hay dưới hàng mình, có nghĩa là ông (bà) ta, anh (chị) ta, nó, hắn”.

Còn Từ điển Truyện Kiều của Đào Duy Anh (Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1974) thì ghi:

“Nghỉ: Từ xưa nghĩa là nó”.

v.v. và v.v..

Về lời chú giải của Nhóm nghiên cứu văn bản Truyện Kiều thì chúng tôi xin cải chính rằng, như đã nói, nghỉ không phải là “thổ âm Nghệ – Tĩnh” (thực ra dùng thổ ngữ thì sát hơn là “thổ âm”) vì đó là một từ của ngôn ngữ toàn dân vào thời của Nguyễn Du. Chẳng qua, hiện nay nó đã trở thành một từ cổ. Còn từ cổ này hiện vẫn tiếp tục được sử dụng trong phạm vi của thổ ngữ Nghệ Tĩnh thì đây lại là một chuyện căn bản vô can đối với việc chú giải Truyện Kiều. Huống chi, Nguyễn Du vốn sinh ra và lớn lên ở xứ Bắc cho nên ngôn ngữ của ông phải là tiếng nói của xứ Bắc, và đặc biệt là của Kẻ Chợ chứ đâu phải là tiếng Nghệ Tĩnh. Một tài năng “văn chương nết đất thông minh tính trời” như Nguyễn Du có lẽ nào lại đưa từ ngữ của tiếng Nghệ Tĩnh, mà lại là những từ ngữ rất thông thường, vào kiệt tác của mình!

Lời chú giải của Nguyễn Thạch Giang thì lại chẳng hề có giới hạn về cả không gian lẫn thời gian nên chẳng những không làm cho người đọc biết rằng nghỉ là một từ cổ mà cũng không thông báo cho họ biết rằng hiện nay, nếu có được dùng thì nó cũng chỉ còn được dùng ở Nghệ Tĩnh mà thôi.

Chỉ có lời giảng của Đào Duy Anh mới nói rõ đó là một “từ xưa”, nghĩa là một từ cổ nhưng cả Đào Duy Anh, Nguyễn Thạch Giangvànhóm Nguyễn Văn Hoàn đều căn cứ vào sắcthái biểu cảm (ở đây là thái độ xem thường) của từ nghỉ trong tiếng Nghệ Tĩnh mà gán cho nó cái nghĩa như đã thấy. Tác giả Thế Anh đã nêu rõ là ở đây nó mang sắc thái trung hoà chứ không có ý khinh miệt (Xin xem “Trở lại với chữ nghĩ trong truyện Kiều”, Ngôn ngữ & Đời sống, số 9 (35)-1998, tr. 12). Còn ở một giai đoạn sớm hơn thì, như đã ghi nhận trong từ điển của A. de Rhodes, nó lại còn có sắc thái trang trọng nữa là đằng khác.

Tóm lại, với chúng tôi thì nghỉ trong Truyện Kiều là một từ cổ (dĩ nhiên là thuộc ngôn ngữ toàn dân) mang sắc thái trung hoà và mang nghĩa của đại từ nhân xưng ngôi thứ ba.

§ 985. Kiến thức ngày nay, số 496, ngày 20-5-2004

ĐỘC GIẢ: Trong bài “Ngư phủ”, Khuất Nguyên đã mượn bài “Thương Lương ca” làm lời của ông lão đánh cá. Trong bài thơ “Bên sông gieo lại vần nghèo”, học giả Giản Chi cũng có nhắc đến “Khúc Thương Lương”:

Ớ ai ca khúc Thương Lương cũ,

“Bát lái hò khoan” vẳng nhịp chèo.

Còn trên đồ sứ xưa của ta cũng thấy có một bài thơ Nôm có nhắc đến “khúc Thương Lương”. Xin ông cho biết nguyên văn bài thơ và tên của tác giả.

AN CHI: Theo Phạm Hy Tùng trong bài “Đôi điều về những áng thơ Nôm trên một số đồ sứ cổ” đăng trên tạp chí Thông tin Khoa học và Công nghệ (Thừa Thiên – Huế) số 4 (22)-1998 thì nguyên văn bài thơ đó như sau:

Một thức nước in trời

Đò ai chiếc lá khơi

Non xanh xem vòi vọi

Dòng biếc thấy vơi vơi

Mắng khúc thương lang khảy

Ưa tình lữ khách chơi

Mong chờ yên sóng gió

Qua lại mặc người đời!*

Theo Phạm Hy Tùng thì đây không phải là thơ của vua Minh Mạng tuy đã có người khẳng định như thế. Tuy không biết được danh tính cụ thể nhưng tác giả đã khẳng định:

“(…) nhà vua có thể biết xuất xứ các bài thơ ấy, ưa thích chúng và vì thế chắc chắn rằng tác giả hai bài thơ này không phải là người Đàng Ngoài (…). Vào thời Trịnh – Nguyễn phân tranh, ở Đàng Ngoài, Hán tự được coi là quốc tự và vì sự ràng buộc về quan niệm ấy nên khó có khả năng mấy câu thơ còn lại kia do bậc thân vương hay sĩ phu Đàng Ngoài sáng tác. Ngược lại, những người mở cõi về phương Nam do gần gũi thiên nhiên nên tâm hồn phóng khoáng, dung dị hơn nên chúng có thể là sản phẩm của người Đàng Trong”*.

Trước mắt, chúng tôi chỉ mới có thể dựa vào bài đã dẫn của Phạm Hy Tùng để trả lời ông như trên. Nếu sau này có thêm tư liệu thì chúng tôi sẽ bổ sung. Mong ông sẵn lòng thông cảm cho.

§ 986. Kiến thức ngày nay, số 496, ngày 20-5-2004

ĐỘC GIẢ: Tôi chưa bao giờ thấy danh từ chef (= thủ trưởng) của tiếng Pháp mà lại có giống cái. Thế nhưng có người lại bảo là có mới lạ!

AN CHI: Le Petit Larousse Illustré 2002 có ghi ở cuối mục “chef”:

“Aux sens 1 et 2, le fém. la chef se rencontre dans la langue familière”.

(Ở các nghĩa 1 và 2 ta gặp giống cái la chef trong ngôn ngữ thân mật).

Còn Swissinfo.org ngày 9-5-2004 thì đã gọi bà bộ trưởng ngoại giao của Thụy Sĩ là “la cheffe de la diplomatie (…)”.

“La cheffe” thuộc giống cái hẳn hoi. Và sự thay đổi này là phản ứng của nữ giới một số nước trước xu hướng phân biệt giới tính trong ngôn ngữ.

987 – 993

§ 987. Kiến thức ngày nay, số 497, ngày 1 -6-2004

ĐỘC GIẢ: Trong bài “Tìm hiểu bài thơ Giang bạn độc bộ tầm hoa của Đỗ Phủ” đăng trên Tạp chí Hán Nôm, số 1 (62)-2004, khi bình về ý câu thứ 4 (Tự tại kiều oanh kháp kháp đề), tác giả Đặng Văn Lộc có viết:

“Cảnh tươi đẹp của ngàn vạn đoá hoa, tiếng hót thánh thót của chim kiều oanh đã như là được “chạm tay” để trái tim thơ hơn một lần được xao xuyến”*.

Ở một đoạn sau, tác giả viết tiếp:

“Đọc tiếp câu luận và câu kết với cảnh đàn bướm say vẻ đẹp mà cứ nửa ở, nửa đi, bồi hồi lưu luyến, rồi tiếng chim kiều oanh thảnh thơi “ca hát”, thì hoa cũng làm ta lưu luyến bồi hồi (…) “Tự tại kiều oanh kháp kháp đề” là chim kiều oanh thảnh thơi hót tiếng của mình (kháp kháp đề). Có bản dịch đã chuyển “tự tại” thành “ung dung”, “thoả thích”, thật vô tình chúng ta đã nhân cách hoá kiều oanh xinh đẹp thành bậc tiên phong đạo cốt”.

Sở dĩ tôi phải trích dẫn hơi dài dòng như trên là vì trong một văn cảnh chỉ có 125 tiếng (âm tiết) mà tác giả đã dùng hai tiếng “kiều oanh” đều bốn lần. Xin cho biết “kiều oanh” có phải là tên một loài chim không. Có phải người ta vẫn dịch từ “oanh” sang tiếng Pháp là loriot và tiếngAnh là oriole không? Hai từ này của tiếng Pháp và tiếng Anh có quan hệ bà con gì với nhau? Nếu có thì tại sao tiếng Pháp có l- ở đầu còn tiếng Anh thì không và tại sao âm cuối của hai từ đó cũng không giống nhau?

AN CHI: Chắc ông cũng đã sẵn sàng đồng ý với chúng tôi rằng, cả trong Hán ngữ lẫn trong thiên nhiên Trung Hoa, không có giống chim nào tên là kiều oanh 嬌 鶯 cả. Kiều ở đây không phải là một định ngữ hạn định (restrictive adjunct) đi chung với oanh thành danh ngữ kiều oanh để chỉ tên của một giống chim. Đó chỉ là một định ngữ miêu tả (descriptive adjunct) giống hệt như chữ hí trong danh ngữ hí điệp ở câu thơ trên:

Lưu liên hí điệp thời thời vũ

Tự tại kiều oanh kháp kháp đề.

Hí điệp là “những con bướm tinh nghịch” còn kiều oanh chẳng qua cũng chỉ là “những con (chim) oanh xinh xắn” mà thôi. Xét về cả từ ngữ lẫn “vật thực” thì đây cũng chỉ là những con chim cùng một giống nòi với “con oanh (học nói trên cành mỉa mai)” trong Truyện Kiều chứ không phải là một giống chim nào khác. Và đây cũng là những con chim cùng một giống với những con “đề oanh” trong bài “Thính oanh khúc” của Vi Ứng Vật đời Đường và con “lưu oanh” trong bài “Lưu oanh” của Lý Thương Ẩn, cũng đời Đường. Đề oanh là “những con chim oanh (đang) hót” còn lưu oanh là (hình ảnh) “con chim oanh lưu lạc” mà Lý Thương Ẩn đã dùng để ám chỉ… chính mình.

Vậy nếu ta thừa nhận rằng kiều oanh là tên của một giống chim thì ta cũng phải theo đó mà nói rằng “đề oanh” và “lưu oanh” cũng là tên của hai giống chim khác nữa! Rõ ràng là ta không thể diễn đạt như tác giả Đặng Văn Lộc mà nói “tiếng chim kiều oanh thảnh thơi ca hát”, nhất là lại càng không thể nói “kiều oanh xinh đẹp”. Kiều đã là xinh đẹp rồi cho nên “kiều oanh xinh đẹp” là một trùng ngữ (pleonasm) không thể chấp nhận được, nhất là khi bình giảng Hán văn.

Tóm lại, kiều oanh không phải là tên của một giống chim vì danh ngữ này chỉ có nghĩa là “(chim) oanh xinh đẹp” mà thôi. Tuy vẫn có người dịch oanh sang tiếng Pháp thành loriot hoặc sang tiếng Anh thành oriole nhưng trong trường hợp này thì tiếng Hán và tiếng Pháp (hoặc tiếng Anh) lại không chỉ một giống chim đồng nhất. Cũng chính vì một sự khác biệt như thế mà Mathews’ Chinese – English Dictionary mới dịch oanh là “the Chinese oriole” (Xin xem chữ 7472) chứ không dịch thẳng thành “oriole”. Còn A New English – Chinese Dictionary do Zheng Yili (Trịnh Dịch Lý) và Cao Chengxiu (Tào Thành Tu) nguyên biên (The Commercial Press, Beijing, 1996) cũng vì thế mà dịch oriole là “(Âu châu) kim oanh” chứ không dịch thẳng là “oanh”.

Tiếng Anh oriole bắt nguồn từ tiếng Pháp cổ oriol còn oriol của tiếng Pháp thì bắt nguồn từ tính từ La Tinh aureolus, hình thái giảm thiểu (diminutive) của tính từ aureus, cả hai đều có nghĩa là bằng vàng, mạ vàng, có màu giống như màu của vàng. Aureolus chính là nguyên từ (etymon) của danh từ oriol trong tiếng Pháp cổ. Đây là một danh từ; nếu đi chung với quán từ xác định thì thành l’oriol (l’ là quán từ ríu (article élidé)) nhưng về sau người ta không ngờ rằng trong l’oriol đã có quán từ l’ nên mới cho rằng loriot là một danh từ “nguyên khối”. Trường hợp này không phải là duy nhất trong tiếng Pháp vì ta còn có, chẳng hạn: landier (cây kim tước), lendemain (ngày hôm sau (đối với ngày đang nói đến)), lierre (dây thường xuân), lingot (thỏi, nén), luette (lưỡi gà) vốn chỉ là: andier, endemain, ierre, ingot, uette. Nhưng ngày nay không còn ai – mà cũng hiếm người biết được như thế! – chấp nhận cách nói: l’andier, l’endemain, l’ierre, l’ingot, l’ uette vì mọi người đều phải nói: le landier, le lendemain, le lierre, le lingot, la luette. Riêng đối với từ loriol thì sau khi đã “hút” quán từ ríu l’, nó còn gặp thêm một sự cố ngữ âm khác nữa: đó là sự cố đã biến đổi phụ âm cuối của nó từ -l thành -t. Do đó mà ngày nay ta mới có danh từ loriot.

Tuy danh từ oriole của tiếng Anh bắt nguồn từ tiền thân của danh từ loriot trong tiếng Pháp (là oriol) nhưng đây chỉ là kết quả của một sự vay mượn chứ chẳng có quan hệ bà con gì cả. Dùng hai tiếng “bà con” là nói cho vui chứ chúng tôi thích dùng hai tiếng “tộc thuộc” hơn. Quan hệ tộc thuộc chỉ có giữa những ngôn ngữ cùng bắt nguồn từ một ngôn ngữ gốc. Chẳng hạn, tiếng Pháp, tiếng Ý, tiếng Tây Ban Nha, tiếng Bồ Đào Nha, tiếng Romania (Ru-ma-ni) đều bắt nguồn từ tiếng La Tinh bình dân nên mới là những ngôn ngữ có quan hệ tộc thuộc. Đó là các ngôn ngữ Roman. Hoặc như tiếng Anh, tiếng Đức, tiếng Hà Lan (Dutch), tiếng Đan Mạch, tiếng Thuỵ Điển, tiếng Iceland đều bắt nguồn từ ngôn ngữ Germanic chung, v.v. và v.v.. Giữa những ngôn ngữ có quan hệ tộc thuộc đó mới có những từ cùng nguồn gốc trực tiếp. Chẳng hạn danh từ chỉ cánh tay trong các ngôn ngữ Roman là:

– Pháp bras

– Ý braccio

– Tây Ban Nha brazo

– Bồ Đào Nha braço

– Romania brat

Tất cả đều bắt nguồn từ tiếng La Tinh bracchium.

Hoặc danh từ chỉ cái móng (tay, chân) trong các thứ tiếng đó là:

– Pháp ongle

– Ý unghia

– Tây Ban Nha una

– Bồ Đào Nha unha

– Romania unghie

Tất cả đều bắt nguồn từ tiếng La Tinh unguis.

Những từ cùng nguồn gốc như thế trong từng ngôn ngữ hiện nay cũng không còn nhiều như ban đầu và trong quá trình phát triển thì giữa các ngôn ngữ đó cũng có những sự vay mượn lẫn nhau. Chẳng hạn rất nhiều từ thuộc lĩnh vực âm nhạc trong tiếng Pháp đã được vay mượn từ tiếng Ý: concerto, sonate (< sonata), trio ((nhóm) tam tấu), quintette (< quintetto), piano, v.v.. Đây là những từ mà tiếng Pháp đã mượn từ tiếng Ý chứ không phải cùng bắt nguồn từ tiếng La Tinh.

Trở lại với danh từ oriole trong tiếng Anh, chúng tôi xin nhắc lại rằng đây chỉ là kết quả của một sự vay mượn từ tiếng Pháp chứ oriole (Anh) và oriol xưa (của Pháp) không phải là hai danh từ có quan hệ tộc thuộc như các từ chỉ “cánh tay” hoặc “móng (tay, chân)” trong các ngôn ngữ Roman đã nêu làm thí dụ ở trên.

§ 988. Kiến thức ngày nay, số 497, ngày 1 -6-2004

ĐỘC GIẢ: Trên Kiến thức ngày nay, số 492, khi trả lời cho độc giả Lương Trần Chúc về bài thơ của Lý Bạch, ông An Chi có viết: “Đó là bài Xuân tư (chứ không phải “tứ”) của Lý Bạch.” Ông khẳng định mà không giải thích nên tôi không hiểu tại sao lại là “tư” chứ không phải “tứ”.

AN CHI: Vì đó không phải là trọng tâm của câu hỏi nên chúng tôi đã không giải thích; mong ông thông cảm.

Chữ 思 có hai cách đọc: 1. tứ như trong ý tứ, tứ thơ, v.v.; 2. tư, nghĩa là nhớ (Xin chỉ nêu vắn tắt). Bây giờ ta đọc lại bài thơ (mà chúng tôi xin tạm dịch nghĩa như sau):

Cỏ Yên tựa tơ biếc,

Dâu Tần sà nhánh xanh.

Lúc chàng mong về quê,

Thiếp nhớ nhung đòi đoạn.

Gió xuân nào quen biết,

Lay màn the làm chi?

Tình thì là nhớ nhung mà cảnh lại gợi tình thương nhớ. Nỗi nhớ nhung tràn khắp bài thơ thì đây phải là “Xuân tư” chứ sao lại là “Xuân tứ”?

§ 989. Kiến thức ngày nay, số 498, ngày 10-6-2004

ĐỘC GIẢ: Trong bài “Văn nhân và văn hoá” đăng trên tạp chí Ngày nay, số 10-2004, tác giả Nguyễn Hoàng Đức có viết:

“Văn hoá là gì? Cách định nghĩa cô đọng nhất đó là: Con người hoá con người. Mà theo triết học, cái giáo hoá con người nhất là sự phản tỉnh của tư duy. Sự phản tỉnh đó còn thể hiện qua các cuộc kiểm nghiệm chỉ số IQ (Intelligent Questions) – nghĩa là chỉ số thông minh qua việc trả lời: Yes or No – là cách chấp nhận hay từ chối”. (Bđd, tr. 34)

Xin cho biết IQ có phải là “Intelligent Questions” hay không.

AN CHI: “Intelligent questions” là “(những) câu hỏi thông minh” còn IQ (hoặc I.Q.) thì lại là “intelligence quotient”. Đây mới chánh cống là “chỉ số (của sự) thông minh”. Trong cái ngữ danh từ chỉ có hai từ này, cả hai từ đều bị tác giả dùng sai: thay vì danh từ intelligence, tác giả đã dùng tính từ “intelligent” và thay vì danh từ quotient (chỉ số) thì tác giả lại dùng danh từ “questions” ((những) câu hỏi). Sở dĩ tác giả dùng danh từ này có lẽ là vì đã liên tưởng đến “các cuộc kiểm nghiệm” mà mình đã nói đến chăng?

§ 990. Kiến thức ngày nay, số 497, ngày 1-6-2004

ĐỘC GIẢ: Con số “2004” phải đọc thành “hai ngàn lẻ (hoặc linh) tư” hay “hai ngàn lẻ (hoặc linh) bốn” mới đúng, mới chuẩn?

Các phát thanh viên truyền hình từ đài trung ương (VTV) cho đến đài địa phương (HTV, BTV, v.v.) đều đọc theo cách trước thành “hai ngàn lẻ (hoặc linh) tư” cả. Vậy việc này có bình thường hay không?

AN CHI: Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên (ấn bản 2003) đã giảng như sau:

“Tư (…) Bốn (không dùng để đếm). Đứng thứ tư. Tháng tư. Một phần tư. Gấp tư tờ giấy. Sáu tư (Kng.; sáu mươi bốn). Một nghìn tư (Kng.; một nghìn bốn trăm chẵn).”

Cứ như trên thì việc đọc thành “hai ngàn lẻ (linh) tư” là một cách đọc không chuẩn vì đó chỉ là khẩu ngữ còn việc đọc trên các phương tiện thông tin đại chúng tuy vẫn phát ra từ miệng nhưng lại chẳng phải là khẩu ngữ mà là văn… viết. Nhưng nếu chỉ dựa vào lời giảng quá giản lược, nên cũng không chính xác (tư là “bốn”), trong từ điển Hoàng Phê, cũng như trong một số quyển từ điển khác, thì ta khó mà chỉ ra cho cặn kẽ những chỗ sai của cách đọc đó.

Trước nhất, ghi chú trong ngoặc đơn rằng tư “không dùng để đếm” thì không chính xác vì các thí dụ “Sáu tư” và “Một nghìn tư” mà từ điển Hoàng Phê đã nêu rõ ràng là những cách đếm.

Thứ hai, giảng rằng “tư là bốn” thì không chính xác vì ngay trong cái thí dụ “Một nghìn tư” mà từ điển Hoàng Phê đã nêu, ta hoàn toàn không thể thay thế tư bằng “bốn” mà nói “một nghìn bốn”!

Điểm khác biệt căn bản giữa tư và bốn nằm ở chỗ trong khi bốn là một hình vị độc lập thì tư lại là một hình vị phụ thuộc. Để trả lời cho câu hỏi “Hai lần hai là mấy?” một cách cực gọn, chỉ bằng một tiếng mà thôi, ta chỉ có thể nói “Bốn.” chứ tuyệt đối không thể nói “Tư.”!

Với tư cách là một hình vị phụ thuộc, tư chỉ có thể đi liền theo sau một danh từ đơn vị (đối lập với danh từ khối) chỉ số đếm từ hàng chục trở lên (chục (mà mươi không thể thay thế trong nhiều trường hợp), (trăm, ngàn, vạn, ức, triệu, tỉ) hoặc chỉ đơn vị đo lường (đồng, hào, lượng, lít, mét, thước, v.v.) để biểu hiện một giá trị bằng bốn phần mười giá trị mà danh từ đơn vị đứng trước nó biểu hiện. Thí dụ:

– Trong ba trăm tư thì tư bằng bốn phần mười của một trăm, nghĩa là bốn chục (mươi). Vậy ba trăm tư là ba trăm bốn mươi.

– Trong năm triệu tư thì tư bằng bốn phần mười của một triệu, nghĩa là bốn trăm ngàn. Vậy năm triệu tư là năm triệu bốn trăm ngàn.

– Trong bảy đồng tư thì tư bằng bốn phần mười của một đồng, nghĩa là bốn hào. Vậy bảy đồng tư là bảy đồng bốn hào.

– Trong sáu thước tư thì tư bằng bốn phần mười của một thước, nghĩa là bốn tấc. Vậy sáu thước tư là sáu thước bốn tấc.

v.v. và v.v..

Ngoài ra, tư còn có thể đi liền sau danh từ đơn vị phần để tạo thành các phân lượng ngữ như: hai phần tư, ba phần tư, v.v.. Liên quan đến chuyện phân số – mà tư là mẫu số – ta có thể kể ra vài cấu trúc như: gấp tư = xếp làm tư; chẻ sợi tóc làm tư; v.v..

Cuối cùng, tư còn có thể đi liền sau danh từ chỉ thứ tự hoặc được quan niệm là có thể sắp xếp theo thứ tự: hạng tư; thứ tư; lớp tư (cours préparatoire); tháng tư; v.v..

Tóm lại, trừ trường hợp mà nó chỉ thứ tự, tư có hai nghĩa cơ bản sau đây:

1. bốn phần mười của một đơn vị trực tiếp lớn hơn;

2. (các) phần của một vật đã được chia làm bốn.

Chuyện ngữ học kết hợp với số học rạch ròi là thế thì liệu có thể giảng một cách quá đơn giản và dễ dãi rằng “tư là bốn” hay không?

Và khi mà nghĩa của tư đã được định rạch ròi như thế thì liệu cách đọc “2004” thành “hai ngàn lẻ (linh) tư” có thể nào lại là một cách đọc thích hợp, thậm chí là một cách đọc chuẩn hay không?

Câu trả lời đã rõ ràng nhưng ta cứ phân tích cho kỹ thêm xem sao. Cứ như đã định ở nghĩa 1. thì “hai ngàn lẻ (linh) tư” sẽ là “hai ngàn lẻ (linh) bốn phần mười (của một ngàn)”, nghĩa là “hai ngàn bốn trăm”. Đây là một cách đọc mang tính ảo thuật vì nó đã “hoá phép” cho 2004 biến thành “2400”. Rõ ràng đây là một cách đọc không thích hợp mà chúng tôi nghĩ rằng sẽ trở nên phổ biến nhờ sự lặp đi lặp lại của các phương tiện thông tin đại chúng, chủ yếu là của “báo nói”.

Tóm lại, xin cứ đọc “2004” thành “hai ngàn (nghìn) lẻ (linh) bốn” như cá biệt một vài phát thanh viên cũng đã thực hiện.

§ 991. Kiến thức ngày nay, số 497, ngày 1 -6-2004

ĐỘC GIẢ: Trong bài “Những điều còn tranh cãi về Huình-Tịnh Paulus Của ” đăng trên một kỳ Thế giới mới gần đây, tác giả Phúc Đường đã viết:

“Cũng cần lưu ý thêm rằng bản thân Huình-Tịnh Paulus Của ký danh tính mình không thống nhất trên bìa các cuốn sách. Có cuốn ông ký là Paulus Của hoặc P. Của (…) Có cuốn, ông còn ký là Paulus Của Huình-Tịnh (…)

“Trên phương diện ngôn ngữ, Huỳnh và Hoàng là hai âm của cùng một chữ (chữ Hán). Trên phương diện tông tộc, Huỳnh và Hoàng cùng chung nguồn gốc. Nhưng trên phương diện xã hội, có ý kiến quả quyết rằng Huỳnh và Hoàng là hai họ riêng biệt và độc lập với nhau. Vậy nhưng, cũng chính Huình-Tịnh Paulus Của tự tay ký là Hoàng-Tịnh Paulus Của trên khá nhiều bìa sách của mình (…)

“Ngày nay nếu giản lược tên thánh lẫn dấu gạch nối, ít ra chúng ta cũng phải ghi là Huình Tịnh Của hoặc Hoàng Tịnh Của ắt mới hợp ý tiền nhân.”

Không biết khi viết “trên phương diện xã hội, có ý kiến quả quyết rằng Huỳnh và Hoàng là hai họ riêng biệt và độc lập với nhau”, tác giả Phúc Đường muốn ám chỉ ai nhưng tôi nhớ hình như ông An Chi có viết như thế trên Chuyện Đông Chuyện Tây. Không biết có đúng không và nếu đúng thì ông có ý kiến như thế nào về ý kiến của tác giả này?

AN CHI: Chúng tôi cũng không biết tác giả Phúc Đường muốn ám chỉ ai nhưng cá nhân chúng tôi thì có quả quyết như thế thật trên Kiến thức ngày nay, số 142 và số 156.

Chúng tôi chủ trương ghi nhận cả “Huình-Tịnh Paulus Của” lẫn “Hoàng-Tịnh Paulus Của”. Chẳng những thế, ta còn phải ghi nhận cả “Paulus Của Huình-Tịnh”, “Paulus Của” và “P. Của” nữa vì cả năm hình thức trên đây đều là những bút hiệu mà chính tác giả đã ký ở từng tác phẩm của mình. Sẽ là không phải lẽ và sẽ là không đầy đủ nếu trong tiểu sử của tác giả mà ta lại bỏ sót một vài kiểu ký tên nào đó trong năm hình thức mà tác giả Phúc Đường đã cung cấp. Nhưng đó chỉ là những bút hiệu, vâng, chỉ thuần tuý là những bút hiệu mà tác giả đã chọn để ký ở bìa sách chứ về hộ tịch và lý lịch thì họ của ông chỉ có thể hoặc là “Huỳnh” hoặc là “Hoàng” chứ dứt khoát không thể có một kiểu họ “nước đôi”.

Và “Huỳnh” chắc chắn là cái họ chính thức và chính xác của tác giả có tên thánh và tên riêng là “Paulus Của”. Bút hiệu và họ tên (theo hộ tịch) là hai khái niệm hoàn toàn khác nhau.

§ 992. Kiến thức ngày nay, số 499, ngày 20-6-2004

ĐỘC GIẢ: Xin cho biết vai trò của cụ Nguyễn Văn Vĩnh đối với việc truyền bá chữ quốc ngữ.

AN CHI: Trước nhất, chúng tôi thành thật xin lỗi vì đã để quá lâu mới trả lời câu hỏi của ông bởi lẽ chúng tôi không có tài liệu về Nguyễn Văn Vĩnh. Mới đây, nhân đọc tạp chí Nghiên cứu lịch sử, số 5 (336)-2004, thấy bài “Nguyễn Văn Vĩnh với việc cổ vũ và truyền bá chữ quốc ngữ đầu thế kỷ XX” của tác giả Nguyễn Thị Lệ Hà (tr. 19 – 27), chúng tôi liền nhớ đến câu hỏi của ông. Vì tạp chí Nghiên cứu lịch sử không được phát hành rộng rãi trong Nam nên chúng tôi xin lược trích một số đoạn quan trọng trong bài nói trên để ông và bạn đọc tiện tham khảo.

Tác giả Nguyễn Thị Lệ Hà cho biết rằng hai người đầu tiên có công với việc truyền bá chữ quốc ngữ là Trương Vĩnh Ký và Huình-Tịnh Paulus Của ở trong Nam nhưng chính Nguyễn Văn Vĩnh mới thực sự là người đã “phát động, hô hào và dấy lên một phong trào học chữ Quốc ngữ sâu rộng sau này ở miền Bắc”.

Tác giả viết:

“Nguyễn Văn Vĩnh và nhóm Đông Dương tạp chí (Nguyễn Đỗ Mục, Phan Kế Bính, Nguyễn Bá Học,…) nhận thấy ở chữ Quốc ngữ rất cần thiết cho dân tộc như ông đã từng nói năm 1907: “Nước ta sau này hay hay dở cũng ở chữ Quốc ngữ”. Và ông đã lấy chính chữ Quốc ngữ để truyền tải những điều mới lạ của văn hoá phương Tây cho đông đảo nhân dân ta như ông đã nêu rõ tại Hội quán Trí Tri (ngày 4-8-1907): “Nước Nam ta muốn chóng bước lên đường tiến hoá thì phải mau thu thái lấy những tư tưởng mới. Muốn cho những tư tưởng mới trong văn hoá Âu Tây truyền bá khắp trong dân gian, thì cần phải phiên dịch những sách chữ nước ngoài ra Việt Nam…”. Sáu năm sau (1913) ông lại đưa vấn đề này lên báo Đông Dương tạp chí: “Bản quán định đem hết những bài luận hay về các công nghệ, về việc buôn bán, dịch ra quốc văn cho người Annam được tận hưởng”*.

Tác giả lại dẫn tiếp lời của Nguyễn Văn Vĩnh trên Đông Dương tạp chí, số 2 năm 1914 nói về cái lợi của chữ quốc ngữ so với chữ Hán và chữ Nôm:

“Mở ngay tờ nhật báo này ra mà ngẫm xem bấy nhiêu điều luận trong báo, thử nghỉ: giá thử luận bằngchữ Nho thì có mấy người đọc được, mà trong những người đọc được thì có mấy người hiểu cho hết nghĩa. Thế mà chữ Quốc ngữ thì không những là người biết chữ Quốc ngữ đọc được, hiểu được, một người đọc cả nhà nghe cùng hiểu được, từ đàn ông cho đến các bà (không dám nói đàn bà sợ các bà quở), trẻ con cũng nghe được mà chỉ với chúng ta trong cuộc luận bàn thế sự thì có phải nó vui việc ra là bao nhiêu”*.

Nguyễn Văn Vĩnh còn so sánh tiếp rằng nếu học chữ Nho thì “phải mất hàng nửa đời người, mà trăm người học không được một người hay, học được hay cũng chỉ ích lấy một mình, không đem ra mà dùng cho đời được nhờ cái học vấn của mình chẳng qua là một cái thú rung đùi”*.

Ta cũng nên thông cảm một phần với Nguyễn Văn Vĩnh vì ông muốn tuyên truyền cho chữ quốc ngữ mà đã có một cái nhìn vừa phiến diện lại vừa cực đoan về vai trò của chữ Hán và của những người có Hán học. Nếu học chữ Hán mà “chỉ ích lấy một mình, không đem ra mà dùng được cho đời” thì cái chuyện kinh bang tế thế ngày xưa do thứ chữ nào giúp cho mà có? Nguyễn Công Trứ đã dẫn dắt dân chúng khai phá đất đai để gầy dựng nên “Núi Vàng” (Kim Sơn, Ninh Bình) và “Biển Tiền” (Tiền Hải, Thái Bình) nào phải nhờ chữ quốc ngữ! Còn cái “thú rung đùi” chẳng qua cũng chỉ là chuyện thư giãn hoặc chuyện thưởng thức văn chương của nhà Nho lúc rảnh rang chứ nào có phải là chuyện quanh năm suốt tháng! Chúng tôi cho rằng có lẽ Nguyễn Thị Lệ Hà cũng thấy như thế nhưng vì chỉ tập trung để nói lên vai trò của Nguyễn Văn Vĩnh như nhan đề bài viết đã nêu nên tác giả không thấy cần dừng lại để nhận xét. Và tác giả cho ta biết tiếp về việc làm của Nguyễn Văn Vĩnh như sau:

“Bên cạnh việc vận động mọi người cùng tham gia cổ động và viết chữ Quốc ngữ, thì vấn đề ngữ pháp tiếng Việt cũng được ông đưa ra bàn luận để đi đến thống nhất trong toàn quốc về cách đặt câu, cách viết, chấm phẩy, cách nói viết cho cả 3 miền và cần phải có một thể lệ chung (…).

“Nguyễn Văn Vĩnh có điều kiện đi dọc 3 miền đất nước. Ông đã chú ý giọng nói, cách viết của 3 miền và thấy có sự khác nhau rõ nét giữa chữ ch với chữ tr ngoài Bắc không phân biệt mấy nhưng “ở Nam Kỳ thì thật có phân biệt. Như con trâu mà viết thành châu (hạt châu) thì người Nam Kỳ không hiểu… Sự này tôi đã có ý nghiệm từ Thanh Hoá vô tới Quảng Nam và ở Sài Gòn”. Hay chữ s với chữ x: ngoài miền Bắc và miền Trung thì không phân biệt hai chữ này còn người miền Nam thì “chữ s uốn lưỡi như chữ ch tây, còn chữ x thì đọc như s tây. Chữ gi, chữ d, chữ r thì ở Bắc kỳ ta không phân, còn ở Nam Kỳ và Trung Kỳ phân biệt được chắc chữ r mà thôi, còn d với gi cũng đọc như chữ y, mà không mấy người biết chắc được tiếng nào đáng viết d hay gi.” Mục đích của ông khi đưa ra sự so sánh giữa 3 miền là mỗi miền nên học những tiếng chuẩn của nhau, mỗi bên “nhường nhịn” nhau một chút, như ngoài Bắc nên theo trong Nam mấy tiếng gi thành tr, d thành nh, nh thành l,… để dùng cho đều trong văn tự, ba miền cùng hiểu cả. Ông đã liệt kê ra một số từ:

“1. Gi đổi ra tr:

“trả để thay cho tiếng giả, trai gái – giai, trăng gió – giăng, trao đổi – giao, trầu không – giầu, trở về – giở.

“2. s đổi ra tr:

“trống mái để thay cho tiếng sống.

“3. d đổi ra nh:

“mạng nhện để thay tiếng dện, nhọn – dọn, nhốt gà – dốt, nhỏ bẩn – dơ…

“4. nh đổi ra l:

“lạt để thay tiếng nhạt, lát (chốc) – nhát, lầm (lẫn) – nhầm, lẹ – nhẹ…

Theo ông nếu mỗi miền chịu học những từ chuẩn của nhau thì chữ Quốc ngữ càng trở nên rõ ràng và trên văn tự có sự thống nhất trong cả nước”*.

Chúng tôi xin phép mở ngoặc đơn để xác định rằng những thí dụ trên đây của Nguyễn Văn Vĩnh – mà Nguyễn Thị Lệ Hà đã dẫn lại – thực chất chỉ là những biến thể ngữ âm của cùng một từ gốc mà thôi. Vì vậy nên việc sử dụng từ “từ” một cách chung chung như đã thấy thì lại không thực sự thích hợp với văn phong khoa học. Nhưng điều quan trọng mà ta có thể tiếp thu được từ bài viết của Nguyễn Thị Lệ Hà là những cống hiến của Nguyễn Văn Vĩnh mà tác giả đã nêu lên một cách khách quan và có tính chất thuyết phục mặc dù chính tác giả cũng nhìn nhận rằng “việc nghiên cứu, đánh giá về cuộc đời và sự nghiệp của Nguyễn Văn Vĩnh còn cần phải đầu tư nhiều công sức và thời gian” và “bài viết này chỉ góp một phần rất nhỏ vào việc nhận định, đánh giá nhân vật Nguyễn Văn Vĩnh”*. Để ghi nhận công lao của Nguyễn Văn Vĩnh, chúng tôi xin mượn những lời sau đây, dĩ nhiên vẫn là của Nguyễn Thị Lệ Hà:

“Đến năm 1918, năm kết thúc của tờ Đông Dương tạp chí, đồng thời cũng là năm chữ Quốc ngữ thắng lợi hoàn toàn, thì không còn ai có thể nghi ngờ khả năng của chữ Quốc ngữ nữa. Chữ quốc ngữ đã có thể dịch được tất cả những áng văn hay của nước ngoài, cũng như diễn tả được những tư tưởng và cảm xúc một cách chân thực. Chữ Quốc ngữ đã được sử dụng rộng rãi thay thế chữ Hán và chữ Nôm (chữ Hán bị bãi bỏ trong kỳ thi cử năm 1915 ở Bắc Kỳ, và chấm dứt trên cả nước năm 1919 ở Trung Kỳ). Từ đây chữ Quốc ngữ đã trở thành thứ chữ phổ thông chiếm vị trí quan trọng và được tất cả người dân Việt Nam ưa dùng.

Để đạt được thành quả đó, những người đi tiên phong cổ vũ và cải cách chữ Quốc ngữ như Nguyễn Văn Vĩnh đã trải qua rất nhiều khó khăn (…) Trước thực tế đó, việc lên tiếng bảo vệ, cổ động cho chữ Quốc ngữ của Nguyễn Văn Vĩnh và những người cùng chí hướng với ông là một việc làm rất đáng kể, rất đáng trân trọng”*.

§ 993. Kiến thức ngày nay, số 500, ngày 1 -7-2004

ĐỘC GIẢ: Xin cho biết đâu là xuất xứ của hai tiếng “bù nhìn”.

AN CHI: Trong quá trình tìm hiểu về từ nguyên, chúng tôi đã thấy rằng nguyên từ của hai tiếng bù nhìn có thể là một trong các “ứng viên” sau đây:

1. Trước hết, đó là danh ngữ bồ nhân 蒲人, có nghĩa là hình nhân kết bằng cỏ bồ. Đây rõ ràng là một nguyên mẫu rất đẹp cho hai tiếng bù nhìn. Thằng bù nhìn là một thằng người giả kết bằng cỏ bồ dùng để doạ chim chóc mà bảo vệ mùa màng thì nghe ra rất có lý. Tiếng Hán gọi bù nhìn là cảo nhân. Vậy đã nói được cảo nhân thì tại sao lại không nói được bồ nhân?

Chỉ tiếc là chúng tôi tìm mãi trong thư tịch mà không thấy được bằng chứng về sự tồn tại của hai chữ bồ nhân. Bồ đoàn (gối tròn làm bằng cỏ bồ để nhà sư quỳ lên (cho êm) mà tụng kinh), bồ điệm (đệm làm bằng cỏ bồ), bồ luân (bánh xe quấn bằng cỏ bồ (ngày xưa dùng để xe chạy cho êm mà rước các bậc hiền tài ra giúp nước), bồ phiến (quạt đan bằng cỏ bồ), bồ tịch (chiếu dệt bằng cỏ bồ), bồ tiên (roi làm bằng cỏ bồ), v.v., thì có mà bồ nhân thì không. Dĩ nhiên điều này không tuyệt đối có nghĩa là cái cấu trúc bồ nhân không hề tồn tại trong tiếng Hán. Tuy nhiên, vì bản thân mình chưa tận mắt nhìn thấy nó nên trong trường hợp này chúng tôi đành phải nghĩ đến lời nói của Joseph Vendryes, rằng cái vraisemblable không phải bao giờ cũng vrai*.

2. Đó có thể là phù nhân 符人, có nghĩa là “người bùa”. Chúng tôi đưa ra cấu trúc này là vì chúng tôi căn cứ theo nghĩa của các cấu trúc bồ din, bồ nhin và mồ din mà A. de Rhodes đã cho trong Từ điển An Nam – Bồ Đào Nha – La Tinh: “Những hình làm bằng rơm được các thầy phù thuỷ dùng để làm hại người khác” và “Hình bằng rơm mà các thầy phù thuỷ dùng để làm bất cứ điều ác nào họ muốn để nhờ ma quỷ làm hại người khác” (Xin xem bản dịch của Thanh Lãng, Hoàng Xuân Việt, Đỗ Quang Chính, Nxb. Khoa học Xã hội, 1991).

Cứ theo những lời giảng trên đây thì rất có thể bù nhìn có nghĩa gốc là “người bùa” (phù nhân), tức là cái thứ hình nhân có công dụng như A. de Rhodes đã nói, rồi về sau mới chuyển nghĩa như đang được hiểu hiện nay. Bùa là âm xưa của phù 符, thông chuyển với bù/bồ là chuyện hoàn toàn bình thường còn nhìn thì hẳn hoi là âm xưa của nhân 人.Vậy bù nhìn ~ phù nhân không phải là chuyện không hợp lý. Tuy nhiên chúng tôi cũng chưa tìm thấy sự hiện diện của cấu trúc này trong thư tịch nên cũng phải dè dặt mà tạm gác trường hợp này lại.

3. Có thể đó là danh ngữ mạo nhân 冒人, có nghĩa là “người giả”. Giả thiết mù là âm xưa của mạo hoàn toàn có thể chấp nhận được vì ta còn có mấy trường hợp đồng dạng từ nguyên học sau đây: – mũ trong mũ mão chính là âm xưa của mạo 帽, có nghĩa là… mũ và còn có biến thể thanh điệu là mão trong áo mão cân đai, đi hia đội mão; – mù trong mù loà là âm xưa của mạo 眊, có nghĩa là loà, mờ (mắt); – mù trong rối mù là âm xưa của mạo 耄, có nghĩa là rối loạn. Còn nhìn là âm xưa của nhân như đã nói ở mục 2.

Vậy mù nhìn ~ bù nhìn ~ mạo nhân không phải là chuyện không thể chấp nhận được nhất là nếu ta lại biết thêm rằng cái vật gọi là bù nhìn trong tiếng Tày-Nùng là mào nhền, rất có thể là đã mượn từ hai tiếng mạo nhân, mà âm xưa là mù nhìn. Nhưng chúng tôi cũng chưa tìm thấy cấu trúc đang xét trong thư tịch bằng chữ Hán.

4. Có thể đó là mộc nhân 木 人, đồng nghĩa với mộc ngẫu, và có nghĩa là tượng gỗ. Đây là một cấu trúc có thể dễ dàng tìm thấy trong thư tịch và sự chuyển biến ngữ nghĩa từ nghĩa gốc sang nghĩa của hai tiếng bù nhìn trong tiếng Việt hiện đại cũng là một điều hoàn toàn có thể chấp nhận được. Cái khó chứng minh chỉ là mối quan hệ mộc ~ mù mà thôi. Tuy âm Bắc Kinh hiện đại của mộc là mù nhưng chúng tôi không cho rằng trong trường hợp này ta lại có vai trò trung gian của âm Bắc Kinh (xin chú ý rằng dấu “ ˋ ” của âm Bắc Kinh không có giá trị như dấu huyền trong tiếng Việt). Vì vậy nên chúng tôi cũng xin tạm gác trường hợp này lại.

5. Cuối cùng, cái nguyên từ của bù nhìn mà chúng tôi chính thức lựa chọn là môn nhân 門 人, mà âm xưa là mùn nhìn, có nghĩa là người gác cửa. Mùn là âm xưa của môn, một chữ thuộc vận bộ hồn, một vận bộ gồm có nhiều chữ mà phần vần xưa là -un, vẫn còn có thể thấy trong tiếng Việt hiện đại: – đun trong đun đẩy là âm xưa của đôn trong đôn đốc; – đùn (= đẩy cho tụ lại thành đống) là âm xưa của đồn trong đồn tụ; – đụn trong đụn thóc là âm xưa của độn 囤 (= nơi chứa thóc quay bằng phên liếp); – hùn trong hùn hạp là âm xưa của hỗn trong hỗn hợp; v.v.. Trở lên là nói về mối quan hệ -un ~ -ôn. Còn về quan hệ giữa thanh 2 (dấu huyền) với thanh 1 (không dấu) thì trường hợp mùn ~ môn cũng hoàn toàn giống như trường hợp nhìn ~ nhân, trong đó tiếng có thanh 2 luôn luôn xưa hơn tiếng có thanh 1.

Tóm lại, mùn xưa hơn môn và mùn nhìn xưa hơn môn nhân. Nhưng tại sao mùn lại biến thành mù? Câu trả lời sẽ đến với ta một cách dễ dàng về mặt âm lý. Hai tiếng mùn nhìn gồm có 6 âm vị (không kể thanh điệu): m, u, n, nh, i, n, trong đó có đến 4 âm vị là những âm mũi: m, n, nh, n. Nghĩa là số âm mũi chiếm hết 2/3. Một mật độ như thế thì có lẽ hơi… dày và đây chính là nguyên nhân khiến cho phụ âm cuối của mùn bị dị hoá thành phụ âm zero.

Mùn nhìn trở thành mù nhìn là vì thế. Trở lại với các trường hợp 1 (bồ nhân) và 2 (phù nhân), chúng tôi muốn nói kỹ thêm rằng sở dĩ chúng tôi tạm gác lại thì không phải chỉ vì chưa tìm thấy trong thư tịch mà còn vì một nguyên nhân khác quan trọng hơn; theo chúng tôi thì giữa bù nhìn và mù nhìn, chính mù nhìn mới là hình thái gốc. Vì vậy nên ta phải ưu tiên cho những trường hợp mà phụ âm đầu của tiếng trước là m- chứ không phải b- hay ph-.

Vâng, theo chúng tôi thì mù nhìn mới là dạng gốc, giống hệt như mồ côi là dạng gốc của bồ côi, mồ hôi là dạng gốc của bồ hôi, mồ hóng là bồ hóng, mồ hòn là dạng gốc của bồ hòn. Vậy thì lời khẳng định này có căn cứ gì hay không? Xin thưa rằng tuy không nhiều, nhưng mà có, và rất chắc chắn. Chẳng hạn như bồ hòn vốn là mồ hòn vì dạng sau, chứ không phải dạng trước, mới chánh cống là âm cổ Hán Việt của hai chữ Hán 無患, mà âm Hán Việt hiện đại là vô hoạn. Ta biết rằng trong tiếng Hán thì vô hoạn tử (hoặc vô hoạn mộc) là cây bồ hòn. Từ hải ghi chú tên khoa học của “vô hoạn tử” là Sapindus mucurosi còn Sổ tay tra cứu danh pháp khoa học của Nguyễn Đại Hương và Lê Thị Thuỳ Trang (Nxb. Trẻ, 2002) thì cho tên khoa học của “cây bồ hòn” cũng là Sapindus mucurossi (thừa một chữ “s” trước “i”). Vậy ta có:

– Vô hoạn = Sapindus mucurosi

– Bồ hòn = Sapindus mucurosi

Do đó:

vô hoạn = bồ hòn.

Đây là một điều chắc chắn và với lời khẳng định này chúng tôi xin tiến thêm một bước nữa mà khẳng định tiếp rằng mồ chính là âm cổ Hán Việt của chữ 無 mà âm Hán Việt hiện đại là vô. Trường hợp m- → v- này không phải là duy nhất vì ta còn có nhiều dẫn chứng khác:

– mòng (trong mơ mòng) – vọng (trong hy vọng);

– mùa (trong mùa màng) – vụ (trong thời vụ);

– múa (trong múa hát) – vũ (trong ca vũ);

– mùi (trong mùi vị) – vị (trong hương vị); v.v.

Tóm lại, mồ hòn có trước bồ hòn.

Mồ hóng có trước bồ hóng cũng là một hiện tượng có thể chứng minh được vì ta biết rằng mồ chính là âm xưa của chữ 煤 mà âm Hán Việt hiện đại là môi, có nghĩa là muội khói.

Với những dẫn chứng trên đây, ta có thể khẳng định rằng trong những cặp tương ứng đã nói, cấu trúc mà phụ âm đầu của âm tiết thứ nhất là m- có trước cấu trúc mà phụ âm đầu của âm tiết thứ nhất là b-.

Vậy mù nhìn là tiền thân của bù nhìn và với kết luận này thì ta có thể gạt bỏ hẳn hai cấu trúc bồ nhân và phù nhân. Trong ba cấu trúc còn lại (mạo nhân, mộc nhân, môn nhân), chỉ có môn nhân là “ứng viên” có nhiều “tín nhiệm” nhất để làm nguyên từ của mù nhìn, mà bù nhìn là một biến thể ngữ âm thông dụng trong tiếng Việt hiện đại.

994 – 998

§ 994. Kiến thức ngày nay, số 501, ngày 10-7-2004

ĐỘC GIẢ: Có ý kiến cho rằng Tuệ Trung Thượng Sĩ cũng có mượn đạo để nói đời trong thơ của mình. Liệu có thể có chuyện như thế không?

AN CHI: Tuệ Trung Thượng Sĩ tên thật là Trần Tung, ông là con trai cả của Trần Liễu, anh của Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn và Thiên Cảm Hoàng hậu (huý là Thiều, vợ vua Trần Thánh Tông). Ông sinh năm 1230, mất năm 1291. Hưng Ninh Vương là tước do vua Trần Thái Tông ban cho ông vì cảm cái nghĩa của cha ông là An Sinh Vương Trần Liễu khi Trần Liễu qua đời.

Nói về thơ văn và con người của Tuệ Trung, Nguyễn Huệ Chi đã viết: “Tìm ra thơ văn của nhà sư uyên bác đồng thời là một võ tướng có nhiều công lao dẹp giặc này là một cống hiến vô cùng quí giá. Nó làm hiện diện trước chúng ta một nhân cách, một cá tính phong phú, trong cái thế giới thanh tịnh nói chung, cái thế giới tiêu diệt mọi “ngã kiến” của đạo Thiền. Ít nhiều, nhân cách đó giống như là một sự ngấm ngầm tuyên chiến của một con người khí phách ngang tàng đối với tất cả những gì đi ngược lại quy luật cuộc sống”.

Là thiền sư, Tuệ Trung là bậc thầy của phái Trúc Lâm đời Trần, là người mà “vua Dụ Lăng (tức Trần Thánh Tông – AC) mộ tiếng từ lâu nên sai sứ mời vào cửa khuyết. Phàm những lời hầu chuyện nhà vua đều là lời siêu tục, do đó vua suy tôn người là Sư huynh và ban cho tên hiệu hiện nay”. Còn chính Trần Nhân Tông thì đã nhận ông làm thầy. Nhà vua viết: “Một ngày kia, ta hỏi người về cái gốc của tôn chỉ Thiền. Thượng Sĩ ứng khẩu đáp: “Hãy quan lại nhìn cái gốc của mình chứ không tìm đâu khác được.” Ta bỗng bừng tỉnh con đường phải đi, bèn xốc áo tôn người làm thầy”.

Là võ tướng, Hưng Ninh Vương Trần Tung đã “cùng với Hưng Đạo Vương đem hơn hai vạn quân đến đón đánh, kịch chiến với tướng giặc là Lưu Thế Anh và đuổi Thoát Hoan chạy dài đến sông Như Nguyệt. Và trong cuộc kháng chiến (chống quân Nguyên – AC) lần thứ ba, ông còn được giao những nhiệm vụ ngoại giao quan trọng, nhiều lần đến đồn trại giặc vờ ước hẹn trá hàng, làm cho quân giặc mất cảnh giác, sau đó cho quân đến cướp doanh trại giặc.”

Tuy nhiên, người ta vẫn chưa rõ lý do vì sao sau khi cuộc kháng chiến thắng lợi thì tên tuổi của ông lại hầu như không được nhắc đến. Đành rằng sau đó, theo Thượng Sĩ hành trạng của Trần Khâm, ông có nhận chức Tiết độ sứ, trông coi phủ Thái Bình nhưng chẳng được bao lâu ông lại lui về ấp Tịnh Bang để lập Dưỡng Chân trang mà theo đuổi nghiệp Thiền. Đây rõ ràng là một điều bí ẩn trong cuộc đời của Tuệ Trung Thượng Sĩ Trần Tung, và nguyên nhân đích thực của điều bí ẩn này có lẽ là động cơ – nghĩa là thi hứng! – khiến ông viết thêm nhiều bài thơ hoặc câu thơ đầy ẩn ý mà giọng điệu khi thì rất chua chát, lúc lại khá gay gắt. Với những giọng điệu đó và bên trong những ẩn ý đó, đã toát ra một tâm trạng bất mãn và cô đơn.

Vâng, ngay cả khi làm thơ về đạo, ông cũng dẫn dắt người đọc đến với những tứ thơ về sự cô đơn của chính mình.

Trời suông chỉ thấy vòng trăng lẻ

Đêm thu ngập bể Phật trong veo

(Trường không chí kiến cô luân nguyệt

Sát hải trừng trừng dạ mạn thu)

(Thị tu Tây phương bối)

Thậm chí có lúc người ta còn có thể có cái cảm tưởng là Tuệ Trung hình như chỉ mượn đạo để nói đời. Chứng thực là bài Phóng Tăng Điền đại sư (Thăm đại sư Tăng Điền) với hai câu cuối:

Sáng rạng nghìn non người thấy suốt

Rừng sâu vượn lẻ hú ai nghe

(Nhân gian tận kiến thiên sơn hiếu

Thuỳ thính cô viên đề xứ thâm)

Tại sao ông lại xa lánh chốn triều đình và nơi thị tứ? Có lẽ là vì người ta đã không thấy hết, nói đúng hơn, đã không chịu thấy, cái tài kinh bang tế thế, cái chí di sơn đảo hải của ông, nên đã không trao cho ông những trọng trách xứng đáng với tài đức, mà chỉ phân cho ông những công việc tầm thường, cho nên, ông mới sanh ra bất mãn. Sự bất mãn này đã phát lộ ra cả ngay khi ông làm thơ về Thiền:

Lò cả mà đúc chi dùi bỏ túi

Hổ khoẻ có sá gì con đói thịt

Thuyền tốt há lại ngại cơn sóng gió

Sắc thuần lẽ nào sợ màu tía hồng

(Hồng lô hề bất chú nang chuỳ

Mãnh hổ bất miết hề nhục ki (cơ)

Lương chu khởi ngại hề phong ba

Chính sắc hà phương hề hồng tử)

(Trừu thần ngâm)

Thế nhưng cuối cùng ông vẫn là một nhân cách cao thượng, có thể nói là siêu phàm nữa (vì quả trongcuộc đời thật thì hiếm có người như ông). Ông không tự cho phép mình thi thố tài năng và thực hiện ý chí mà làm tổn hại đến người khác, nhất là những người thấp cổ bé miệng. Ông không sa vào cảnh thấp hèn của biết bao nhiêu kẻ tham quyền cố vị, đã lôi bè kéo cánh để tranh giành ngôi thứ mà cái kết cục thường chỉ là “trâu bò húc nhau ruồi muỗi chết”. Cho nên, ông đã tự nhủ:

Bủa rộng lưới mầu để bắt phượng hoàng

Chớ hứng chí dụ én, sẻ đồng mưu

Nay muốn buông câu nhữ giống kình nghê

Đừng làm luỵ đến họ hàng ếch nhái

(Quảng đại trương phượng hoàng diệu võng

Mạc phóng chí yến tước đồng mưu

Kim dục phao kình nghê điếu câu

Khước luỵ sầu hà mô đẳng loại)

(Trữ từ tự cánh văn)

Chính vì quan niệm như thế mà ông đã không tiếp tục hành động gì thêm về mặt đời, để chỉ tầm đạo. Mà về mặt đạo thì ông rõ ràng là một thiền sư siêu việt và độc đáo. Tiếc rằng do sự thiển cận và sự ích kỷ của triều đình – có lẽ là đúng như thế – mà ông đã không có điều kiện để cống hiến cho nước, cho đời theo đúng cái tài và cái chí của ông. Nếu lúc bấy giờ sự sáng suốt và lẽ công bằng đã ngự trị được nơi ngai vua và trong chốn triều đình, thì ngày nay hẳn chúng ta không những đã có một Tuệ Trung Thượng Sĩ uyên thâm về Thiền học, mà sẽ còn có thể có cả một Hưng Ninh Vương tài kinh bang tế thế lừng danh.

§ 995. Kiến thức ngày nay, số 502, ngày 20-7-2004

ĐỘC GIẢ: Chung quanh ba tiếng “toà thiên nhiên” trong câu Kiều thứ 1312, trên Kiến thức ngày nay, số 455, ông An Chi đã viết về cách hiểu của ông Nguyễn Khắc Bảo như sau:

“Chuyện” lướt phấn gièm son” – mà chúng tôi (An Chi) đã mạo muội đọc là “nhạt phấn nhàm son, – chỉ là chuyện dung nhan (nói rõ ra chỉ là chuyện mặt mũi) của tiểu thiền Thuý Kiều. Thế mà qua đó tác giả (Nguyễn Khắc Bảo) lại nhìn thấy được cả cái “toà thiên nhiên trong ngọc trắng ngà” của nàng thì đó quả là một cách nhìn hơi “xếch”, nghĩa là một cách nhìn không được thẳng.”

Sau đó, trong bài “Ai ngắm dung nhan tiểu thiền Thuý Kiều?” đăng trên Ngôn ngữ & Đời sống, số 10 (96)-2003, tác giả Nguyễn Khắc Bảo lại viết về An Chi như sau:

“Mập mờ đánh lận từ Bạc bà nhìn thành tác giả (Nguyễn Khắc Bảo) nhìn để chê rằng “cách nhìn hơi xếch” thì quả là công lao ảo thuật từ ngữ của An Chi, người đã từng bình giảng “con đen” trong Truyện Kiều là “con ngươi đen”, “con mắt đen”. (…) Chỉ có ông An Chi mới cố tình hiểu nhầm “toà thiên nhiên” là chỗ nào khác chăng nên mới có cách nhìn của mụ Bạc bà là hơi “xếch” (rồi lại gán cho là tác giả (Nguyễn Khắc Bảo) nhìn)”.

Xin ông vui lòng cho biết vậy thì, rốt cuộc, ai “xếch”, ai không “xếch”?

AN CHI: Trên Kiến thức ngày nay, số 455, chúng tôi có viết rằng, đối với dung nhan của Kiều (trong câu 2089), ông Nguyễn Khắc Bảo đã có “một cách nhìn hơi “xếch”, nghĩa là một cách nhìn không được thẳng.” Chúng tôi đã cẩn thận giải thích rõ ràng “xếch” ở đây là “không được thẳng”. Ý của chúng tôi chẳng qua chỉ là muốn nói rằng ông Nguyễn Khắc Bảo đã có một cách hiểu hơi lệch… so với những gì mà các từ ngữ hữu quan có thể diễn đạt. Thế thôi. Còn việc kéo cái từ “xếch” của chúng tôi về phía từ “sex” thì lại thuộc về sự chơi chữ của bạn đọc Minh Nhựt (Thủ Thiêm, Thành phố Hồ Chí Minh) khi vị này viết trên Kiến thức ngày nay, số 459 về cách nhìn của ông Nguyễn Khắc Bảo:

“Xếch (sex) quá ấy đi chứ! Ai đời lại đòi thấy cả cái “toà thiên nhiên” của một vị tiểu ni sư bao giờ. Mang tội chết!”

Giấy trắng mực đen rành rành là như thế. Vậy riêng chữ “xếch” của chúng tôi trên Kiến thức ngày nay, số 455 tuyệt nhiên chẳng có liên quan gì đến chữ sex cả. Còn bây giờ thì chúng tôi xin phân tích để xem ai “xếch”, ai không “xếch”. Ta hãy đọc lại câu sau đây của ông Nguyễn Khắc Bảo:

“Chúng tôi nhận thấy “toà thiên nhiên” trong văn bản này (…), chỉ là cách ngắm nhìn hình dáng tổng quát bên ngoài, chỉ có ông An Chi mới cố tình hiểu nhầm “toà thiên nhiên” là chỗ nào khác chăng (Chúng tôi nhấn mạnh – AC)”.

Ông Nguyễn Khắc Bảo khéo nói thế. Thực ra khi An Chi nhắc đến “toà thiên nhiên” của Thuý Kiều thì tác giả này cũng đã công khai nói đến thân hình của nàng trong trạng thái hoàn toàn thoát y theo sự miêu tả của Nguyễn Du rồi chứ có giấu giếm gì ai đâu mà ông bảo “chỉ có ông An Chi mới cố tình hiểu nhầm “toà thiên nhiên” là chỗ nào khác chăng”. Thân thể người ta gồm có đầu, mình và tứ chi và nhiều thứ khác nữa chứ, cớ chi ông phải gợi ý “là chỗ nào khác chăng”. Đó là điểm “xếch” đầu tiên của ông Nguyễn Khắc Bảo.

Điểm “xếch” thứ hai của ông Nguyễn Khắc Bảo là cho đến khi viết bài đã dẫn trên Ngôn ngữ & Đời sống, số 10-2003, ông vẫn chưa nắm vững được Nguyễn Du muốn chỉ cái gì với ba tiếng toà thiên nhiên.

Chính vì thế mà ông mới cố ý biện bạch rằng đó là “hình dạng tổng quát bên ngoài” (của Kiều). Nhưng chữ nghĩa đâu có đơn giản và thô thiển như thế vì nếu chỉ có vậy thôi thì chẳng bõ cái công của Nguyễn Du phải lao tâm khổ tứ tìm ra cái cách diễn đạt mang đầy sắc thái uyển dụ đến là khéo! Tuy nói xa nói gần bằng những lời lẽ khác nhau nhưng các nhà chú giải đều hiểu một cách thống nhất rằng toà thiên nhiên ở đây thực chất chính và chỉ là “toà” Thuý Kiều khoả thân trong cái buổi “thang lan rủ bức trướng hồng tẩm hoa”, chứ không phải là gì khác. Mấy tiếng nhạt phấn nhàm son rõ ràng chỉ có thể dùng để tả dung nhan của Thuý Kiều mà thôi thì làm sao nhà bình giảng lại có thể liên hệ nó với toà thiên nhiên của Kiều được! Cứ hiểu theo kiểu của ông Nguyễn Khắc Bảo thì chẳng hoá ra mọi bức tranh chân dung đều là những bức tranh khoả thân hay sao? Đó là điểm “xếch” thứ hai.

Bây giờ xin nói về điểm “xếch” thứ ba. Ông Nguyễn Khắc Bảo viết:

“Chúng tôi nhận thấy “toà thiên nhiên” trong văn bản này cũng như “toà rộng dãy dài” hay “Toà cõi nam”, chỉ là cách ngắm nhìn hình dáng tổng quát bên ngoài (…)”.

Tội nghiệp cho Vương Thuý Kiều chỉ vì được trời phú cho cái “toà thiên nhiên trong ngọc trắng ngà” mà đã bị ông Nguyễn Khắc Bảo đem ra ví với những “toà rộng dãy dài” của nhà thiên quan trủng tể, rồi với cả “năm toà cõi Nam” mà Từ Hải đã đạp đổ nữa!

Ví ra như thế còn gì là duyên!

Kiều là một con người bằng xương bằng thịt có tâm hồn và ý thức chứ nào phải một vật vô tri vô giác làm bằng gạch bằng đá đâu mà ông Nguyễn Khắc Bảo lại ví như thế. Đó là điểm “xếch” thứ ba.

Còn điểm “xếch” thứ tư, ông Nguyễn Khắc Bảo viết:

“Mập mờ đánh lận từ Bạc bà nhìn thành tác giả nhìn để chê rằng “cách nhìn hơi xếch” thì quả là công lao ảo thuật từ ngữ của An Chi”.

Nói như ông Nguyễn Khắc Bảo thì chẳng hoá ra người bình văn hoàn toàn không có trách nhiệm gì với công việc mà mình làm hay sao? Nói như ông Nguyễn Khắc Bảo thì chẳng hoá ra người bình văn tuyệt đối không có bất cứ một ý kiến cá nhân nào trong khi bình hay sao? Còn nếu có nhưng ý kiến đó lại bị người khác bài bác thì người bình văn sẽ đem nó mà gán cho nhân vật? Ông Nguyễn Khắc Bảo đã quên mất cái điều căn bản cần phải thuộc là trong khi bình văn thì bất kể nhân vật có “nhìn” hay không “nhìn” hoặc có “nhìn” theo bất cứ kiểu nào thì cũng là “nhìn” hoặc “không nhìn” thông qua ngòi bút của chính người bình văn. Vì vậy, mà chúng tôi rất kinh ngạc khi đọc đến cái ý “Bạc bà nhìn chứ tác giả (Nguyễn Khắc Bảo) không nhìn”.

Nhưng cứ cho là tất cả đều tại mụ Bạc bà chứ nhà bình văn Nguyễn Khắc Bảo chẳng có trách nhiệm gì trong vụ này đi nữa thì làm sao chỉ nhờ có chuyện “lướt phấn gièm son” (theo cách đọc của ông Nguyễn Khắc Bảo) trên khuôn mặt của Kiều mà Bạc bà lại nhìn ra được cả cái toà thiên nhiên của nàng? Chẳng ly kỳ ư? Và chẳng phải ảo thuật thì là gì?

Ông hỏi ai “xếch”, ai không “xếch” thì chúng tôi đã trả lời rồi. Và xin lưu ý hai điều sau đây:

– Trong bài đã dẫn, ông Nguyễn Khắc Bảo có nhắc đến chuyện An Chi đã bình giảng con đen là “con ngươi đen”, “con mắt đen” để mặc nhận rằng đó là một cách giảng sai. Đúng, sai như thế nào thì chúng tôi đã trình bày rõ ràng trên Kiến thức ngày nay, các số 424, 426, 428, 431. Nếu không đọc kỹ những số Kiến thức ngày nay này mà chỉ thấy có câu “An Chi, người đã bình giảng con đen là con ngươi đen, con mắt đen” mà ông Nguyễn Khắc Bảo đã viết, người ta sẽ dễ có cái ấn tượng rằng cách giảng của An Chi chỉ là một cách giảng ngớ ngẩn.

– Trong mục Chuyện Đông chuyện Tây trên số 455, chúng tôi có vận dụng ý của câu 2079 để viết “liệu mà lánh xa tìm đường”. Ông Nguyễn Khắc Bảo đã ghi chú “(sic)” sau sáu chữ ấy khi trích lời của chúng tôi, ý rằng chúng tôi đã chép sai câu 2079. Vì thế nên ông đã cho cước chú số 3 ở cuối bài mà ghi: “Câu Kiều 2079 phải là: Lánh xa, trước liệu tìm đường”. Nhưng chúng tôi chỉ lấy ý chứ đâu có dẫn nguyên văn vì “Liệu mà lánh xa tìm đường” làm sao có thể là một câu 6 của thơ lục bát được: nó sai hẳn với luật thơ!

§ 996. Kiến thức ngày nay, số 503, ngày 1 -8-2004

ĐỘC GIẢ: Trên Kiến thức ngày nay, số 488, ông An Chi cho rằng “câu tang bồng hồ thỉ không hề tồn tại trong tiếng Hán” vì “đó là một hình thức đã bị làm cho lệch lạc chứ dạng chính thức và chính xác thì lại là tang hồ bồng thỉ”. Do đó, theo ông An Chi, ta phải “nói lại cho đúng”. Nhưng trong bài “Lại bàn về câu thành ngữ tang bồng hồ thỉ”, đăng trên Ngôn ngữ & Đời sống, số 7 (105)-2004, tác giả Thế Anh đã phân tích một số dẫn chứng để khẳng định: “Câu thành ngữ tang bồng hồ thỉ trong các tác phẩm thơ Nôm là một biến thể của câu tang hồ bồng thỉ của Trung Quốc và thực tế nó đã tồn tại song song, có giá trị sử dụng và ý nghĩa từ nguyên như câu tang hồ bồng thỉ, do đó không cần thiết phải “nói lại cho đúng” như ông An Chi đề xuất.”

Vậy xin ông An Chi cho biết thêm ý kiến.

AN CHI: Chúng tôi nghĩ vấn đề không đơn giản như tác giả Thế Anh đã khẳng định. Tác giả này viết:

“Quả thật trong sách vở Trung Hoa ta chỉ bắt gặp cấu trúc tang hồ bồng thỉ (cung bằng gỗ dâu, tên bằng cỏ bồng), nhưng không thể vì thế mà phủ nhận những biến thể khác có hình thức tương đương và có nghĩa từ nguyên như trong thành ngữ gốc của tiếng Hán. Bởi lẽ một số thành ngữ tiếng Hán khi du nhập vào Việt Nam đã được các nhà Nho cải biên chút ít và vận dụng một cách linh hoạt cho phù hợp với tập quán sử dụng của người Việt Nam chứ không nhất nhất phải theo đúng hoàn toàn như sách Trung Quốc. Chẳng hạn người Trung Quốc viết khai thiên tịch địa thì Việt Nam lại nói khai thiên lập địa hoặc tạo thiên lập địa, người Trung Quốc viết dĩ thực vi thiên thì Việt Nam lại nói dĩ thực vi tiên (nội dung có khác đi ít nhiều)”*.

Chúng tôi cho rằng tác giả Thế Anh chỉ đúng ở mấy điểm thứ yếu chứ về vấn đề cốt lõi đang bàn thì không. Hai câu khai thiên lập địa và tạo thiên lập địa hoàn toàn giống với câu khai thiên tịch địa về cấu trúc cú pháp và mô hình của thành ngữ gốc nên dĩ nhiên là chúng phải được chấp nhận. Đến như câu dĩ thực vi tiên thì không phải là “nội dung có khác đi ít nhiều” so với câu dĩ thực vi thiên. Cái khoảng cách ở đây rất lớn. Hình thức đầy đủ của câu gốc là dân dĩ thực vi thiên và đây là một câu kinh điển mà ta có thể thấy, chẳng hạn trong Hán thư, “Lịch Dị Cơ truyện”: Vương giả dĩ dân vi thiên, nhi dân dĩ thực vi thiên., nghĩa là “Vua chúa lấy dân làm trời mà dân thì lấy (cái) ăn làm trời.” Hàm nghĩa của câu đang xét là như thế nên muốn cho quốc thái dân an thì phải làm cho dân được no ấm, vì dân đói thì nước loạn. Cái triết lý của người thì cao sâu như thế mà sang đến ta thì chỉ còn là “dân lấy (cái) ăn làm đầu” (dân dĩ thực vi tiên) nên cái giá trị tư tưởng đã bị hạ thấp xuống nhiều nấc. Vậy tưởng không nên quá hoặc chỉ chú tâm vào “sự phù hợp với tập quán sử dụng của người Việt Nam” mà đành lòng phàm tục hoá những tư tưởng cao sâu.

Còn cái câu tang bồng hồ thỉ thì dứt khoát chỉ có thể là hậu quả của sự không biết, khá lắm cũng là của một sự hiểu biết không đầy đủ chứ không thể là kết quả của một sự cải biên có ý thức. Trên Kiến thức ngày nay, số 488, chúng tôi đã phân tích rất rõ nhưng tiếc rằng ông Thế Anh hoặc đã không đọc đến những chỗ đó hoặc tuy có đọc nhưng lại cố ý bỏ qua. Vì vậy nên chúng tôi xin mạn phép dẫn lại cho rõ ràng để bạn đọc khác cũng tiện tham khảo.

“Trở lại với câu tang bồng hồ thỉ (cung tên bằng gỗ dâu cỏ bồng), ta thấy đây là một cách diễn đạt nhập nhằng không thể chấp nhận được. Mà chẳng riêng gì tiếng Hán, tiếng Việt cũng không thể chấp nhận kiểu diễn đạt như thế. Ta cứ tưởng tượng xem những câu như: nem công chả phượng, dây mơ rễ má, đầu voi đuôi chuột, v.v. mà lại bị đổi thành *nem chả công phượng, *dây rễ mơ má, *đầu đuôi voi chuột, v.v. thì ai mà hiểu cho được. Nếu mấy câu *nem chả công phượng, *dây rễ mơ má, *đầu đuôi voi chuột, v.v., gây sốc cho cái tai nghe và cái óc hiểu của người Việt như thế nào thì câu *tang bồng hồ thỉ cũng gây khó chịu cho người Trung Quốc như thế ấy. Tiếng Hán sẽ không bao giờ chấp nhận những câu như kim qua thiết mã (qua vàng ngựa sắt – chỉ chiến tranh), kê bì hạc phát (da gà tóc hạc – chỉ tuổi già), ngọc diệp kim chi (lá ngọc cành vàng), v.v., mà lại bị đổi thành *kim thiết qua mã, *kê hạc bì phát, *ngọc kim diệp chi, v.v.. Do đó tang hồ bồng thỉ mà nói thành *tang bồng hồ thỉ là chuyện không bao giờ xảy ra (trong tiếng Hán)”*.

Theo chúng tôi, chỉ có những người “vô cảm” với tiếng Hán mới chịu chấp nhận cái kiểu nói nhập nhằng đó mà thôi. Cũng như chỉ có những người Việt “vô cảm” mới có thể hoàn toàn dửng dưng trước những *nem chả công phượng, *dây rễ mơ má, *đầu đuôi voi chuột v.v., chứ người biết tiếng Việt thì hẳn sẽ cảm thấy rất “vui” trước những câu “cải biên” ngô nghê và ngộ nghĩnh đến như thế. Nếu có ai đó cắc cớ trộn lẫn nắng với mưa rồi cả lửa với dầu mà cải biên câu nắng lửa mưa dầu thành *nắng mưa dầu lửa thì ai còn biết người đó muốn nói cái gì nữa…! Và nếu có ai đó cắc cớ “cải biên chút ít” cái cấu trúc hiện đại quần jeans áo pull thành *quần áo jeans pull thì ngay những thanh niên sính hàng hiệu đến đâu cũng phải chào thua trước một lối nói vô nghĩa đến như thế.

Ông Thế Anh lập luận rằng “một số thành ngữ tiếng Hán khi du nhập vào Việt Nam đã được các nhà Nho cải biên chút ít và vận dụng một cách linh hoạt cho phù hợp với tập quán sử dụng của người Việt Nam.” Nhưng sự “cải biên” và sự “vận dụng”, nếu có, cũng không thể sai mốt lạc điệu được mà phải theo đúng các mô hình sẵn có của thành ngữ. Câu tang hồ bồng thỉ, như đã nói, là một thành ngữ được tạo theo mô hình:

trong đó A1 (tang) là danh từ định ngữ và B1 (hồ) là danh từ bị định ngữ của danh ngữ thứ nhất (DN1) còn A2 (bồng) là danh từ định ngữ và B2 (thỉ) là danh từ bị định ngữ của danh ngữ thứ hai (DN2). Đối với thành ngữ này ta chỉ có thể “cải biên” bằng cách thay thế các thành tố của nó bằng những danh từ khác đồng nghĩa hoặc cận nghĩa mà thôi, chẳng hạn như thay hồ bằng cung (cũng có nghĩa là… cung nhưng thông dụng và dễ hiểu hơn) và thay thỉ bằng tiễn (cũng có nghĩa là tên nhưng quen thuộc hơn). Vậy ta sẽ có:

tang cung bồng tiễn

(nhưng cấu trúc này đã không bao giờ trở thành thực tiễn). Ngoài ra, ta tuyệt đối không thể thay đổi cái cấu trúc cú pháp của mô hình thể hiện ở thứ tự của các thành tố như đã trình bày trong sơ đồ bên trên. Vì vậy nên một sự “di dời” thành

sẽ là một điều cấm kỵ tuyệt đối vì nó chỉ tạo ra những “quái ngữ” như *nắng mưa dầu lửa hoặc *quần áo jeans pull, v.v., mà thôi.

Khi thực sự cần thiết thì mô hình trên đây có thể được rút gọn bằng một trong hai cách:

A1 – B1: tang bồng;

A2 – B2: hồ thỉ.

Vì đây là hai thao tác được phép nên ta mới có các danh ngữ đẳng lập tang bồng và hồ thỉ mà cả hai đều mang cái hàm nghĩa chung của cả câu thành ngữ. Trong hai danh ngữ này thì tang bồng thông dụng hơn hồ thỉ rất nhiều nên trở thành quen thuộc hơn và chính vì bị cái danh ngữ đó ám ảnh nên nhiều người, nhất là người thời nay, mới “trám” nó vào chỗ của DN1 mà biến câu tang hồ bồng thỉ thành tang bồng hồ thỉ. Sự thể thực tế chỉ là như thế chứ ở đây chẳng có “cải biên” gì hết, dù chỉ là “cải biên chút ít”! Khi nhà Nho Nguyễn Công Trứ muốn viết “Tang X X thỉ nam nhi trái” thì chính ông ta phải biết là mình đang dùng một câu tiếng Hán 100%, mà đã như thế thì chỉ có thể có câu:

Tang hồ bồng thỉ nam nhi trái

trong thơ văn Nguyễn Công Trứ chứ làm sao mà lại có thể là

*Tang bồng hồ thỉ (…) cho được?

Còn nếu cứ cương quyết bảo rằng chính Nguyễn Công Trứ đã viết “Tang bồng hồ thỉ (…)” thì, tiếc thay, ta lại chẳng có mảy may bút tích gì của Uy Viễn tướng công để mà làm bằng chứng. Bởi thế nên “nói lại cho đúng”(= cải chính – chứ không phải đề nghị mọi người đều nói lại cho đúng!) vẫn cứ là một việc cần phải làm.

§ 997. Kiến thức ngày nay, số 504, ngày 10-8-2004

ĐỘC GIẢ: Trên Xưa & Nay, số 214, tác giả Trần Đình Sơn có bài “Duyên nợ văn chương” qua đó tác giả đã bày tỏ nỗi băn khoăn về cách đọc bài thơ Nôm “Tam Thai đồ” trên một chiếc dĩa trà cổ mà chính ông đã đọc như sau:

Tạo hoá khéo đúc hình

Non nước song thanh ai

Đượm đỉnh ngao dữ đáy

Ngạc một thức xanh xanh

Tuy đọc như trên nhưng ông Trần Đình Sơn vẫn không vừa ý. Trong lần sang Pháp đầu năm 2004, ông có nhờ một chuyên gia nghiên cứu và giảng dạy Hán Nôm ở Paris là ông Lê Sơn Thanh đọc giùm thì kết quả cũng không khác. Ông Lê Sơn Thanh cho rằng “bài thơ Nôm này có thể chứa đựng nhiều bí ẩn”. Ông Thanh đã gởi nó cho GS. Nguyễn Tài Cẩn (lúc đó đang ở Moskva) để tham khảo ý kiến. Ban đầu ông Cẩn đọc là:

Tạo hoá khéo đúc hình

Hình non nước song thanh

Ai đạm đỉnh ngao dữ

Đáy ngác một thức xanh

Nhưng rồi vì thấy xưa ít nhảy qua hàng và đọc thế này thì đang còn một chữ “xanh” chưa dùng mà còn lặp một chữ “hình” hơi cá biệt nên ông Cẩn đã đọc lại thành thơ thất ngôn:

Xanh xanh tạo hoá khéo đúc hình

Khéo đúc hình non nước song thanh

Non nước song thanh ai đạm đỉnh (?)

Ngao cùng đáy ngác một thức xanh

Xin đề nghị ông An Chi cho nhận xét về cách đọc trên đây và cho biết cách đọc của mình.

AN CHI: Trước hết, xin căn cứ vào bức ảnh in trên Xưa & Nay, số 214 để ghi lại bài thơ “Tam Thanh đồ” cho bạn đọc tiện theo dõi (xin in lại theo hàng ngang từ trái sang phải cho tiện trình bày):

Ông Lê Sơn Thanh cho rằng “bài thơ Nôm này có thể chứa đựng nhiều bí ẩn” còn chúng tôi lại nghĩ nếu có thì điều bí ẩn đó chỉ đơn giản là ở chỗ nó có một số chữ mà ta chưa giải mã được chứ chẳng có một thứ bí ẩn nào khác.

Về cách đọc theo kiểu hồi văn của Nguyễn Tài Cẩn thành thơ thất ngôn thì chúng tôi thấy nguyên tắc đọc không nhất quán. Vì sao ở câu 2, ông lấy lại 3 tiếng cuối của câu 1 (Khéo đúc hình) mà ở câu 3 ông lại lấy đến 4 tiếng cuối của câu 2 (non nước song thanh), rồi ở câu 4 thì ông lại chẳng lấy tiếng nào của câu 3. Đọc hồi văn mà không theo một nguyên tắc nhất quán thì rõ ràng là khó xuôi. Dù có “hồi” theo cách nào thì từng cách “hồi” cũng phải nhất quán cho tất cả các câu của cả bài.

Trở lên là nói về nguyên tắc đọc. Còn về từ ngữ, chữ dữ có tám nét mà đọc thành “cùng” thì vô lý vì tự dạng của “cùng” là 共 chỉ có sáu nét. Ngoài ra, có vẻ như Nguyễn Tài Cẩn chỉ quan tâm đến âm mà quên mất nghĩa, ít ra cũng là căn cứ theo lời kể của tác giả Trần Đình Sơn. Chỉ thấy ông nhận xét có một lần rằng “đạm đỉnh” (lần trước ông viết “đạm đĩnh”) có thể là một từ láy cổ nay đã mất.

Về phần mình, chúng tôi cho rằng “Tam Thái đồ” là một bài thơ viết bằng tiếng Việt miền Nam và đây chỉ đơn giản là một bài ngũ ngôn tứ tuyệt thông thường chứ không phải hồi văn nên xin đọc như sau:

Tạo hoá khéo đúc hình

Non Nước sông thanh ấy

Dằm đỉnh nhào giữa đáy

Ngát một thức xanh xanh.

Dưới đây là cách hiểu của chúng tôi về một số từ, ngữ, rồi sau đó là về từng câu của bài thơ.

– Non Nước: Đây không phải là một danh ngữ gồm hai từ đẳng lập kiểu nước non, non sông, đất nước, v.v.. Ở đây, Nước là tên núi và non Nước (= núi Nước) là hình thức diễn Nôm của hai tiếng Thuỷ sơn, là tên mà vua Minh Mạng đã đặt cho núi Tam Thai theo sắc ban năm thứ 18*. Vậy cấu trúc cú pháp của non Nước cũng giống hệt như của non Bồng trong non Bồng nước Nhược.

– Sông thanh: Thanh là trong, chẳng hạn trong trời thanh, trăng thanh. Sông thanh là sông trong và đây chính là con sông cái uốn lượn ở phía Tây của non Nước, tức núi Tam Thai, như đã ghi nhận trong Đại Nam nhất thống chí (đã dẫn, tr. 342). Vì vậy mà sông thanh đi chung với non Nước trong câu 2 là một điều hoàn toàn dễ hiểu vì nó miêu tả rất đúng cái địa thế tổng quát của núi sông ở đây.

Chú ý: Chúng tôi đã không đọc thành “non nước song thanh” nên tất nhiên không hiểu rằng đây là “cả non lẫn nước đều thanh”.

– Dằm: Chữ đạm đọc Nôm thành dặm là chuyện bình thường; nhích thêm một chút nữa thành dằm thì cũng chẳng có gì là không bình thường. Nhưng dằm là gì? Đại Nam quấc âm tự vị của Huình-Tịnh Paulus Của giảng: “Dằm: Dấu in xuống, ấn xuống. Dằm ghe: Lằn ghe đẩy qua bùn hoặc là đường nó tách dưới nước, lấy bề trường nó mà kể. Rắn đi còn dằm: Lằn nó bò hãy còn lại, chỉ nghĩa không mất dấu tích.” Vậy dằm đỉnh là gì? Là cái dấu, cái vết, nghĩa là cái bóng của đỉnh núi soi xuống dòng sông.

– Nhào: Chữ ngao đọc Nôm thành nhào là chuyện bình thường và ở đây ta không nên lệ thuộc vào nghĩa phù ngư 魚 của nó mà đi sai hướng chỉ vì muốn thấy ở đây tên của một loài cá. Ta đã có quá nhiều tiền lệ mà nghĩa phù thực tế chẳng có ý nghĩa gì, trong các trường hợp được xét. Nhưng nhào là gì? Là ngã chúi đầu xuống phía dưới. Dằm đỉnh nhào là bóng đỉnh núi chúi xuống phía dưới và đây là một hình ảnh rất thực tế vì bóng núi soi xuống nước thì làm sao mà “chỏng đầu” lên cho được. Nhưng ở đây thì bóng đỉnh núi chúi xuống đâu? Thưa rằng: chúi xuống ở giữa đáy, nghĩa là ở giữa lòng sông như sẽ phân tích ngay dưới đây.

– Giữa: Dữ dùng để ghi giữa là chuyện hoàn toàn bình thường vì ở trong Nam không phân biệt d- và gi- còn -ư ~ -ưa là chuyện phổ biến. Vậy giữa đáy là một ngữ giới từ dùng để chỉ cái nơi mà bóng của đỉnh núi chúi xuống như đã nói ở trên.

– Ngát: Chữ ngạc đã được Nguyễn Tài Cẩn đọc Nôm thành ngác mà ở trong Nam thì dùng ngác để ghi ngát là chuyện hoàn toàn bình thường. Vậy ngát là gì? Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên giảng: “Ngát (…) 2. (Màu sắc, thường là xanh, tím) tươi và dịu mát, trải ra rộng khắp. Xanh ngát rừng dừa (…) Ngát một màu xanh”.

Cái thí dụ sau cùng của quyển từ điển có khác gì với câu cuối của bài thơ:

Ngát một thức xanh xanh,

biết rằng thức chính là “màu”.

Tổng hợp lại, ta có thể hiểu toàn bài thơ như sau:

1. Tạo hoá khéo đúc hình

2. Đó là hình của non (= núi) Nước (tức núi Tam Thai) và dòng sông trong lượn quanh (ở phía Tây của nó)

3. Trong hình đó ta thấy bóng đỉnh núi chúi xuống giữa đáy (= lòng) sông

4. Tất cả tạo thành một màu xanh trải ra rộng khắp.

Rõ ràng đây là một bài thơ được cấu tứ rất chặt chẽ còn nó có hay hay không thì lại là một chuyện khác. Xin mạo muội trình bày cách đọc và cách hiểu của chúng tôi như trên để ông và bạn đọc tham khảo. Còn đúng sai thế nào thì xin chờ ở sự chỉ giáo của các nhà chuyên môn.

§ 998. Kiến thức ngày nay, số 505, ngày 20-8-2004

ĐỘC GIẢ: Câu “da ngựa bọc thây” bắt nguồn từ đâu?

AN CHI: Trong bài “Da ngựa bọc thây”, đăng trên Ngôn ngữ & Đời sống, số 7 (105)-2004, tác giả Dương Xuân Đống có giải thích như sau:

“(…) Cụm từ trên (da ngựa bọc thây – AC) được dịch từ một cụm từ tiếng Hán: mã cách lí thi (马革裹尸) – mã cách: da ngựa; lí thi: bọc thây – vốn ở trong câu nói nổi tiếng của Mã Viện, một danh tướng thời Đông Hán: “Kẻ đại trượng phu nên chết ở nơi chiến trường, lấy da ngựa bọc thây”.

“Thời cổ đại Trung Quốc, ở chiến trường, do đi lại khó khăn, quan tài không đem theo được, khi người chỉ huy quân sự tử trận, binh lính dưới quyền giết ngay con ngựa chiến của người ấy, lấy da bọc thi hài đem chôn. Sự việc trên dẫn đến một điều đáng chú ý là cặp từ mã cách, được dịch thành da ngựa. Điều đó rất chính xác. Nhưng lại phải thấy rằng, để chỉ da, tiếng Hán có nhiều từ, trong đó có hai từ bì (皮)và cách. Bì là da thú còn có lông. Cách là da thú đã thuộc, sạch hết lông, thành nguyên liệu để chế tác đồ vật, chẳng hạn như yên ngựa, áo giáp, tấm lá chắn… trong chiến trận. Ở chiến trường, da lột từ xác ngựa, bọc thi hài người chỉ huy quân sự tử trận, làm sao có thể thành ngay da thuộc để gọi là cách. Đúng ra chỉ nên gọi là bì. Vì thế, cụm từ tiếng Hán ở trên nên đổi thành mã bì lí thi (马皮裹尸). Truyện Mã Viện, quyển 54 của sách Hậu Hán Thư, do tác giả Phạm Việp viết vào khoảng 424 – 425 mà Mã Viện chết năm 49. Câu nói của ông ta được sử sách ghi lại như vậy, tính theo thời gian cũng chừng độ 400 năm. Việc thu thập tư liệu trước một quá khứ “lùi xa” như thế, làm sao tránh khỏi tình trạng tam sao thất bản”*.

Thế là tác giả Dương Xuân Đống đã trình bày cho ta khá chi tiết về xuất xứ của câu da ngựa bọc thây. Tuy nhiên ở đây có hai điểm cần xem lại.

Điểm thứ nhất là Dương Xuân Đống đã đọc sai mã cách quả thi thành “mã cách lý thi”. Tác giả đã nhầm chữ quả 裹 thành chữ lý 裏. Quả mới là gói, bọc – vì vậy nên quả thi mới là bọc thây – chứ lý thì lại không có cái nghĩa này.

Rất có thể là tác giả sẽ biện bạch rằng mình đã tham khảo ở sách khác, chẳng hạn Hán Việt từ điển của Đào Duy Anh. Quả nhiên, trong quyển từ điển của mình, Đào Duy Anh đã ghi: “Mã cách lý thi (…) Da ngựa bọc lấy thây (…)”. Nhưng Đào Duy Anh chỉ ghi sai từ (“lý” thay vì quả) chứ ông vẫn đọc đúng mặt chữ vì chữ của ông là 裏, đúng âm là lý. Còn Dương Xuân Đống thì viết đúng chữ quả 裹 nhưng lại cho rằng đó là “lý” nên mới sai về cách đọc.

Sở dĩ tác giả Dương Xuân Đống nhầm lẫn như trên là vì tự dạng của hai chữ đang xét na ná nhau. Cả hai đều là những hình thanh tự thuộc bộ y 衣 và chỉ hơn kém nhau có một nét. Chữ lý 裏 có 13 nét và có thanh phù là lý 里 còn chữ quả 裹 có 14 nét và có thanh phù là quả 果. Đào Duy Anh đã đọc cái chữ 14 nét đó là loã.

Nguyễn Quốc Hùng thì đọc là khoả tại mục chính, nhưng tại mục “mã cách loã thi” thì lại đọc là loã (Xin xem Hán – Việt tân từ điển, mục “khoả” và mục “mã”). Còn Từ điển giải thích thành ngữ gốc Hán của Như Ý, Nguyễn Văn Khang, Phan Xuân Thành (Nxb. Văn hoá, 1994) thì đọc là quả (Xin xem mục “mã cách quả thi”). Trong Từ điển thành ngữ điển cố Trung Quốc (Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1993), Lê Huy Tiêu cũng đọc là quả (Xin xem câu 195).

Quả mới đúng là âm chính thống của chữ đang xét vì thiết âm của nó là “cổ hoả thiết, âm quả (Xin xem Khang Hy tự điển, chẳng hạn). Nó còn có một âm nữa là quá vì còn có thiết âm là “cổ ngoạ thiết, âm quá”, theo Tập vận mà Khang Hy tự điển cũng đã dẫn. Vậy dạng chính xác của câu thành ngữ đang xét là mã cách quả (hoặc quá) thi chứ không phải “mã cách lý thi”.

Điểm thiếu chính xác thứ hai là tác giả đòi sửa chữ cách trong câu thành ngữ đang xét thành chữ bì 皮, viện lẽ rằng bì là da còn lông chứ cách thì là da đã thuộc (sạch hết lông) mà đã ở chiến trường thì làm sao thuộc được! Có lẽ vì chỉ tra cứu ở những quyển từ điển thông thường (chẳng hạn Khang Hy tự điển, Từ nguyên, Từ hải, v.v.) nên tác giả mới không thấy được rằng chữ cách còn có một cái nghĩa rất cổ là da có lông, và da nói chung nữa.

Cổ đại Hán ngữ từ điển của Cổ đại Hán ngữ từ điển biên tả tổ (Thương vụ ấn thư quán, Bắc Kinh, in lần thứ hai, 1998), tại nghĩa 1. đã giảng cách là: “Khử mao đích thú bì (…) Hựu chỉ bì phu” (tr. 460), nghĩa là “Da thú đã cạo lông (…) Cũng chỉ da nói chung.” Vương Lực cổ Hán ngữ tự điển (Trung Hoa thư cục, Bắc Kinh, in lần thứ ba, 2002) cũng giảng tại nghĩa 1: “Khử mao tịnh kinh qua gia công đích thú bì (…) Hựu chì bì”. (tr. 1625), nghĩa là “Da thú đã cạo lông và đã được gia công (…) Cũng chỉ da (nói chung)”. Chính vì chữ cách có các nghĩa như thế cho nên Dictionnaire classique de la langue chinoise của F. S. Couvreur mới giảng là: “Peau donton a enlevé le poil (…) Peau de l’homme ou des animaux” (p. 1002), nghĩa là “Da đã cạo bỏ lớp lông (…) Da người hoặc da thú vật”.

Vấn đề thế là đã rõ ràng. Vậy tưởng ta cứ nên bằng lòng với câu thành ngữ mã cách quả thi vốn có chứ không nên chỉ vì một sự vội vàng mà đòi đổi nó thành “mã bì lí thi”.

Một điểm nữa cũng cần nói rõ thêm là đây không phải chỉ là chuyện “giết ngay con ngựa chiến của người ấy, lấy da bọc thi hài đem chôn.” Theo một số nguồn thư tịch khác thì người ta lấy da con ngựa chiến của vị tướng để bọc thây của ông ta mà đem về quê hương của ông ta để chôn. Từ điển thành ngữ điển cố Trung Quốc do Lê Huy Tiêu biên dịch (đã dẫn) chép lời của Mã Viện như sau:

“Bây giờ ngoại tộc đang liên tiếp xâm phạm bờ cõi nước ta, làm thân trai nên chết ở chiến trường, dùng da ngựa bọc thân đưa về quê nhà mai táng, thế thì làm sao lại có thể nằm trên giường chết ở bên vợ con”. (câu 195, tr. 62)

Chính vì vậy nên Hán Đại thành ngữ đại từ điển (Hán ngữ đại từ điển xuất bản xã, Thượng Hải, in lần thứ hai, 1997) mới chép (lời của Mã Viện):

“Nam nhi yếu đáng tử vu biên dã, dĩ mã cách quả thi hoàn táng (AC nhấn mạnh) nhĩ, hà năng ngoạ sàng thượng tại nhi nữ tử thủ trung da?”. (tr. 499)

Còn Hán ngữ điển cố từ điển (Hán ngữ đại từ điển xuất bản xã, Thượng Hải, 1998) cũng chép:

“Nam nhi yếu đáng chiến tử cương trường, dụng chiến mã đích bì cách quả trước thi thể hồi lai mai táng (AC nhấn mạnh)”. (tr. 32 – 33)

Chính vì thế nên, cũng theo quyển từ điển trên, ngoài câu mã cách quả thi ta còn có các câu mã cách hoàn (về trong da ngựa) và mã cách tử (chết (bọc trong) da ngựa).

999 – 1004

§ 999. Kiến thức ngày nay, số 506, ngày 1 -9-2004

ĐỘC GIẢ: Tạp chí Xưa & Nay, số 215, tháng 7-2004 có đăng bài “87 ngày đàm phán gay cấn”, do Nghi Hoàng trích dịch từ một chương trong cuốn sách của Guy Mettan nhan đề Genève thành phố hoà bình – từ Hội nghị 1954 về Đông Dương đến sự hợp tác quốc tế. Kèm theo bài này có bức ảnh in ở trang 11 mà ban biên tập của Xưa & Nay đã chú thích như sau:

“Viatcheslav Molotov, Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Liên Xô và Phạm Văn Đồng, trưởng đoàn đại biểu Việt Minh đến Cointrin”

Tuy chú thích như trên nhưng BBT lại không hề đánh dấu “x” hay chỉ bằng dấu “mũi tên’; v.v., nên tôi không thể biết được Viatcheslav Molotov là ông nào trong ảnh (vì ảnh có nhiều người). Vậy xin nhờ ông chỉ giúp, xin cám ơn.

AN CHI: Chẳng có ông nào là Molotov trong bức ảnh đó cả. Để dễ trình bày và cũng để bạn đọc dễ theo dõi, chúng tôi xin chụp in kèm theo đây ảnh của ba nhân vật chính trong bức ảnh đó (Ảnh 1). Người thứ nhất (tính từ trái sang phải), mặc áo khoác màu trắng, ôm cặp, hiển nhiên là ông Phạm Văn Đồng mà ta có thể nhận ra một cách dễ dàng. Người thứ ba, trong tư thế trắc diện, mặc áo khoác đen, là ông Chu Ân Lai, Tổng lý Quốc vụ viện (Thủ tướng Chính phủ) kiêm Bộ trưởng Bộ ngoại giao nước Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa. Còn người đứng giữa, cũng mặc áo khoác đen, trong tư thế nhìn về phía ống kính, là Andrey Gromyko, Thứ trưởng thứ nhất Bộ ngoại giao Liên Xô. Viatcheslav Molotov không có mặt ở đây vì người đại diện cho phái đoàn Liên Xô ra đón ông Phạm Văn Đồng chính là Andrey Gromyko.

Nhân tiện, xin nói thêm rằng cũng trong buổi đón tiếp này, còn có một bức ảnh chụp ông Phạm Văn Đồng (trái, áo trắng) và ông Chu Ân Lai (phải, áo đen) đứng cạnh nhau và nhìn về phía trước (Ảnh 2). Bức ảnh này đã được hai tác giả Nguyễn Q. Thắng và Nguyễn Bá Thế đưa in vào Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam do Huỳnh Lứa đọc duyệt và hiệu chỉnh và do Nxb. Khoa học Xã hội ấn hành năm 1991, với chú thích cho rằng người mặc áo đen đứng bên phải là “Tạ Quang Bửu”!

BBT của Xưa & Nay thì biến Gromyko thành Molotov còn ông Nguyễn Q. Thắng và ông Nguyễn Bá Thế thì biến Chu Ân Lai thành Tạ Quang Bửu. Nhưng liệu ta có nên vui đùa với lịch sử và các chính khách kiểu như thế hay không?

§ 1000. Kiến thức ngày nay, số 506, ngày 1 -9-2004

ĐỘC GIẢ: Tôi đánh giá cao và rất yêu thích mục Chuyện Đông chuyện Tây. Nhưng Chuyện Đông chuyện Tây trên Kiến thức ngày nay, số 501 đã làm tôi thắc mắc. Số là ông viết “Tuệ Trung Thượng Sĩ (TTTS) tên thật là Trần Tung; ông là con trai cả của Trần Liễu.” Đâu là lịch sử?

Theo “Trần triều thế phổ” của Trần Trọng Kim trong Việt Nam sử lược (Trung tâm học liệu, Bộ Giáo dục Sài Gòn, 1971, tr. 207) thì Hưng Võ Vương Doãn là con trưởng. Còn trong Phật giáo Việt Nam của Nguyễn Đăng Thục (Mặt Đất, Sài Gòn, 1974, tr. 164) thì Ninh Vương Trần Quốc Tảng (VNSL là HưngNhượng Vương) con thứ hai của Trần Hưng Đạo Vương (…) tự hiệu là Tuệ Trung Thượng Sĩ. Và theo một giai phẩm xuất bản trước 1975 ở Sài Gòn, trích dịch từ Đông A di sự thì “Hưng Nhượng Vương sau khi bình Thát Đát xuất gia, đạo hiệu là TTTS.” Chính bần tăng là đệ tử của Ngài Tuệ Trung” (Lời Nhân Tôn Thượng Hoàng do GS. TQĐ dịch). Đông A di sự là bộ sách do hoàng tộc nhà Trần viết về nhà Trần gồm có 4 phần: phần 1 chép tiểu sử, phần 2 chép thi văn, nghệ thuật, phần 3 chép mồ mả, đất cát, v. v. Sau khi xâm lược nước ta, quân Minh đã chở hết sách vở về Kim Lăng, trong đó có bộ Đông A di sự, chỉ có bộ do Hưng Nhượng Vương Trần Quốc Tảng lưu giữ trong chùa là còn lại.

Vậy xin thỉnh cầu cao ý của ông An Chi về một lời giải thích.

AN CHI: Thơ văn Lý – Trần, tập I (Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1977), phần “Khảo luận văn bản” (tr. 49 – 187) do Nguyễn Huệ Chi viết đã cho biết:

“(…) Cho đến nay, cái giả thuyết coi Tuệ Trung Thượng Sĩ là Trần Quốc Tảng đã để lộ quá nhiều khe hở.

Không ai phủ nhận có một Trần Quốc Tảng mà tên tuổi vẫn được nhắc nhiều trong Đại Việt sử ký toàn thư. Nhưng Trần Quốc Tảng này không có tước hiệu Hưng ninh vương như Bùi Huy Bích nói, chỉ có tước hiệu Hưng nhượng vương. Trần Quốc Tảng này lại chết vào năm 1313, năm năm sau năm chết của Trần Nhân Tông, cho nên không phù hợp với bài “Truy tán” của Nhân Tông viết khi Tuệ Trung mất. Hơn nữa, vì cũng suýt soát hoặc ít tuổi hơn Trần Nhân Tông nên Trần Quốc Tảng không dễ dàng làm thầy Nhân Tông về phương diện Thiền học, nhất là xét về tiểu sử, về tính cách, ông vốn là người tích cực “tham chính” cho đến tận lúc chết, chứ không hề có lúc nào “tham Thiền”. Trong khi đó, Tuệ Trung Thượng Sĩ là một ông thầy đứng vượt lên tất cả, và được cả Nhân Tông, Pháp Loa và Huyền Quang tuyệt đối tôn sùng”. (tr. 14)

Nguyễn Huệ Chi viết tiếp:

“Nhưng nói Tuệ Trung Thượng Sĩ là Hưng ninh vương, con trai đầu của Trần Liễu, thì có người như vậy thực không? Phần chắc là có. Ngay trong Đại Việt sử ký toàn thư, nếu để ý, cũng thấy một lời bàn của Ngô Sĩ Liên (Q. VI), có nhắc tên ông là Hưng ninh vương Tung. Nhưng An-nam chí lược, Q. VI, lại còn ghi được rõ cả tên lẫn họ: Trần Tung 陳嵩. Chỉ có một điểm đáng phân vân nhỏ, là Ngô Sĩ Liên nói ông Tung là con trưởng An ninh vương, mà tước của Trần Liễu lại là An sinh vương. Chúng tôi e ở đây có sự lầm lẫn của bản khắc gỗ (đời Nguyễn). Bởi vì, cũng chính An-nam chí lược nói ông là anh con bác ruột (tòng huynh) của Thế tử. Thế tử là Trần Thánh Tông thì bác ruột duy nhất chính là An sinh vương. Còn về sự nghiệp chống Nguyên của ông như đã ghi ở bài Thượng sĩ hành trạng, thì cũng có thể xác minh một cách chắc chắn bằng Nguyên sử và An-nam chí lược”. (tr. 14)

Trong Tuệ Trung nhân sĩ – thượng sĩ – thi sĩ (Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1998), Nguyễn Duy Hinh cũng khẳng định rằng “rõ ràng Tuệ Trung không thể là Trần Quốc Tảng” (tr. 33) nhưng cũng đồng thời khẳng định rằng “không đủ căn cứ để khẳng định Tuệ Trung là Trần Tung” (tr. 39). Còn trong khi chờ đợi thì chúng tôi theo quan điểm của Nguyễn Huệ Chi.

§ 1001. Kiến thức ngày nay, số 507, ngày 10-9-2004

ĐỘC GIẢ: Vừa rồi, trên Kiến thức ngày nay, số 492, ngày 10-4-2004 và số 497, ngày 1-6-2004, ông An Chi có giải thích bài thơ 春 思 của Lý Bạch là “Xuân tư”, nghĩa là “nhớ xuân” vì ông giải thích chữ 思 có hai cách đọc với hai nghĩa khác nhau: “tư” là nhớ và “tứ” là ý tứ. Theo thiển ý của tôi thì nên dịch và hiểu là “Xuân tứ” (là “tứ xuân” hay “ý xuân”) vì trong thơ xưa, khi dùng 思 là “nhớ” thường đặt ở trước. Ví dụ:

– Bài “Tư quân chi xuất hĩ” của Trương Cửu Linh có câu

Tư quân như nguyệt mãn

(Thiếp luôn nhớ chàng như vầng trăng đầy kia)

– Tên bài “Tư chiến sĩ” của Hồ Chí Minh có nghĩa là “nhớ chiến sĩ”.

– Bài “Cổ ý” của học sĩ Phù Thúc Hoành (đời Lê) thường dịch là “ý xưa”.

Đấy là hiểu theo cách của THƠ… Vậy xin trao đổi để ông An Chi tham khảo.

AN CHI: Trên Kiến thức ngày nay, số 497, chúng tôi chỉ viết:

“Chữ 思 có hai cách đọc: 1. tứ, như trong ý tứ, tứ thơ, v.v.; 2. tư, nghĩa là nhớ (Xin chỉ nêu vắn tắt). Bây giờ ta đọc lại bài thơ (mà chúng tôi xin tạm dịch nghĩa như sau):

Cỏ Yên tựa tơ biếc

Dâu Tần sà nhánh xanh

Lúc chàng mong về quê

Thiếp nhớ nhung đòi đoạn

Gió xuân nào quen biết

Lay màn the làm chi?

“Tình thì là nhớ nhung mà cảnh lại gợi tình thương nhớ. Nỗi nhớ nhung tràn khắp bài thơ thì đây phải là “Xuân tư” chứ sao lại là “Xuân tứ”?”

Tất cả những gì chúng tôi đã viết chỉ có bấy nhiêu chứ chúng tôi không hề dịch xuân tư thành “nhớ xuân” như ông Nguyễn Khôi đã viết vì nếu là “nhớ xuân” thì tiếng Hán phải diễn đạt thành tư xuân mới đúng ngữ pháp.

Vậy thì xuân tư là gì? Thưa: là nỗi nhớ nhung lúc xuân về vì ở đây tư là danh từ, giống hệt như trong tên bài “Tĩnh dạ tư”, cũng của Lý Bạch. Dịch giả Nguyễn Hà đã phiên âm đúng tên của bài thơ này như thế trong Thơ nghìn nhà (Nxb. Văn hoá, Hà Nội, 1994, tr. 27 – 28) nhưng rất tiếc rằng ông lại dịch là “Đêm yên tĩnh suy nghĩ” (mặc dù tư cũng có nghĩa là “suy nghĩ”). Ta hãy thử đọc lại bài này theo lời dịch nghĩa của chính Nguyễn Hà xem sao:

Trước giường trăng sáng vằng vặc

Cứ ngỡ là sương phủ mặt đất

Ngẩng đầu nhìn trăng sáng

Cúi đầu nhớ làng cũ.

Rõ ràng là chỉ có cảnh và tình mà tình thì thể hiện tập trung nhất ở ba chữ tư cố hương (Đê đầu tư cố hương), nghĩa là “nhớ quê nhà”. Vậy tĩnh dạ tư chẳng qua là “nỗi nhớ nhung trong đêm vắng”. Ông Nguyễn Khôi nói rằng “trong thơ xưa, khi dùng 思 là nhớ thì thường đặt ở trước”. Nhưng vị trí trước sau dù sao cũng mới chỉ là chuyện hình thức còn thực chất của vấn đề thì lại phụ thuộc vào từ loại và chức năng cú pháp của từ đang xét ở trong ngữ đoạn hoặc trong câu.

Xin lấy chữ hoài là nhớ làm thí dụ. Trong tên bài thơ “Thiên mạt hoài Lý Bạch” của Đỗ Phủ thì hoài là động từ vị ngữ còn Lý Bạch là tân ngữ của động từ hoài. Vậy thiên mạt hoài Lý Bạch là “(nơi) cuối trời nhớ Lý Bạch”. Nhưng trong tên bài “Thu hoài” của Âu Dương Tu thì hoài là danh từ trung tâm của danh ngữ mà thu là định ngữ. Vậy thu hoài là “nỗi nhớ nhung trong mùa thu”.

Xin lấy một thí dụ khác: chữ mộng. Trong tên hai bài “Mộng Lý Bạch” của Đỗ Phủ thì mộng là động từ còn Lý Bạch là tân ngữ của mộng. Vậy mộng Lý Bạch là “nằm mơ thấy Lý Bạch”. Trong tên bài “Mộng tầm mai” của Phương Nhạc (đời Tống) thì mộng là động từ trung tâm còn tầm mai là tân ngữ của mộng.

Vậy mộng tầm mai là “mơ (thấy mình đi) tìm mai”. Nhưng trong tên bài “Xuân mộng” của Sầm Tham thì mộng lại là danh từ trung tâm mà định ngữ là xuân. Vậy xuân mộng là “giấc mộng (đêm) xuân”. Cũng vậy, tên bài “Lương Châu mộng” của Nguyên Chẩn có nghĩa là “giấc mộng (ở) Lương Châu”.

Bây giờ xin trở lại với chữ tư. Trong tên bài “Kiến Vị thuỷ tư Tần Xuyên” của Sầm Tham thì tư là động từ mà tân ngữ là Tần Xuyên. Vậy Kiến Vị thuỷ tư Tần Xuyên là “thấy sông Vị (mà) nhớ đất Tần Xuyên.” Nhưng trong tên bài “Thu tư” của Trương Tịch thì tư là danh từ mà định ngữ là danh từ thu. Vậy thu tư là “nỗi nhớ nhung trong mùa thu”. Trong tên bài “Tư Vương Phùng Nguyên” của Vương An Thạch, tư là động từ mà Vương Phùng Nguyên là tân ngữ. Vậy tư Vương Phùng Nguyên là “nhớ Vương Phùng Nguyên”. Nhưng trong tên bài “Ly tư” của Nguyên Chẩn thì tư là danh từ mà định ngữ là động từ ly . Vậy ly tư là “nỗi nhớ nhung vì chia ly”.

Trong tên bài “Tư điền viên” của Thái Vũ, tư là động từ mà tân ngữ là điền viên. Vậy tư điền viên là “nhớ ruộng vườn (ở quê nhà)”. Nhưng trong tên bài “Hương tư” của Lý Cấu thì tư là danh từ trung tâm mà hương là định ngữ. Vậy hương tư là “niềm thương nhớ quê nhà”, v.v. và v.v..

Dĩ nhiên là nếu ta muốn cẩn thận mà lật từ điển ra để tra cứu thì ta cũng sẽ thấy từ điển giảng chữ 思 trên cơ sở của sự phân biệt mà chúng tôi đã nêu. Nghĩa là ta có hai từ tư tuy cùng gốc nhưng lại hoàn toàn riêng biệt và độc lập trong hành chức. Ta có thể giở Đương đại Hán ngữ từ điển của nhóm Lý Quốc Viêm (Thượng Hải từ thư xuất bản xã, 2001), chẳng hạn, để xem quyển từ điển này giảng hai cấu trúc tư hương và hương tư như thế nào thì sẽ thấy:

– “Tư hương: tưởng niệm gia hương”(tr. 1205), nghĩa là “mong nhớ quê nhà”; và

– “Hương tư: hoài niệm cố hương đích tâm tình”(tr. 1051), nghĩa là “tấm lòng thương nhớ quê hương”.

Rõ ràng là có một sự phân biệt rành mạch trong lời giảng: tư trong cấu trúc trước là động từ còn tư trong cấu trúc sau là danh từ. Ta có thể lật các công trình bình giảng của Trung Quốc ra để kiểm tra thêm. Không có bất cứ công trình nào lại giảng chữ 思 (sau đây sẽ ghi bằng chữ T) trong Xuân T; Tĩnh dạ T, Thu T, Ly T, Hương T, v.v., đọc là tứ và có nghĩa là “ý tứ” cả. Tất cả đều giảng rằng đó là tư, có nghĩa là nỗi nhớ, lòng thương nhớ, v.v.. Chẳng hạn, nếu ta lật Đường thi tam bách thủ từ điển của Tả Quân Như (Hán ngữ đại từ điển xuất bản xã, in lần thứ 2, Thượng Hải, 1999), ta sẽ thấy:

– Về bài “Xuân tư” của Lý Bạch: “Xuân tư, tựu thị xuân thiên đích tư niệm” (tr. 7), nghĩa là “xuân tư tức là lòng mong nhớ trong mùa xuân”.

– Về bài “Tĩnh dạ tư: cũng của Lý Bạch: “Giá thị nhất thủ nguyệt dạ tư hương đích thi.” (tr. 377), nghĩa là “đây là một bài thơ (nói lên) lòng nhớ quê vào (một) đêm trăng”, v.v. và v.v..

Nếu ta lại lật một quyển khác, chẳng hạn Trung Quốc lịch đại danh thi phân loại đại điển do Hồ Quang Chu và Chu Mãn Giang chủ biên (Quảng Tây Nhân dân xuất bản xã, in lần thứ 2, 1992), quyển 4, thì ta cũng không thể thấy khác. Thí dụ:

– Về bài “Hương tư” của Lý Cấu: “Giá thủ thi trữ phát lữ cư tại ngoại đích nhân hoàng hôn thời phân tư niệm cố hương đích cảm tình” (tr. 89), nghĩa là “bài thơ này bộc lộ tình thương nhớ quê hương của khách xa nhà nhân lúc hoàng hôn”.

– Về bài “Ly tư” của Nguyên Chẩn: “Giá thủ thi biểu đạt tác giả đối vong thê đích ái mộ, trung trinh hoà hoài niệm chi tình.” (tr. 557), nghĩa là “bài thơ này bày tỏ lòng yêu quý, thuỷ chung và thương nhớ của tác giả đối với người vợ đã chết”, v.v. và v.v..

Tóm lại, chữ thứ hai trong tên bài thơ của Lý Bạch mà chúng tôi đã nói đến trên Kiến thức ngày nay, số 492 và số 497 là tư chứ không phải “tứ” như đã đọc sai ngót 70 năm nay, kể từ khi Tản Đà dịch bài thơ đó nhưng lại đọc tên của nó thành “Xuân tứ” và dịch thành “ý xuân” mà cho đăng trên báo Ngày Nay, số 78, ngày 26-9-1937. Không biết trước đó thế nào nhưng sau đó, đến năm 1946, Trúc Khê lại cho ra mắt quyển Lý Bạch trong đó ông cũng ghi tên bài thơ đang xét là “Xuân tứ” rồi cũng giảng là “ý xuân”. Còn ngày nay thì hình như mọi người đều mặc nhận rằng đó là một cách phiên và một cách dịch hoàn toàn đúng. Xuân tứ mà dịch thành “tứ xuân” hoặc “ý xuân” thì quá gọn và quá hay (!). Tiếc rằng cái sự gọn và cái sự hay lại chẳng phải là những yêu cầu đầu tiên của công việc dịch thuật: trước hết và trên hết vẫn phải là sự chính xác.

§ 1002. Kiến thức ngày nay, số 508, ngày 20-9-2004

ĐỘC GIẢ: Hiện nay, trên các phương tiện thông tin đại chúng, người ta thường dùng hai tiếng “Rừng Sác” để chỉ khu rừng ngập mặn Cần Giờ. Cả tên con đường cũng được đặt là “đường Rừng Sác”. Nhưng lại có một số người cho rằng phải viết thành “Rừng Sát” mới chính xác. Quyển Rừng ngập nước Việt Nam của Lâm Bỉnh Lợi và Nguyễn Văn Thôn xuất bản năm 1972 cũng ghi “Rừng Sát”.

Xin cho biết xem chữ đã nêu phải viết với -t cuối hay -c cuối mới đúng.

AN CHI: Không chỉ có Rừng ngập nước Việt Nam của Lâm Bỉnh Lợi và Nguyễn Văn Thôn mới viết chữ đang xét với -t cuối. Sổ tay thuật ngữ địa lí của Nguyễn Dược – Trung Hải (Nxb. Giáo dục, tái bản lần thứ năm, 2003) cũng viết như thế:

“Rừng sát: thuật ngữ được dùng ở miền Nam Việt Nam để chỉ loại rừng ngập mặn có các loại cây mọc sát mặt đất như sú, vẹt, đước, v.v..”.

Hai tác giả Nguyễn Dược và Trung Hải chỉ suy luận theo từ nguyên dân gian để lựa chọn cách viết của mình. Các vị này căn cứ vào chỗ các giống cây đã kể “mọc sát mặt đất” mà viết chữ đang xét thành “sát” mặc dù, thực ra, cây vẹt có thể cao đến 10m còn cây đước thì đến 15m. Định nghĩa của hai tác giả đó không đúng về chính tả và cả thực vật học. Còn có một cách giải thích khác, cũng theo từ nguyên dân gian, thay vì “cây mọc sát đất”, lại cho rằng vì tại khu rừng đó cây mọc san sát với nhau nên chữ đó phải được viết thành “sát”. Thực ra thì chỉ trừ rừng thưa, có loại rừng nào mà ở đó cây lại không mọc san sát! Lại còn có một cách giải thích cho rằng vì tại khu rừng đó ta đã giết được nhiều giặc trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ nên tên của nó phải được viết thành “Sát” (vì sát có nghĩa là giết)! Tiếc rằng cái tên “sác” đã xuất hiện muộn nhất cũng là từ năm 1773, trước khi cuộc kháng chiến chống Pháp nổ ra (1945) đến 172 năm (như sẽ nêu rõ ở phần sau) nên cái lý do trên đây chỉ là kết quả của một sự giả tưởng mà thôi.

Thực ra, ta có nhiều chứng cứ để khẳng định rằng “Sác” mới là cách viết đúng; chẳng những thế ta còn có điều kiện để đi lên đến tận nghĩa gốc của nó bằng những cứ liệu sau đây mà chúng tôi sẽ trình bày theo trình tự thời gian:

– Pigneaux de Béhaine 1773, Dictionarium Anamitico Latinum, bản viết tay: 数 Sác. Sylva palustris”.

– J. L. Taberd 1838, Dictionarium Anamitico Latinum, Serampore: 數 Sác. Silva palustris”.

– Huình-Tịnh Paulus Của 1896, Đại nam quấc âm tự vị, tập II, Sài Gòn:

“數 Sác. Rừng nước mặn (ở gần biển).

Rừng sác. id (= như trên – AC)

Cây sác. Cây nước mặn.

Mướp sác. Thứ trái cây rừng sác.”

– J. F. M. Génibrel 1898, Dictionnaire annamite – français, Saigon:

“數 Sác (= Tẩu), Forêt basse pleine de marécages. Lâm sác, id. Sơn lâm lộc sác, Lieu boisé et marécageux.”

và

“數 Tẩu (= Sác) Grand étang. Lạc.Marais couvert de plantes (…) Lâm tẩu, Forêts et marais.”

– Văn Tân (chủ biên) 1967, Từ điển tiếng Việt, Hà Nội:

“Sác. Loại cây mọc ở bãi nước mặn: Rừng sác ở bờ biển.”

– Lê Văn Đức 1970, Việt Nam tự điển, Sài Gòn:

“Rừng sác. Rừng toàn cây nước mặn như đước, dà, vẹt,… thường ở gần biển.”

và

“Sác. Giống cây mọc gần bờ biển có ngập nước mặn: Cây sác, rừng sác.”

–Nguyễn Văn Ái (chủ biên) 1994, Từ điển phương ngữ Nam Bộ, Thành phố Hồ Chí Minh:

“Sác. Loại cây rừng như vẹt, mọc ở bãi biển nước mặn. Rừng sác.”

Những quyển từ điển trên đây đều là từ điển ngôn ngữ nên về mặt chính tả phải đáng tin hơn là các quyển từ điển thuật ngữ. Huống chi từ điển thuật ngữ như của Nguyễn Dược -Trung Hải lại còn cho rằng cây vẹt và cây đước là những loại cây “mọc sát mặt đất”. Tất cả các quyển từ điển ngôn ngữ đó đều viết chữ mà quý vị muốn biết với -c cuối thành sác, sớm nhất là Pigneaux de Béhaine 1773. Tác giả này đã ghi nó bằng quốc ngữ là “sác” và bằng Nôm là 数. Chữ Nôm này là một biến thể của chữ 數 (như trong Taberd 1838) mà âm Hán Việt thông dụng là “số” nhưng cũng còn đọc là “sác” (với nghĩa khác). Người ta đã lấy âm sác của nó để ghi Nôm cái từ mà cả Pigneaux de Béhaine và Taberd đều ghi bằng chữ quốc ngữ là “sác”. Đến Huình-Tịnh Paulus Của 1896 và J. F. M. Génibrel 1898 thì chữ Nôm sác đã có thêm bộ thảo (đầu) 艹 mà viết thành 薮. Đây là một chữ hình thanh mà nghĩa phù là bộ thảo (đầu) còn thanh phù là sác 數, nên âm của nó tất nhiên cũng là sác. Và cả Génibrel lẫn Paulus Của cũng đều dùng chữ đó để ghi Nôm cái từ mà họ ghi bằng chữ quốc ngữ là “sác”.

Sự nhất quán về ngữ âm giữa lối ghi Nôm và lối ghi bằng quốc ngữ cho từ đang xét trong từng quyển từ điển cũng như sự nhất quán về lối ghi giữa các quyển từ điển trên đây chính là chỗ dựa chắc chắn để ta khẳng định rằng cái từ mà quý vị đã hỏi phải viết với -c cuối mới đúng vì phụ âm cuối của nó là [k]. Và thế là, như đã nói, cách đây 231 năm, từ sác đã có mặt trong từ vựng của tiếng Việt rồi nên cho dù nó có vốn được viết với -t cuối (thành “sát”) thì dĩ nhiên và cũng chẳng phải vì cái lý do “ta đã giết được nhiều giặc trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ”!

Trở lên là nói về ngữ âm và chính tả; bây giờ xin bàn về nghĩa gốc của từ sác. Pigneaux de Béhaine 1773 và Taberd 1838 đều dịch sác là “sylva palustris” (Taberd viết “silva” nhưng cả hai cách viết này đều được chấp nhận), nghĩa là “rừng lầy lội”. Génibrel 1898 thì dịch là “forêt basse pleine de marécages”, nghĩa là “rừng thấp đầy đầm lầy”. Còn Huình-Tịnh Paulus Của 1896 thì giảng là “rừng nước mặn (ở gần biển)”. Tất cả đều có một nét nghĩa chung là “rừng ngập ngụa.” Đây chính là nghĩa gốc của từ sác trong phương ngữ Nam Bộ.

Về sau sác được ghép với rừng thành danh ngữ chính phụ rừng sác để chỉ vùng rừng ngập mặn ở Cần Giờ; rồi vì chỉ dùng riêng cho vùng rừng này nên nó có xu hướng được đặc xưng hoá thành danh từ riêng, viết hoa thành Rừng Sác để chỉ vùng rừng này. Ngoài ra, ta còn có kết hợp cây sác, là một danh ngữ chính phụ dùng để chỉ chung các loại cây mọc ở sác, nghĩa là ở vùng rừng ngập nước, đặc biệt là nước mặn. Vì không biết được nghĩa gốc của danh từ sác và của cả danh ngữ cây sác nên một vài tác giả mới cho rằng sác là tên một loài cây nước mặn, cũng như đước, sú, vẹt, v.v., là tên của những loài cây nước mặn khác. Chính vì không thấy được điều này nên Văn Tân 1967 mới giảng rằng sác là “loại cây mọc ở bãi nước mặn.”, còn Lê Văn Đức 1970 thì “giống cây mọc gần bờ biển có ngập nước mặn” và Nguyễn Văn Ái 1994 thì “loại cây rừng như vẹt, mọc ở bãi biển nước mặn.” Đây là một sự nhầm lẫn thô thiển mà người ta có thể tránh được nếu biết cách đây 231 năm đã có người ghi nhận cho ta rằng sác là tên của một loại rừng chứ không phải một loại cây.

Cuối cùng, xin nói về sự lẫn lộn của Génibrel 1898 qua hai mục “Sác (= Tẩu)” và “Tẩu (= Sác)” mà chúng tôi đã dẫn ra ở trên. Nếu để ý kỹ, ta sẽ thấy cả sác lẫn tẩu đều được ghi bằng chữ 薮.

Chữ này nếu đọc Nôm thì là sác mà đọc theo âm Hán Việt thì lại là tẩu và trong tiếng Hán thì tẩu đúng là “grand étang; lac; marais couvert de plantes” (ao to; hồ; đầm lầy cây cối mọc đầy), đúng như Génibrel đã ghi. Nhưng hai chữ mà Génibrel đọc thành “lâm sác” thì chính là lâm tẩu 林薮, nghĩa là “forêts et marais” (rừng và đầm lầy) còn bốn chữ mà Génibrel đọc thành “sơn lâm lộc sác” thì lại chính là sơn lâm lộc tẩu 山林簏薮,nghĩa là “lieu boisé et marécageux” (nơi cây cối rậm rạp và đầy sình lầy). Với tính cách là một âm Nôm, sác không thể kết hợp với lâm hoặc với lộc như Génibrel đã ghi. Có người lo rằng các trang web về lâm nghiệp chỉ ghi “Rừng Sát” nên phải gõ chữ đang xét với -t cuối thì mới tìm ra được kết quả. Nhưng ta không thể đổi rừng sác thành “rừng sát” chỉ vì cái sai về chính tả của một vài trang web. Ngược lại, chính những người làm lâm nghiệp phải theo đúng chính tả của tiếng Việt và có trách nhiệm “lèo lái” sao cho các trang web đó trở về với hình thức chính tả đúng là Rừng Sác.

§ 1003. Kiến thức ngày nay, số 509, ngày 1-10-2004

ĐỘC GIẢ: Xin phép nêu một vấn đề thư tịch nho nhỏ. Tại mục Chuyện Đông chuyện Tây, có lần khi nhắc đến công trình Cổ sử Việt Nam của học giả Đào Duy Anh, ông đã ghi trong ngoặc đơn là do nhà xuất bản Xây dựng, Hà Nội, ấn hành năm 1955. Nhưng theo một tài liệu tôi mới đọc được thì lại không phải như thế. Trong “Thư mục tác phẩm Đào Duy Anh” do ông Tạ Trọng Hiệp soạn, đăng trên báo Đoàn Kết, số 6-1988, xuất bản tại Pháp, in lại trên Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển (Thừa Thiên – Huế), số 2 (45)-2004, tr. 89, 94, tôi chỉ thấy ghi như sau:

“1955. Cổ sử Việt Nam. Tác giả xuất bản”.

và, liền sau đó, là:

“1956. Cổ sử Việt Nam. Chuyên san của tập san Đại học Sư phạm, 1956 (“sơ bản có đính chính và bổ sung”).”

Liên quan đến công trình Cổ sử Việt Nam, ông Tạ Trọng Hiệp chỉ ghi nhận có thế. Vậy quyển Cổ sử Việt Nam do Nhà xuất bản Xây dựng, Hà Nội, ấn hành năm 1955 (mà ông An Chi đã nêu) là quyển nào nữa?

AN CHI: Xin thú thật với ông rằng quyển Cổ sử Việt Nam của Đào Duy Anh do “tác giả xuất bản” năm 1955 thì chúng tôi hoàn toàn không biết. Còn bản Cổ sử Việt Nam mà chúng tôi đã có trong tay ngót 50 năm nay thì lại ghi rõ ở bìa trước (bìa 1) như sau: “Nhà xuất bản Xây dựng, Hà Nội, 1955”; rồi chẳng những có ghi rõ địa chỉ và số điện thoại: “13, Đường Thành – Giây nói 213” mà còn có cả logo của nhà xuất bản nữa. Còn trang chót thì ghi nhận:

“Sách Cổ Sử Việt Nam của Đào Duy Anh, in xong ngày 5 tháng 4 năm 1955 tại nhà in Kiến-Thiết, 5 Đại lộ Hai Bà Trưng, Hà Nội”.

In xong ngày 5-4-1955 thì một tháng sau Cổ sử Việt Nam đã được Trần Đức Thảo giới thiệu trên tập san Đại học Sư phạm, số 1, tháng 5-1955, tr. 97 – 100, trong mục “Giới thiệu sách mới”. Sau đây là lời mở đầu của Trần Đức Thảo:

“Vấn đề nguồn gốc dân tộc là một vấn đề đặc biệt khó khăn: tài liệu thiếu sót, phần nào có thì cũng là rời rạc và mâu thuẫn, đại bộ phận lại là chuyện hoang đường. Nhờ công trình nghiên cứu kiên nhẫn và áp dụng thuyết kinh điển của Engels về xã hội nguyên thuỷ, giáo sư Đào Duy Anh đã tìm ra nhiều giải pháp mới mẻ, soi sáng vấn đề”. (tr. 97- 98)

Và lời kết luận:

“Nội dung thì phong phú và mới mẻ, chứng minh một quá trình đấu tranh tư tưởng gay go chống quan điểm lịch sử cũ. Tuy nhiên về phần hình thức và phương pháp nghiên cứu, cuốn sách này chưa thoát khỏi bị cái mà giới sử học tư sản gọi là “phương pháp phê phán”, tức là phê phán sử liệu một cách liên miên, có khi mất trọng tâm vấn đề. Nhưng điểm chính là những luận điệu xuyên tạc của những sử gia đế quốc đã được biện bác một cách xác đáng, những thành tích quan trọng như văn hoá đồ đồng của người Lạc Việt và cuộc kháng chiến thắng lợi chống quân Tần đã được chứng minh và đặt làm nguồn của tinh thần dân tộc Việt Nam”. (tr. 100)

Trong năm 1955, Cổ sử Việt Nam của Đào Duy Anh do Nxb. Xây dựng ấn hành (trở xuống xin gọi tắt là “bản XD”) là bản ra mắt đầu tiên.

Bây giờ xin nói về bản “Chuyên san của tập san Đại học Sư phạm 1956” (trở xuống xin gọi tắt là “bản SP”). Vậy bản SP là một bản như thế nào? Thưa đó cũng chính là bản XD. Tuy nhiên, bản SP lại chẳng phải là bản XD “có đính chính và bổ sung” rồi đưa đi xếp chữ lại để làm một tirage hoàn toàn mới. Không, hoàn toàn chẳng phải như thế. Bản SP chẳng qua là chính bản XD mà những cuốn (exemp laire) còn lại đã được “cải biên” ở cả bìa 1 lẫn bìa 4 bằng cách dán chồng lên một tờ nhãn khác (tờ ở bìa 1 có khổ 8cm ⨯ 11cm còn tờ ở bìa 4 thì 5,5cm ⨯ 11cm) cho bít hết những chi tiết liên quan đến Nhà xuất bản Xây dựng còn chính tờ nhãn đó thì mang mấy dòng chữ “Chuyên san Đại học Sư phạm, Trường Đại học Sư phạm, Hà Nội, 1956”.

Trở lên là chuyện ngoài bìa. Còn trong ruột thì thật ra cũng chỉ có 4 chỗ đính chính hoặc b ổ sung, và cũng chỉ bằng cách “dán chồng lên” mà thôi, chẳng hạn:

Tại trang 67, ta thấy có một mẩu đính chính khổ 9cm ⨯ 11,5cm mà góc trên bên trái được dán dính vào trang này. Với 11 dòng gồm 110 chữ, Đào Duy Anh nhận rằng, trong sơ bản, ông đã “dùng chữ không phân minh, không theo nghĩa chính xác của chữ Nhà nước” nên đã đề nghị sửa “Nhà nước” thành “nhà nước phôi thai” và sửa “Nhà nước Âu-Lạc” thành “nước Âu-lạc”.

Tại trang 79 thì 12 dòng cuối đã bị dán bít và thay vào đó là một tờ bổ sung dài đến 43 dòng (trang bình thường chỉ có 37 dòng) được dán chồng lên để nói rõ thêm về mối quan hệ giữa nghệ thuật sông Hoài (Trung Hoa) với nghệ thuật Đông Sơn (Việt Nam), v.v..

Tuy không nhiều nhưng những chỗ đính chính hoặc bổ sung đó rất hệ trọng vì nó giúp cho Đào Duy Anh diễn đạt được tư tưởng và quan điểm của mình một cách chính xác hơn, cụ thể hơn và cũng dứt khoát hơn.

Tóm lại, bản SP hoàn toàn không phải là một bản in mới vì chỉ là bản XD được “cải biên” bằng cách “dán chồng lên” ở một số chỗ, cả ngoài bìa lẫn trong ruột, mà thôi. Chính vì thế nên cả hai bản đều “in xong ngày 5 tháng 4 năm 1955 tại nhà in Kiến Thiết, 15 Đại lộ Hai Bà Trưng, Hà Nội.” Lý do của sự “cải biên” này có lẽ chẳng có liên quan gì đến chính trị hoặc kinh tế cả. Nó cũng giống như trường hợp quyển Vấn đề hình thành của dân tộc Việt Nam, cũng của Đào Duy Anh, và cũng do Nxb. Xây dựng ấn hành, mà ở trang chót ta thấy ghi:

“In lần thứ nhất 2000 cuốn giấy thường do Nhà xuất bản Xây dựng xuất bản và 50 bản bằng giấy Đạo-lâm làm bản chuyên san của Tập san Đại học (Văn khoa)”.

Cuối cùng, xin nói thêm rằng “Thư mục tác phẩm Đào Duy Anh” do Tạ Trọng Hiệp soạn còn thiếu hai tác phẩm sau đây:

– Nguồn gốc dân tộc Việt Nam, Nhà xuất bản Thế giới, Hà Nội, in lần thứ hai, 1950 (cứ theo “Lời nói đầu” thì lần in thứ nhất có lẽ là vào năm 1946); và

– Lịch sử cách mệnh Việt Nam, Nhà xuất bản Xây dựng, Hà Nội, 1956.

§ 1004. Kiến thức ngày nay, số 509, ngày 1 -10-2004

ĐỘC GIẢ: Đất Nam Bộ có một địa danh nổi tiếng về sự bóc lột và sự áp bức tàn bạo của bọn cường hào cũng như về tinh thần đấu tranh bất khuất của giai cấp nông dân. Đó là “Nọc Nạn”, nằm trên tỉnh Bạc Liêu hiện nay. Địa danh này đã đi vào văn học (“Máu thắm đồng Nọc Nạn”) nhưng khổ một nỗi tôi lại không biết hai tiếng đó có nghĩa là gì. Vậy xin nhờ ông An Chi giải đáp cho. Xin cám ơn.

AN CHI: Chúng tôi có hỏi ông Lê Văn Chánh (Bình Thạnh, Thành phố Hồ Chí Minh) là người am hiểu và được vị này cho biết nếu viết thành “Nọc Nạn” thì chẳng có nghĩa gì cả. Tiếng thứ hai của địa danh này phải viết với -ng cuối thành “Nạng” thì cả hai tiếng Nọc Nạng mới có nghĩa. Nọc là cọc cắm để làm mốc hoặc để cấy còn nạng là thứ cọc dài có chạc hình chữ “Y” ở đầu trên mà người nông dân cắm xuống đất để treo một số vật dụng mang theo lúc đi làm. Cứ theo lời ông Lê Văn Chánh thì rõ ràng Nọc Nạng là một danh ngữ đẳng lập mà hai thành tố nọc và nạng đi chung với nhau một cách hài hoà (vì cùng một trường nghĩa) và hợp lý (vì diễn tả đúng công việc đồng áng). Vậy xin nêu lên để ông và bạn đọc tham khảo và xin trân trọng cám ơn ông Lê Văn Chánh.

1005 – 1016

§ 1005. Kiến thức ngày nay, số 510, ngày 10-10-2004

ĐỘC GIẢ: Về câu trả lời của ông liên quan đến Tuệ Trung Thượng Sĩ trên Kiến thức ngày nay, số 506, tôi thấy các ý trong hai đoạn mà ông đã dẫn của ông Nguyễn Huệ Chi trong Thơ văn Lý – Trần, tập I, 1977, đều đã được ông Nguyễn Lang nêu ra tại chương XI của công trình Việt Nam Phật Giáo Sử Luận, tập I, do nhà Lá Bối xuất bản lần thứ nhất tại Sài Gòn năm 1974. Xin ông vui lòng cho biết có phải đây là một trường hợp “những tư tưởng lớn gặp nhau” hay không.

AN CHI: Chúng tôi đã tìm Việt Nam Phật Giáo Sử Luận của Nguyễn Lang để đối chiếu thì thấy quả nhiên đúng như ông đã thông báo. Vậy để cho được công bằng và khách quan, chúng tôi xin dẫn lại hai đoạn hữu quan của Nguyễn Lang để bạn đọc tham khảo. Tác giả này đã viết:

“Sách Hoàng Việt Văn Tuyển nói Tuệ Trung Thượng Sĩ là Hưng Ninh Vương Trần Quốc Tảng, con lớn của Trần Hưng Đạo. Sự thực thì tuy Tuệ Trung Thượng Sĩ có tước hiệu là Hưng Ninh Vương, nhưng ông không phải tên là Trần Quốc Tảng, cũng không phải con của Trần Hưng Đạo. Ông là anh cả của Trần Hưng Đạo và tên ông là Trần Quốc Tung. Trần Nhân Tông, người khảo đính sách Tuệ Trung Thượng Sĩ Ngữ Lục, trong bài Thượng Sĩ Hành Trạng in ở cuối sách có nói rõ “Tuệ Trung Thượng Sĩ là con đầu của Khâm Minh Từ Thiện Đại Vương và là anh cả của Hoàng Thái Hậu Nguyên Thánh Thiên Cảm. Khi Đại Vương mất, hoàng đế Trần Thái Tông cảm nghĩa phong cho Thượng Sĩ tước Hưng Ninh Vương.

Khâm Minh Từ Thiện Đại Vương là tước hiệu vua Trần Thái Tông ban cho anh ruột là Yên Sinh Vương Trần Liễu khi ông này mất. Đó là vào năm 1251. Cũng vào năm ấy Tuệ Trung Thượng Sĩ được 21 tuổi, và được phong tước Hưng Ninh Vương. Hoàng Thái Hậu Nguyên Thánh Thiên Cảm là con thứ năm của Yên Sinh Vương Trần Liễu, tên là Thiều, là vợ của vua Trần Thánh Tông. Trần Hưng Đạo có một người con tên là Trần Quốc Tảng, nhưng tước hiệu là Hưng Nhượng Vương, chứ không phải Hưng Ninh Vương”*.

Tại chth 1, tr. 273, Nguyễn Lang còn nói rõ thêm:

“Con cả của An (= Yên – AC) Sinh Vương tên là Tung. Sách Đại Việt Sử Ký Toàn Thư trong phần nói về vua Trần Minh Tông, có ghi lời bàn của Ngô Sĩ Liên như sau:

“Vua vốn là người hậu với thân thuộc trong họ, đối với người vai trên mà quý hiển lại càng kính lắm. Phàm kẻ thần hạ người nào có tên trùng với những người ấy đều đổi cho tên khác. Như người tên Độ đổi thành tên Sư Mạnh vì tên Độ trùng với tên của Thượng Phụ (Trần Thủ Độ), tên là Tung thì đổi làm Thúc Cao, vì tên Tung trùng với tên của Hưng Ninh Vương, con trưởng của An Sinh Vương.”

Có những bản in lầm An Sinh Vương thành An Ninh Vương. Ta chưa từng nghe có ai có tước hiệu An Ninh Vương bao giờ.

Hưng Ninh Vương là con của An Sinh Vương Trần Liễu. Chữ sinh trong An Sinh Vương hẳn đã bị khắc lầm thành chữ Ninh chỉ vì trước đó đã có chữ ninh trong Hưng Ninh Vương”.

Trở lên là những gì liên quan đến tên thật của Tuệ Trung Thượng Sĩ mà tác giả Nguyễn Lang đã viết trong Việt Nam Phật Giáo Sử Luận, tập I, do nhà Lá Bối xuất bản năm 1974, trước giải phóng 1 năm và trước Nguyễn Huệ Chi 3 năm. Xin dẫn lại như trên để bạn đọc tham khảo và đối chiếu.

§ 1006. Kiến thức ngày nay, số 510, ngày 10-10-2004

ĐỘC GIẢ: Câu cuối trong bài thơ “Tân xuất ngục, học đăng sơn” của Hồ Chí Minh là:

Dao vọng Nam thiên ức cố nhân.

Trước đây nhà thơ Nam Trân đã dịch là:

Trông lại trời Nam nhớ bạn xưa.

Nhưng gần đây có người cho rằng lời dịch này “chưa nói hết được cái thần trong câu thơ chữ Hán” nên đã dịch lại là:

Buồn hướng trời Nam nhớ bạn xưa,

viện lý rằng “dao vọng không chỉ có nghĩa là hướng về, mà còn có nghĩa là buồn bực hướng về, vì chữ dao cũng có nghĩa là lo buồn”. Theo sự hiểu biết hạn chế của tôi thì chữ dao trong bài thơ có nghĩa là xa, khác với chữ dao có nghĩa là buồn. Vậy xin ông cho biết giữa hai lời dịch trên đây, lời dịch nào đúng.

AN CHI: Ông đã nói đúng. Ở đây ta có hai chữ dao khác nhau. Chữ dao 遥 là xa thuộc bộ quai xước 辶 (nguyên dạng là 辵 còn chữ dao 愮 là buồn thì lại thuộc bộ tâm 忄 (nguyên dạng là 心) nên không thể lẫn lộn được.

Vậy khi mà nguyên văn tiếng Hán đã dùng chữ 遥 thì không thể dịch là “buồn” được. Đó chỉ có thể là “xa” mà thôi. Nhưng khi đã phân tích cặn kẽ đến như thế thì ta cũng phải thừa nhận rằng lời dịch của Nam Trân đã bỏ qua chữ dao là “xa” trong nguyên văn chữ Hán.

Thật ra thì dịch thơ thành thơ là một việc khó. Vì thế nên chính người dịch lại bài thơ – vì cho rằng Nam Trân đã không “nói hết được cái thần” của nguyên văn – cũng đâu có “nói hết được cái thần” của nó.

Chẳng hạn như câu:

Bồi hồi độc bộ Tây Phong Lĩnh

mà dịch thành

Dãy Tây Phong một mình leo núi

thì lại thừa chữ mà thiếu ý. Thừa chữ “núi” vì Tây Phong Lĩnh là “dãy Tây Phong” mà chỉ cần nói thế thì đủ biết đó là núi rồi. Thiếu ý là thiếu hẳn nghĩa của hai chữ bồi hồi trong nguyên văn.

Cuối cùng thì ta phải thừa nhận rằng dù sao Nam Trân cũng là một người vừa có tài lại vừa có duyên trong công việc nặng nhọc và tế nhị này. Vậy ta cũng phải cẩn thận xem có nên sửa lại thơ dịch của ông hay không.

§ 1007. Kiến thức ngày nay, số 510, ngày 10-10-2004

ĐỘC GIẢ: Tạp chí Nghiên cứu văn học đã đăng trên hai kỳ liền (8-2004 và 9-2004) một bài nghiên cứu nhan đề “Hậu hiện đại” của tác giả Diễm Cơ, nhà phê bình nghiên cứu văn học (Pháp). Tôi thấy hình như trong bài này cách dịch một vài khái niệm từ tiếng Pháp sang tiếng Việt chưa được ổn. Xin nhờ ông An Chi đọc bài này xem có phải đúng như thế không.

AN CHI: Đúng là trong bài này, tác giả Diễm Cơ đã dịch sai một số khái niệm từ tiếng Pháp sang tiếng Việt. Sau đây là mấy dẫn chứng:

– Socialisme ou barbarie được dịch thành “Xã hội hay dã man”. (Số 8-2004, tr. 95)

Socialisme phải là chủ nghĩa xã hội chứ sao lại là “xã hội” vì xã hội là société.

– Relation écrite ou orale défaits réels ou imaginaires được dịch thành “liên hệ viết hoặc nói của những dữ kiện thực hay tưởng tượng”. (Số 8-2004, tr. 97)

Thực ra, relation ở đây đâu có phải là “(mối) liên hệ”, mà là sự trần thuật, bài trần thuật, lời kể, v.v., biết rằng cái ngữ đoạn tiếng Pháp trên đây là định nghĩa của danh từ récit (chuyện kể). Còn fait(s) là (những) sự kiện chứ không phải “dữ kiện” vì dữ kiện thì lại là donnée. Vậy relation écrite ou orale de faits réels ou imaginaires là lời kể viết hoặc nói về những sự kiện thực tế hoặc tưởng tượng.

– Beauté figurale được dịch thành “mỹ học hình tượng”. (Số 8-2004, tr. 96)

Nhưng beauté là “nét đẹp”, “vẻ đẹp” chứ không phải “mỹ học” – esthétique mới là “mỹ học”; còn figural thì dĩ nhiên là một tính từ phái sinh từ danh từ figure theo nghĩa II.2. đã cho trong Petit Larousse Illustré: “Représentation plastique d’un être humain, d’un animal.” (Sự thể hiện (qua) tạo hình một con người, một con vật). Vậy beauté figurale chẳng qua là “vẻ đẹp (có được thông qua nghệ thuật) tạo hình”.

– Numériser, digitaliser được dịch thành “mã hoá”. (Số 8-2004, tr. 100)

Thực ra đây là số hoá chứ không phải “mã hoá”. Mã hoá và số hoá khác nhau rất xa. Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên (ấn bản 2003) giảng mã hoá là “chuyển thành mã để truyền, xử lí hoặc lưu trữ tin” còn số hoá là “chuyển cách biểu diễn tín hiệu (âm thanh, hình ảnh, xung điện…) sang dạng số”.

Cũng xin nói thêm rằng trong tiếng Pháp thì, giữa numériser và digitaliser, digitaliser là một cách nói được “déconseillé” (khuyên không nên dùng) vì đây là hệ quả của một sự vay mượn từ tiếng Anh.

– Discours de la méthode (tên một tác phẩm của Descartes) được dịch thành “phương pháp luận”. (Số 8-2004, tr. 107)

Thực ra thì méthodologie mới là “phương pháp luận” còn cái tên “Discours de la méthode” thì chỉ có thể dịch thành “Luận văn về phương pháp” mà thôi.

– Processus universel d’engendrement được dịch thành “quá trình phát sinh chung”. (Số 8-2004, tr. 107)

Universel là “phổ biến”, “phổ quát” chứ sao lại là “chung” được? Xin hãy đọc lại câu hữu quan: “Một phát biểu khoa học chỉ được xem là tri thức, nếu nó nằm trong một quá trình phát sinh chung, và chỉ như thế mà thôi.” Nếu lời dịch trên đây mà đúng thì chẳng hoá ra tất cả mọi phát biểu khoa học đều cùng có chung một nguồn gốc hay sao? Engendrement mà dịch thành “phát sinh” cũng không đúng vì phát sinh chỉ trực tiếp liên quan đến đối tượng còn engendrement thì trực tiếp liên quan đến tác nhân sản sinh ra (engendrer) chính đối tượng đó.

§ 1008. Kiến thức ngày nay, số 511, ngày 20-10-2004

ĐỘC GIẢ: Xin cho biết câu “Cái khó ló cái khôn” có phải do nói sai câu “Cái khó bó cái khôn” mà ra hay không.

AN CHI: Trong bài “Cái khó ló cái khôn, câu tục ngữ có hai mặt”, đăng trên Ngôn ngữ & Đời sống, số 3 (101)-2004 (tr. 9), tác giả Mai Hiển Tích viết:

“Gần đây, bên cạnh câu tục ngữ “Cái khó bó cái khôn” lại lưu hành câu “Cái khó ló cái khôn”. Nguyên nhân là do hai từ “bó” và “ló” vốn gần gũi nhau về âm. Và những người không thấu hiểu nỗi bó buộc của cảnh nghèo khó ngày xưa mới đổi phụ âm “b” của câu tục ngữ truyền đời thành phụ âm “l” để phủ nhận nó.

“Thực tế, ta được hai câu có ý nghĩa tuyệt đối trái ngược nhau. Câu trước mang nặng nỗi lòng của những người nghèo khó xưa nay. Câu sau là một câu mới ra đời, phản ánh tính năng động chủ quan, quyết tâm vượt mọi khó khăn trong công việc để đi tới thành công của con người hiện tại”*.

Còn trong bài “Trao đổi về câu tục ngữ Cái khó ló cái khôn”, đăng trên Ngôn ngữ & Đời sống, số 6 (104)-2004, tác giả Lê Hữu Thảo đã nhận xét về bài của Mai Hiền Tích như sau:

“Ông (Mai Hiển Tích – AC) chưa hiểu được đặc trưng của tục ngữ nên đã có những nhận xét sai. Bài viết thể hiện lối tư duy chủ quan, suy diễn, áp đặt thiếu căn cứ”*.

Theo tác giả này thì:

“Câu “Cái khó ló cái khôn” được ra đời dựa trên kết cấu của câu tục ngữ trước “Cái khó bó cái khôn”, nhưng chủ yếu là nó được sinh ra do thực tế sống động, gay go, quyết liệt của cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước, chứ không phải do ý định chủ quan của một người nào đó muốn đổi âm “b” thành âm “l” như ông Tích nói.

“Chúng ta đều biết trong cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước, nhân dân ta phải đương đầu với bao khó khăn, gian khổ. Chính trong hoàn cảnh khó khăn gian khổ đó đã làm nẩy nở rất nhiều tài năng sáng tạo, thể hiện sự thông minh tài trí của con người. Đó chính là điều kiện thực tế để cho câu tục ngữ “Cái khó ló cái khôn” ra đời”*.

Cứ như trên thì, theo Mai Hiển Tích, vì người thời nay “không thấu hiểu nỗi bó buộc của cảnh nghèo khó ngày xưa nên mới đổi phụ âm “b” thành phụ âm “l” để phủ nhận nó” (tức câu tục ngữ gốc). Còn với Lê Hữu Thảo thì sự ra đời của câu “Cái khó ló cái khôn” là kết quả của một thao tác có ý thức hẳn hoi để phản ánh tài trí của nhân dân ta trong công cuộc chống Mỹ cứu nước.

Rất tiếc rằng dù là kết quả của một sự “sáng tạo” vô tình hay hữu ý thì câu “Cái khó ló cái khôn” cũng hoàn toàn không đúng với đặc điểm ngữ nghĩa và ngữ pháp của từ ló. Từ này chỉ có hai cách dùng sau đây:

1. Không có bổ ngữ và có nghĩa là xuất hiện. Thí dụ: Vầng dương vừa ló lên ở chân trời.

2. Có bổ ngữ và có nghĩa là để lộ ra nhưng bổ ngữ này phải là danh từ chỉ một bộ phận hữu cơ của chủ thể. Thí dụ: Kim Trọng vừa ló đầu lên khỏi bức tường thì liền thấy có một chiếc trâm vướng ở cành cây trước mặt – Sở Khanh vừa ló mặt thì đã bị Kiều nhiếc: “Rõ ràng mặt ấy mặt này chứ ai!”

Đầu ở đây dứt khoát chỉ có thể là đầu của Kim Trọng còn mặt thì dứt khoát chỉ có thể là mặt của Sở Khanh chứ không thể là của bất cứ ai khác.

Dù ta có đặt câu như thế nào với từ ló thì từ này cũng chỉ có thể có một trong hai cách dùng trên đây mà thôi chứ dứt khoát không thể có bất cứ cách dùng nào khác. Cái khó và cái khôn chỉ là những khách thể của nhau thì làm sao mà cái trước có thể “ló” cái sau cho được!

§ 1009. Kiến thức ngày nay, số 511, ngày 20-10-2004

ĐỘC GIẢ: Đình Bình Hoà là một di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia. Ngôi đình tọa lạc tại số 15/77 đường Chu Văn An, Ngã Năm Bình Hoà, P.12, quận Bình Thạnh, Thành phố Hồ Chí Minh. Toàn bộ kiến trúc của ngôi đình gồm có: võ ca (vì hư hỏng nặng nên đã dỡ), tiền điện, trung điện, chính điện, nhà túc, nhà kho và nhà bếp. Câu đối thì có nhiều nhưng riêng tiền điện thì có hai cặp (bốn câu) cẩn bằng miểng sành rất đẹp. Có điều là dạng chữ ở đây rất khó đọc vì đó là lối chữ triện có cách điệu (Xin xem ảnh chụp kèm theo đây).

Lâu nay chúng tôi có giúp cho Ban quản lý di tích đình Bình Hoà trong việc thu thập tài liệu để thuyết minh về lịch sử ngôi đình. Riêng hai cặp đối nói trên vì rất khó đọc nên đến nay vẫn chưa giải mã được. Nay xin trân trọng nhờ ông An Chi đọc giúp; chúng tôi xin có lời chân thành cảm ơn trước. Ngày 11 tháng 9 năm Giáp Thân (nhằm ngày 24 tháng 10 năm 2004), chúng tôi sẽ tiến hành Lễ cúng cầu an như lệ thường hằng năm. Nếu được ông trả lời cho trước dịp này thì Ban quản lý sẽ rất vui mừng và hân hạnh tiếp nhận lời giải đáp quý báu đó.

Ảnh bốn câu đối do độc giả gửi đến

AN CHI: Chúng tôi rất cảm kích trước sự tín nhiệm của quý vị nên cũng xin đánh bạo đọc thử, với hy vọng là các bậc thức giả sẽ chẳng nề hà mà chỉ bảo cho những chỗ thiếu sót của chúng tôi để chúng ta có thể đạt đến một cách đọc và một cách hiểu thực sự đúng với mặt chữ và nội dung của đôi câu đối.

Xin theo đúng trình tự và vị trí các câu đối trong bức ảnh do quý vị gởi đến mà ghi lại từng câu theo lối chữ khải như sau:

Bốn câu đối chuyển sang lối chữ khải

Hai câu ngoài cùng làm thành một cặp và hai câu ở giữa làm thành cặp còn lại. Xin phiên âm cặp ngoài cùng (phải trước, trái sau):

Tả vị xương lang, tuyển vạn cổ thánh hiền lễ nhạc

Hữu biên thái thịnh, hanh bách niên thế đại văn chương

Tạm dịch:

(Tả vị vẻ vang, chọn lễ nhạc thánh hiền vạn cổ

Hữu biên lừng lẫy, thông văn chương thế đại trăm năm.)

Xin chú ý: – Chữ lãng 朗 cũng đọc lang, như đã ghi nhận trong Khang Hy tự điển. Ở đây, xin đọc theo âm này (thanh bằng) để đối với thịnh, thuộc thanh trắc -Hanh: thông; làm cho thông suốt.

Còn sau đây là hai câu ở giữa (cũng phải trước, trái sau):

Bình thụ bỉnh phong, uy chấn tam giang chân hiển hách

Hoà bang chưởng ấn, ưởng trì bách tính đắc an ninh.

Tạm dịch:

(Vỗ dạy cầm quyền, sang sửa ba sông nên sáng chói

Giúp vùa giữ ấn, dắt dìu trăm họ được yên lành.)

Xin chú ý: – Bình: vỗ yên – Thụ: truyền dạy – Chữ 𥝐 là một dạng của chữ bỉnh 秉 là cầm, nắm – Phong: ở đây là chức, tước (được phong). Xin tạm dịch là “quyền” (thanh bằng) để đối với “ấn” (thanh trắc) – Uy (ở đây không phải danh từ mà là động từ): làm cho sợ – Chấn: sửa sang – Tam giang: ba con sông chảy qua (?) hoặc liên quan đến Bình Hoà xã. Ở đây dùng theo hoán đụ để chỉ chính Bình Hoà xã. – Ưởng: đánh bằng dây da buộc trâu, ngựa; ưởng trì: điều khiển, dìu dắt.

Xin đánh bạo đọc và hiểu như trên để quý vị tham khảo. Còn đúng sai thế nào thì xin trông chờ ở sự thẩm định của các bậc thức giả.

Sau khi tham khảo cách đọc của một vị ở Miếu Thành hoàng Bổn cảnh, chúng tôi xin đổi chữ tuyển 選 thành tuân 遵 (= nghe theo). Vậy câu đầu hàng ngoài sẽ là: Tả vị xương lang, tuân vạn cổ thánh hiền lễ nhạc, nghĩa là “Tả vị vẻ vang tuân lễ nhạc thánh hiền vạn cổ.”

§ 1010. Kiến thức ngày nay, số 511, ngày 20-10-2004

ĐỘC GIẢ: Xin cho biết chữ “loi” trong câu “Chín đụn không coi, một loi ăn dè” có nghĩa là gì?

AN CHI: Chúng tôi cho rằng loi là một biến thể ngữ âm của lai còn lai là âm xưa của ly, một từ Hán Việt có nghĩa là 1/1.000 của thước (chiều dài) hoặc của lạng (trọng lượng). Trong phương ngữ, lai có nghĩa là phân, tức 1/10 của chỉ (đồng cân). Loi có thể có nghĩa là nhúm (lượng nhỏ) và vì chỉ một lượng quá nhỏ nên mới đi chung với lẻ (= 1/10 của đấu) thành lẻ loi, mà nghĩa gốc là “ít ỏi” về số lượng, rồi nghĩa hiện hành là “đơn độc vì tách riêng ra” chăng?

§ 1011. Kiến thức ngày nay, số 512, ngày 1-11 -2004

ĐỘC GIẢ: Ngôn ngữ & Đời sống, số 4 (30)-1998 có bài của Phan Huy Đông nhan đề “Lần theo con đường của các từ ngữ”, tác giả khẳng định rằng từ “bồ” với nghĩa “người yêu, người tình, nhân tình nhân ngãi” thì đúng là có gốc từ phương Nam. Còn chữ “bịch”, ghép với “bồ” thành “bồ bịch” (cùng nghĩa nhưng tổng quát hơn) thì tác giả này lại cho là do người miền Bắc ghép vào sau giải phóng (năm 1975). Xin cho biết có đúng như thế không?

AN CHI: Trước giải phóng đúng 5 năm, Việt Nam tự điển của Lê Văn Đức (Sài Gòn, 1970) đã ghi:

“Bồ. Bè bạn thân (…) bồ-bịch. Bồ rất thân với mình, như tay mặt, tay trái (…)”.

Lời giảng thì cần bàn để bổ sung thêm nhưng cứ như trên thì danh ngữ đẳng lập bồ bịch đã ra đời ở trong Nam trước giải phóng ít nhất là 5 năm (nhưng chắc chắn là nhiều hơn). Vậy nó không thể do “dân miền Bắc ghép luôn hai từ thành bồ bịch” được.

§ 1012. Kiến thức ngày nay, số 512, ngày 1-11 -2004

ĐỘC GIẢ: Trên Kiến thức ngày nay, số 460, trong bài “Ba chữ còm” (tr. 38 – 40), tác giả Lê Bầu có bàn về chữ “sen” trong mấy câu ca dao:

Hôm qua tát nước đầu đình

Bỏ quên chiếc áo trên cành hoa sen

(…)

Tác giả cho rằng đó là “một loại hoa sen có cành”, “cây hoa sen thân mộc” mà tiếng Hán gọi là mộc phù dung.

Rồi trên Kiến thức ngày nay, số 465, trong bài “Về “ba chữ còm” của ông Lê Bầu”, ông An Chi đã bác cách hiểu của tác giả này rồi khẳng định:

“Cứ như trên thì ngữ danh từ “cây hoa sen thân gỗ” mà tác giả Lê Bầu đã dùng để dịch ba tiếng mộc phù dung (của tiếng Hán) chỉ là siêu ngôn ngữ dùng để diễn tả cái cách gọi tên giống cây đó theo tâm thức của người Trung Hoa mà thôi. Ngữ danh từ đó chưa bao giờ trở thành một cái tên gọi thông thường trong tiếng Việt để được nói tắt thành “hoa sen” và để hiện diện trong câu ca dao đang xét cả. Người Việt bao giờ cũng chỉ gọi cây mộc phù dung (trong tiếng Hán) là phù dung mà thôi”*.

Ông An Chi đã dẫn nhiều cứ liệu từ các sách như: Danh từ thực vật học của Vũ Văn Chuyên – Lê Khả Kế, Việt Nam tự điển của Lê Văn Đức, Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam của Đỗ Tất Lợi, Sổ tay tra cứu danh pháp khoa học của Nguyễn Đại Hương – Lê Thị Thuỳ Trang để chứng minh rằng câu mà ông Lê Bầu gọi là “cây hoa sen thân mộc” thực chất là cây phù dung, tên khoa học là Hibiscus mutabilis. Nhưng đến Kiến thức ngày nay, số 500 thì tác giả Nguyễn Phú Cương đã có bài “Bàn thêm về bài Hoa sen…” (tr. 62 – 63) trong đó tác giả này chứng minh đó là cây “hoa sen đất”, “có rất nhiều cành và hương thơm đúng là mùi hoa sen”. Tác giả cho biết rõ ràng rằng cây sen này trồng ở chùa Bối Khê, xã Tam Hưng, huyện Thanh Oai, tỉnh Hà Tây và nếu đến đó thì “bạn sẽ gặp cây sen đất trong bài thơ này.”

Ông An Chi là người thích nói có sách, mách có chứng. Vậy xin ông vui lòng cho biết trước cái chứng bằng thực tế của tác giả Nguyễn Phú Cương, ông nghĩ gì về những cái chứng trong sách vở của ông.

AN CHI: Xin thưa thật với ông rằng chúng tôi… chẳng nghĩ gì cả. Nhưng vì ông đã có lòng hỏi đến nên chúng tôi cũng xin đáp lại đôi lời cho phải phép.

Nếu ông vui lòng đọc kỹ lại bài của chúng tôi thì ông sẽ thấy rằng chúng tôi không hề phủ nhận sự tồn tại của cây “hoa sen đất” – mà tác giả Nguyễn Phú Cương đã nêu – chỉ đơn giản vì thực ra chúng tôi cũng không ngờ là nó có… tồn tại. Còn tại mục 1 trong bài của mình, chúng tôi chỉ làm có một việc duy nhất là nêu ra những dẫn chứng cần thiết để phản bác ý kiến của ông Lê Bầu cho rằng tiếng Việt có dùng danh ngữ “cây hoa sen thân gỗ”, nói tắt thành “hoa sen”, để gọi cây mộc phù dung, nói tắt thành phù dung. Vâng, trong tiếng Việt, cây phù dung, tức mộc phù dung, chưa bao giờ được gọi là “cây hoa sen thân gỗ” để rồi lại được gọi tắt thành “cây hoa sen”. Và tất cả chỉ có thế, nghĩa là trong bài của mình chúng tôi chỉ đề cập đến mặt ngôn ngữ chứ không hề bàn đến việc “cây hoa sen thân gỗ” có tồn tại trong hệ thực vật của Việt Nam hay không.

Vậy sự tồn tại của cây “hoa sen đất” ở chùa Bối Khê mà tác giả Nguyễn Phú Cương đã giới thiệu không phải và không thể là một bằng chứng để bác bỏ ý kiến của chúng tôi. Nếu muốn bác bỏ nó thì phải dùng những cứ liệu ngôn ngữ để chứng minh rằng ở Việt Nam từng tồn tại một loại “sen thân gỗ” mà tiếng Hán gọi là mộc phù dung, có tên khoa học là Hibiscus mutabilis. Cũng chính vì không hiểu ý của chúng tôi nên trên Kiến thứcngày nay, số 468, một bạn đồng nghiệp mới nhận xét rằng “với chữ sen mà giải thích theo điển tích, chữ nghĩa Hán Việt thì không thích hợp vì những câu hát bình dân thường rất giản dị và dễ hiểu.” Vị này đã không để ý rằng chúng tôi tuyệt nhiên không bàn đến chữ “sen” trong bài ca dao. Chúng tôi chỉ bác ý kiến của ông Lê Bầu cho rằng cây mộc phù dung là “cây hoa sen thân mộc” mà thôi.

§ 1013. Kiến thức ngày nay, số 512, ngày 1-11-2004

ĐỘC GIẢ: Fan là một từ dùng để chỉ người hâm mộ, đặc biệt là trong môn bóng đá. Tôi vẫn biết đây là một từ tiếng Anh và vẫn nghĩ rằng nó là dạng tắt của fanatic nhưng không dám chắc có hoàn toàn đúng không.

AN CHI: Nhiều người khác cũng nghĩ như ông. Chẳng hạn trong một mẩu viết ngắn nhan đề “Fan (phan) là gì?”, đăng trên Ngôn ngữ & Đời sống, số 7 (93)-2003, trang 48, tác giả Phạm Ngọc Uyển đã viết:

“Gần đây, đọc sách báo tiếng Việt, tôi hay gặp một từ mới: fan (phan). Tôi không hiểu. Hỏi một bạn trẻ, được biết: fan chỉ người rất hâm mộ, say sưa về một môn ngành… gì đó. Hoá ra fan là gọi tắt của từ fanatique, fanatic, fanatizm, nghĩa là cuồng tín, rất hâm mộ…”.

Thế là, cùng một lúc, tác giả Phạm Ngọc Uyển đã gắn từ fan với tiếng Pháp fanatique, tiếng Anh fanatic và tiếng Nga fanatizm (mà vì trở ngại về ấn loát nên chúng tôi đã mạn phép chuyển thành chữ cái La Tinh). Nhưng một từ chỉ có thể được mượn ở một ngôn ngữ duy nhất chứ không thể bắt nguồn từ ba ngôn ngữ khác nhau được. Fan là một từ tiếng Anh nên, nếu theo ý kiến của tác giả Phạm Ngọc Uyển, thì nó là dạng tắt của fanatic. Đây là cái kết luận mà nhiều người biết tiếng Anh dễ đạt đến nhất. Huống chi, trong phạm vi của tiếng Anh, hầu hết các quyển từ điển từ nguyên hoặc từ điển tường giải có chú thích từ nguyên cũng đều gắn fan với fanatic.

Một quyển từ điển từ nguyên đầy công phu và rất chi tiết như Origins của Eric Partridge (Routledge & Kegan Paul, London, 1961) cũng ghi gọn lỏn:

“Fan. Short for fanatic.” (Fan. (Dạng) tắt cho fanatic).

Và có lẽ vì hầu hết các quyển từ điển tiếng Anh đều ghi như thế nên Larousse của Pháp cũng dễ dàng ghi theo luôn. Chẳng hạn, Le Petit Larousse Illustré, ấn bản 2002, đã cho xuất xứ của fan là: “mot angl., abrév. de fanatic” (từ (của tiếng) Anh; dạng tắt của fanatic). Dĩ nhiên là nhiều ấn bản Larousse của những năm trước đây cũng ghi chú như thế. Cá nhân chúng tôi cũng nghĩ rằng điều khẳng định trên đây về từ nguyên của fan chẳng có gì là không hợp lý. Cho đến một ngày, một người bạn đồng học cách đây trên nửa thế kỷ đem từ Mỹ về tặng quyển Morris Dictionary of Word and Phrase Origins của William and Mary Morris (Harper Collins Publishers, Second Edition, New York, 1988). Quyển từ điển này nói về xuất xứ của fan như sau:

“Most scholarly opinion for years regarded this as a shortened form of “fanatic”. Now the theory is set forth that it may have come instead from “fancy”, a now outmoded term for gentlemen who frequent prize fights. We are inclined to think that this come closer to the true spirit of the fan as we know him today”.

Tạm dịch:

“Trong một thời gian dài, đã có ý kiến rất thông thái cho rằng fan là hình thức nói tắt của “fanatic”. Nay thì người ta đưa ra thuyết cho rằng thật ra nó có thể bắt nguồn ở “fancy”, một từ nay đã lỗi thời vốn dùng để chỉ những người thượng lưu hay lui tới những cuộc đấu quyền Anh thưởng bằng tiền. Chúng tôi nghiêng về hướng cho rằng ý kiến này thích hợp hơn với tinh thần đích thực của người hâm mộ như ta biết hiện nay”.

Chúng tôi theo ý kiến trên đây của hai đồng tác giả, ông bà Morris, cho rằng fan là dạng tắt của fancy. Nếu cần khảo chứng thì ta có thể thấy Webster’s New World College Dictionary (Third Edition, Macmillan, USA, 1997), chẳng hạn, đã cho như sau:

“Fancy (…) – the fancy [Obs.] the enthusiasts ofsome sport or hobby, esp. boxing”.

(Những người say mê một môn thể thao hoặc một cái thú riêng nào đó, đặc biệt là môn quyền Anh).

Còn Từ điển Anh – Việt của Viện Ngôn ngữ học (Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1975) thì cho:

“Fancy (…) 6. The fancy. Những người hâm mộ (một môn thể thao gì); những người thích (một thú riêng gì); những người hâm mộ quyền Anh”.

Cứ như trên thì rõ ràng fan là dạng tắt của fancy.

§ 1014. Kiến thức ngày nay, số 514, ngày 20-11 -2004

ĐỘC GIẢ: Trong cuốn Địa danh ở thành phố Hồ Chí Minh (Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1991), mục 2.5.l, trang 96, tác giả Lê Trung Hoa có viết:

“Về cư dân, các địa danh gốc Khơ-me và Pháp cho ta biết rằng trước đây hai dân tộc đó từng sống trên vùng đất này: Cần Giờ, Xoài Rạp,… Nancy, La-cai,…”.

Tôi đã tìm suốt trong nhiều quyển lịch sử mà không thấy nói dân tộc Pháp đã sống ở địa bàn nay là Thành phố Hồ Chí Minh vào thời đại nào. Xin nhờ ông An Chi giúp đỡ xem có tìm ra hay không.

AN CHI: Mấy cái tên Nancy, Lacaze (La-cai), v.v., chỉ phản ánh sự có mặt của thực dân Pháp tại Việt Nam – trong đó dĩ nhiên có cả địa bàn của Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay – chứ làm sao mà lại có thể là của dân tộc Pháp cho được?

Hẳn là vì tính phi lý của việc dùng hai tiếng “dân tộc” trong trường hợp này nên ông mới gợi ý cho chúng tôi về một nhiệm vụ bất khả thi là tìm cho ra xem dân tộc Pháp đã sống tại vùng đất nay là Thành phố Hồ Chí Minh vào thời đại nào chăng? Thật không may là tác giả lại còn dùng từ theo kiểu sai trái như thế ở những chỗ khác nữa. Chẳng hạn:

“Bắc, do từ bac của tiếng Pháp, là phà hay đò ngang. Từ này được dùng làm tiền tố chung đặt trước nhiều địa danh ở các tỉnh miền Tây: bắc Mỹ Thuận, bắc Vàm Cống, bắc Rạch Miễu,…”*.

Bắc là một từ độc lập hẳn hoi và đây là một danh từ trong các cấu trúc bắc Mĩ Thuận, bắc Vàm Cống, bắc Rạch Miễu, nó còn là trung tâm của các danh ngữ đó nữa. Còn tiền tố bao giờ cũng chỉ là một hình vị phụ thuộc, không có khả năng làm thành phần của câu. Vậy không thể nói rằng bắc là một “tiền tố”. Các từ (gốc Pháp) độc lập khác như bót (< poste), đầm (< dame), ga (< gare), lô (< lot), rầy (< rail) cũng bị tác giả cho là tiền tố (Xin xem tr. 89 – 90). Đây là một nhầm lẫn sơ đẳng về ngữ học.

Hoặc như ở một chỗ khác, tác giả đã viết:

“Riêng địa danh mang từ tố “Ông” ở đầu có đến 171 (như cầu Ông Thìn) và địa danh mang từ tố “Bà” ở trước có đến 204 (như Bà Chiểu)”*.

Từ tố là bộ phận không độc lập (của từ) còn ông và bà hẳn hoi là những từ độc lập thì sao lại gọi đó là những từ tố cho được?

Chúng tôi không khỏi lấy làm lạ vì chính ông Lê Trung Hoa đã nêu lên nguyên tắc “phải thận trọng trong việc vận dụng các phương pháp ngôn ngữ học khi phân tích địa danh”* nhưng chính ông lại ứng dụng một cách sai trái nhiều khái niệm cơ bản của ngữ học.

§ 1015. Kiến thức ngày nay, số 514, ngày 20-11-2004

ĐỘC GIẢ: Người ta vẫn truyền tụng rằng cung A Phòng (A Phòng cung) do Tần Thuỷ Hoàng xây dựng nhưng một ông bạn của tôi lại khẳng định rằng đó là công trình của Hán Vũ Đế. Xin cho biết đâu là sự thật.

AN CHI: A Phòng cung 阿房宫 đúng là do Tần Thuỷ Hoàng cho xây dựng còn công trình của Hán Vũ Đế thì lại là Tuyên Phòng cung 宣房宫. Điều cần nói là trên đây chúng tôi đã theo thói quen mà đọc thành “A Phòng”, “Tuyên Phòng” chứ thực ra thì trong hai trường hợp này, chữ 房 không thể đọc là “phòng” được. Âm chính xác của nó ở đây phải là bàng vì thiết âm của nó là “bồ ngang thiết, âm bàng” (Từ hải, Từ nguyên), “bồ quang thiết, âm bàng” (Khang Hy tự điển), v.v..

Vậy công trình mà Tần Thuỷ Hoàng cho xây là A Bàng cung còn công trình mà Hán Vũ Đế cho xây là Tuyên Bàng cung. Chẳng qua là vì người ta chỉ “vọng tự sinh âm” nên mới đọc thành “A Phòng”, “Tuyên Phòng” đó thôi.

§ 1016. Kiến thức ngày nay, số 514, ngày 20-11 -2004

ĐỘC GIẢ: Trước 1975, trong Nam người ta thường dùng hai chữ “kiêu sa” và có vẻ như thường dùng để chỉ phụ nữ. Bây giờ ít thấy dùng. Tôi nghĩ đây là hai tiếng Hán Việt nhưng không biết là viết bằng hai chữ Hán nào.

AN CHI: “Kiêu sa” là một cách viết có phần “lệch” chính tả vì đúng chính tả thì phải là kiêu xa mà Hán tự là 驕奢. Hán – Việt tân từ điển của Nguyễn Quốc Hùng giảng là “hợm mình và hoang phí” còn Việt Nam tự điển của Lê Văn Đức thì giảng là “kiêu-căng xa-xí”. Có vẻ như, với sự lệch chữ lệch âm từ xa thành “sa”, một số người thích dùng hai tiếng “kiêu sa” để chỉ các bà các cô vừa đẹp vừa hãnh diện về cả sắc đẹp trời cho lẫn về y phục và mỹ phẩm mình dùng để tôn thêm cái sắc đẹp đó thì phải.

1017 – 1029

§ 1017. Kiến thức ngày nay, số 514, ngày 20-11 -2004

ĐỘC GIẢ: Trong bài ghi chép nhan đề “Vương quốc Na-uy: từ các thần dân đến Đức Vua và Hoàng Hậu” đăng trên Văn nghệ, số 44, ngày 30-10-2004), nhà văn Nguyễn Quang Thiều đã dùng hai chữ “tiếp kiến” như sau:

“Tôi không hề nghĩ rằng trong chuyến đi ngắn ngủi này, chúng tôi lại có vinh hạnh được tiếp kiến Đức Vua và Hoàng Hậu Sonja (…) Đức Vua và Hoàng Hậu sẽ tiếp chúng tôi thành hai đoàn. Đoàn báo viết tiếp kiến trước và đoàn báo hình tiếp kiến sau ở hai phòng khác nhau”.

và

“Trong lúc tiếp kiến Đức Vua và Hoàng Hậu, tôi nhìn thấy trên bàn và quanh phòng có nhiều gạt tàn thuốc lá”.

Xin cho biết thực ra thì ông Nguyễn Quang Thiều tiếp kiến Đức Vua và Hoàng Hậu hay là hai vị này tiếp kiến ông ấy.

AN CHI: Ông đã nêu một vấn đề rất tế nhị. Tiếp kiến bao giờ cũng là việc làm của chủ đối với khách (chứ không phải ngược lại) đồng thời thường là của người có địa vị cao đối với người có địa vị thấp hơn. Vậy ở đây, chính là Nhà Vua và Hoàng Hậu Na Uy đã tiếp kiến ông Nguyễn Quang Thiều còn nhà văn này chỉ là người yết kiến hai vị kia mà thôi.

Từ điển tiếng Việt do Văn Tân chủ biên (Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1967) đã giảng như sau:

“Tiếp kiến. – Nói một nhân vật quan trọng đón rước người đến thăm mình”.

“Yết kiến. – Đến thăm người trên. Yết kiến thủ tướng”.

Chữ nghĩa đã rành mạch như thế thì ta không thể dùng tiếp kiến thay cho yết kiến được. Còn nếu ta lại thấy rằng hai tiếng yết kiến mang nặng màu sắc phong kiến (?) thì ta có quyền không dùng nhưng tất nhiên ta cũng không thể vì thế mà thay yết kiến bằng tiếp kiến.

§ 1018. Kiến thức ngày nay, số 515, ngày 1 -12-2004

ĐỘC GIẢ: Xin ông vui lòng cho biết tên con đường nằm giữa đường Nguyễn Trãi và đường An Dương Vương, nối liền đường Phù Đổng Thiên Vương với đường Lương Nhữ Hộc ở Quận 5 hiện nay. Tôi nhờ ông giải đáp không phải vì không biết tên con đường đó – Con trai tôi hiện đang ở tại con đường này – mà vì một ông bạn của tôi nói cách đây khá lâu ông ấy có đọc một cuốn sách về địa danh ở Thành phố Hồ Chí Minh trong đó tác giả chỉ ghi nhận có tên đường “Kì Hoà” chứ không có tên chính xác vẫn còn thông dụng cho đến tận bây giờ.

AN CHI: Trong quyển Địa danh ở thành phố Hồ Chí Minh (Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1991), tác giả Lê Trung Hoa đã khẳng định:

“Trong bản đồ Chợ Lớn 1878, có con đường Ki Hoa (tức Kì Hoà, nay còn ở quận 5)”. (tr. 65)

Và vì đã khẳng định như trên nên trong phần “Tên đường phố”*, Lê Trung Hoa mới ghi nhận tên đường “Kì Hoà” tại trang 133.

Nhưng rất tiếc rằng dân Chợ Lớn trước đây và dân Quận 5, Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay, từ người Việt cho đến người Hoa, chưa bao giờ gọi con đường đó là “Kỳ Hoà” cả vì tên chính xác của nó là Ký Hoà, mà người Hoa ghi bằng hai chữ 記和 đọc theo âm Quảng Đông là key wò. Còn nếu là Kỳ Hoà thì người Hoa lại ghi bằng hai chữ 奇和 hoặc 琪和 đọc theo âm Quảng Đông đều là khèy wò.

Dĩ nhiên, là cá biệt có thể có cách ghi khác nữa nhưng bao giờ người ta cũng phân biệt rõ ràng ký với kỳ và con đường nơi người con trai của ông đang ở xưa nay vẫn là Ký Hoà, như ông đã biết, chứ khôngphải “Kì Hoà”, như ôngLê TrungHoa đãviết.

§ 1019. Kiến thức ngày nay, số 515, ngày 1 -12-2004

ĐỘC GIẢ: Địa danh quê tôi là Bùi Chu, một dạo có tên gọi là Kẻ Bùi. Xin cho biết Bùi Chu và Kẻ Bùi có nghĩa là gì? Đó là tên bằng tiếng Hán hay là tên Nôm? Tôi đã tìm trong từ điển nhưng vẫn không ghép nghĩa được.

AN CHI: Bùi Chu là một địa danh Hán Việt mà Hán tự là 裴洲. Trong công trình Tên làng xã Việt Nam đầu thế kỷ XIX (Các tổng trấn xã danh bị lãm) do Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội ấn hành năm 1981, hai dịch giả Dương Thị The và Phạm Thị Thoa đã đọc hai chữ Hán trên đây thành Bùi Châu (Xin xem tr. 171).

Hiển nhiên là cách đọc thành Bùi Châu làm cho tiếng thứ hai (châu) của địa danh này khác với cách đọc truyền thống (chu) của chính người địa phương, vẫn còn thông dụng trong toàn quốc cho đến tận hôm nay.

Ta chỉ nghe và chỉ nói Bùi Chu – Phát Diệm chứ có bao giờ nói hoặc nghe “Bùi Châu – Phát Diệm”? Thế nhưng cách đọc chữ 洲 của hai dịch giả trên đây lại hoàn toàn đúng với âm Hán Việt thông dụng hiện đại của chữ này. Đó là châu, như trong châu lục, châu thổ, đại châu, tam giác châu, v.v..

洲 là một chữ thuộc vận bộ vưu 尤 (vần - ưu) mà nhiều chữ vẫn còn đọc theo vần -âu: – cầu 求 thay vì cừu; – dậu 酉 thay vì dựu; – khâu 丘 thay vì khưu; – mâu 矛 thay vì mưu; – sầu 愁 thay vì sừu; v.v.. Vậy chữ 洲 mà đọc thành châu là theo hệ thống này. Nhưng trong vận bộ vưu, ta còn thấy một số chữ đọc theo vần -u: – du 油 thay vì dưu; – nhu 柔 thay vì nhưu; – phù 浮 thay vì phừu; – tu 修 thay vì tưu; – trù 稠 thay vì trừu; v.v.. Vậy chữ 洲 mà đọc thành chu thì lại là theo hệ thống này.

Cứ như trên thì chữ 洲 có hai cách đọc: chu hoặc châu, y hệt như chữ 周:

– chu vi = châu vi;

– chu thân = châu thân;

– chu niên = châu niên; v.v.. Nhưng, riêng với chữ 洲, như đã nói, chỉ có châu mới là âm thông dụng chứ chu thì chỉ còn thấy trong địa danh Bùi Chu mà thôi. Vậy châu/chu 洲 là gì? Là bãi đất ở giữa sông nước hoặc là đảo. Còn bùi là gì? Là họ người. Và Bùi Chu có nghĩa là bãi (đất giữa sông) của những người họ Bùi. Vậy cứ theo nghĩa của từng thành tố trong địa danh Bùi Chu mà xét thì ta thấy đây vốn là một vùng đất bãi ở sát biển và vùng đất bãi này vốn do người của dòng họ Bùi là những người đầu tiên đến cư trú và mở mang.

Về thành tố kẻ trong cấu trúc Kẻ Bùi, chúng tôi đã trình bày kỹ trên Kiến thức ngày nay, số 229, ngày 1-2-1996 nhưng vì số này nay rất khó tìm nên chúng tôi xin thuật lại một vài ý chính.

Một số tác giả cho rằng kẻ là một yếu tố thuần Việt và là một từ Việt cổ, thường được phiên âm ra tên Hán Việt bằng từ cổ (như trong cổ đại, vạn cổ, v.v.). Điều này hoàn toàn không đúng. Làm sao mà một nguyên âm hàng trước không tròn môi như e lại có thể được phiên âm bằng một nguyên âm hàng sau tròn môi như ô? Lê Văn Hoè đã chứng minh rằng nhiều địa danh Hán Việt có yếu tố “cổ” đứng đầu đã được đặt ra vào thời quân Minh xâm chiếm rồi cai trị nước ta mà không hề phiên âm từ một tên Nôm nào bắt đầu bằng yếu tố “kẻ”. Ông viết:

“Nghiên cứu lịch sử thời này, ta thấy có đặc điểm là quân Minh rất sính dùng chữ Cổ (là cũ, là xưa, là không theo ngày nay) để đặt tên thành, tên huyện. Ví dụ: Lộ Đông-đô có các huyện Cổ-bảng, Cổ-giả, Cổ-lễ; lộ Lạng-giang có Cổ-dũng, Cổ-lũng; Lộ Đà-giang có Cổ-nông; lộ Long-hưng có Cổ-lan; lộ Hải-đông có Cổ-phí, trấn Thanh-đô có các huyện Cổ-đằng, Cổ-hoằng, Cổ-lôi, v.v.. Khi đổi tên các huyện cũ ra tên mới, họ thích lấy chữ Cổ mà đặt, như đổi huyện Đỗ-gia làm Cổ-đỗ, huyện Đăng-gia làm Cổ-đặng, huyện Tư-nông làm Cổ-nông, v.v..

Sang đời nhà Lê, sau khi đánh đuổi quân giặc, giành lại đất nước, triều đình ta đã bỏ hết các tên huyện bắt đầu bằng chữ Cổ. Kiểm điểm hàng mấy trăm tên huyện thời Lê, Nguyễn, ta không thấy có tên nào có chữ Cổ trên đầu”*.

Rõ ràng “cổ” không phải là một yếu tố Hán Việt dùng để phiên âm yếu tố “kẻ”, một yếu tố bị ngộ nhận là Việt cổ và “thuần Việt”. Thực ra, kẻ là một từ Việt gốc Hán bắt nguồn ở một từ ghi bằng chữ nay đọc theo âm Hán Việt thông dụng là giới (như trong biên giới, giới hạn, v.v.) nhưng âm chính thống lại là cái vì thiết âm của nó trong Quảng vận là “cổ bái thiết”. Vậy chẳng có gì lạ nếu sang đến hình thái kẻ, nó vẫn còn giữ lại được phụ âm đầu [k] (mà chữ quốc ngữ ghi bằng c trước a, ă, â, o, ô, ơ, u, ư và bằng k trước i, y, e, ê).

Còn về vần thì giới/cái là một chữ thuộc vận bộ quái (chữ quái trong quái dị, kỳ quái, v.v.), tức vận -ai [aj] mà cách đọc xưa là e [B] , giống với vận bộ quái (chữ quái trong bát quái) mà âm xưa là quẻ, như Vương Lực đã chứng minh trong một thiên nghiên cứu rất có giá trị nhan đề “Hán Việt ngữ nghiên cứu”, in trong Hán ngữ sử luận văn tập do Khoa học xuất bản xã, Bắc Kinh, ấn hành năm 1958 (Xin xem tr. 365 – 367).

Vậy kẻ ~ giới/cái là một hiện tượng hoàn toàn đủ sức thuyết phục về mặt âm lý. Còn về nghĩa, thì chữ giới đang xét có nghĩa là lằn ranh giữa hai/nhiều vùng đất, rồi nghĩa phái sinh bằng hoán dụ là vùng đất nằm trong (những) lằn ranh đó và cuối cùng nó mới có cái nghĩa rộng là một vùng đất nhất định và đây cũng chính là nghĩa của yếu tố kẻ trong địa danh Kẻ Bùi quê ông.

Xin nêu thêm một chứng cứ nữa về mặt ngữ âm để khẳng định mối quan hệ kẻ ~ giới/cái trên đây. Chữ giới/cái đang xét đương nhiên là một danh từ. Nhưng cái từ gốc này còn chuyển từ loại thành động từ với cái nghĩa gốc là “vạch lằn ranh cho một vùng đất hoặc một phạm vi nhất định” mà Dictionnaire classique de la langue chinoise của F. S. Couvreur dịch là “fixer une limite”.

Từ đó ta mới lại có cái nghĩa rộng mà Mathews’ Chinese – English Dictionary dịch là “to rule a line”, nghĩa là “gạch hàng, kẻ hàng”. Vậy kẻ trong kẻ hàng cũng là một từ Việt gốc Hán bắt nguồn ở chữ giới/cái đang xét, có nghĩa là “to rule a line”. Thế là với cùng một chữ giới/cái và cùng một kiểu tương ứng ngữ âm (kẻ ~ giới/cái), ta có hai mối tương ứng ngữ nghĩa sau đây:

– kẻ (trong kẻ Bùi)~ giới/cái (= vùng đất nhất định); và

– kẻ (trong kẻ hàng (= gạch hàng)) ~ giới/cái (= to rule a line).

Điều này quyết không thể là chuyện ngẫu nhiên vì đó là một hiện tượng hoàn toàn đúng quy luật từ nguyên học.

Tóm lại, kẻ trong Kẻ Bùi là một từ Việt gốc Hán, có nghĩa là “vùng đất giới hạn trong một phạm vi nhất định” chứ không phải là một từ chỉ đơn vị hành chính, càng không phải là một từ “thuần Việt” hoặc Việt cổ. Đây cũng là một từ kẻ riêng biệt và độc lập đối với từ kẻ trong kẻ ở người đi chứ không phải là một như nhiều người nhầm tưởng.

§ 1020. Kiến thức ngày nay, số 516, ngày 10-12-2004

ĐỘC GIẢ: Xin ông vui lòng giải thích cụm từ “công xúc tu sỉ” (hay sĩ?) và cho biết chữ thứ tư ở đây phải viết với dấu hỏi hay dấu ngã.

AN CHI: Việt Nam tự điển của Lê Văn Đức (Khai Trí, Sài Gòn, 1970) đã cho như sau:

“Công-xúc tu-sỉ: Tội công-khai làm mất liêm-sỉ, làm cho kẻ khác thẹn-thùng, phạm thuần phong mỹ-tục”.

Chữ thứ tư phải viết với dấu hỏi thành “sỉ” và sỉ có nghĩa là xấu hổ, nhục nhã. Vì thế nên từ này mới đi chung với tu (cũng = xấu hổ) là một từ đồng nghĩa để tạo nên cấu trúc ghép đẳng lập tu sỉ.

§ 1021. Kiến thức ngày nay, số 516, ngày 10-12-2004

ĐỘC GIẢ: Trên Kiến thức ngày nay, số 160, ngày 20-121994, ông đã vận dụng Từ điển tiếng Việt 1992 mà giảng rằng “sic” là một từ La Tinh, có nghĩa là “như thế” và dùng trong ngoặc đơn, đặt sau một từ hay một câu, để chỉ rằng nguyên văn được trích dẫn là đúng như thế, nhằm nhấn mạnh tính chất kỳ quặc của từ, ngữ hay câu dẫn ra ấy, hoặc nhằm biểu thị ý mỉa mai của bản thân người trích dẫn.”

Rồi trong bài Hoàng Xuân Hãn đã dùng mấy bản Kiều đời Tự Đức để làm quyển Kiều tầm nguyên?, đăng trên Tài hoa trẻ, số 292, ngày 3-12-2003, khi trích dẫn ông Nghiêm Xuân Hải, con rể của học giả Hoàng Xuân Hãn, ông cũng có dùng chữ “sic” trong ngoặc đơn trong câu sau đây:

“Bản Nôm Liễu Văn Đường 1871, có ở INALCO code (sic) VN. IV. 468 (…)”. (Bđd, tr. 47)

Chữ “code” của ông Nghiêm Xuân Hải dùng rất đúng; vậy xin cho biết vì cớ gì ông lại dùng chữ “sic” trong ngoặc đơn kèm theo sau.

AN CHI: Đó là một chữ dùng sai. Code là mật mã còn cote thì mới là ký hiệu. Code thuộc giống đực còn cote thì lại thuộc giống cái và đây là hai từ khác hẳn nhau. “VN.IV.468” là ký hiệu của bản Liễu Văn Đường 1871 trong thư viện của INALCO. Vậy ở đây, phải dùng cote chứ không thể dùng “code”.

§ 1022. Kiến thức ngày nay, số 516, ngày 10-12-2004

ĐỘC GIẢ: Khoảng 10 năm trước, tại Chuyện Đông chuyện Tây, ông đã đưa ra câu “Dân dĩ thực vi thiên”, dẫn từ Hán thư, để bác bỏ câu “Dân dĩ thực vi tiên”. Mới đây trên Kiến thức ngày nay, số 503 (tr. 53, c3) ông lại tiếp tục khẳng định như thế.

Tôi rất tin ở ông. Nhưng hai bài ngắn của mục “Dọn vườn” trên báo Văn nghệ (Hà Nội), số 47, ngày 20-11-2004 lại làm tôi hoang mang. Hai bài này bàn về câu “Dân dĩ thực vi thiên” mà nhà văn Trần Quốc Tiến đã nêu trong một bài ngắn đăng ở trang đầu báo Văn nghệ, số 29, ngày 17-7-2004.

Bài thứ nhất là “Vi tiên hay vi thiên” của Anh Châu. Tác giả này cho biết mình bị “sốc” ngay khi đọc thấy câu “Dân dĩ thực vi thiên” rồi viết tiếp:

“Người xưa nói (chứ không dạy) đây là Mạnh Tử (327 -289 tr. CN), cháu nội của Khổng Tử (551 – 479 tr. CN), học trò của Ngũ Tử Tư, được xếp vào loại Á Thánh. Những gì ông viết, ông nói được các học trò ghi lại trong bộ Mạnh Tử, một trong Tứ thư (cùng với Ngũ kinh) là bộ sách kinh điển của môn đồ đạo Nho (…).

“Mạnh Tử nói: “Quốc dĩ dân vi bản, dân dĩ thực vi tiên”, có nghĩa là “Nước lấy dân làm gốc, dân lấy ăn làm đầu.” Vậy câu “dân dĩ thực vi thiên” là của “Người nay” nói chứ không phải của “Người xưa” nói”.

Bài thứ hai là “Thế nào là dân lấy ăn làm trời?” của tác giả Nguyễn Đình Tự. Tác giả này không bị “sốc” nhưng cũng “thật sự ngỡ ngàng tưởng mình đọc nhầm nên đọc đi đọc lại mãi” rồi tự giới thiệu:

“Tôi năm nay đã ngoại lục tuần. Bố tôi là một trong lớp ông đồ còn dạy chữ nho cuối cùng của những năm đầu thập kỷ 50 của thế kỷ trước cho đến hoà bình 1954 mới thôi. Nhờ vậy tôi cũng có được học đôi chút chữ nho. Có được học một câu Dĩ thực vi tiên nghĩa là cái sự ăn phải lo trước.

(…)

“Không hiểu nhà văn Trần Quốc Tiến lấy đâu ra câu Dân dĩ thực vi thiên (…)”.

Hai bài trên đây làm tôi hoang mang. Vậy xin nhờ ông An Chi “trấn an” giúp.

AN CHI: Muốn biết câu “Dân dĩ thực vi thiên” có tồn tại hay không, ta có thể lật vài quyển sách công cụ ra để kiểm tra, chẳng hạn:

– Việt - Hán thông thoại tự vị của Đỗ Văn Đáp (Nam Định, 1933):

“Dân dĩ thực vi thiên. Người ta lấy sự no ăn làm cốt”. (tr. 212)

– Hán - Việt từ điển của Đào Duy Anh (Nxb. Minh Tân, Paris, 1950):

“Dân dĩ thực vi thiên. Dân xem miếng ăn là trời, nghĩa là dân lấy việc ăn là việc chủ-yếu trong đời”. (tr. 199)

– Việt Nam tự điển của Lê Văn Đức (Khai Trí, Sài Gòn, 1970):

“Dân lấy ăn làm trời. Dân dĩ thực vi thiên. Dân lấy miếng ăn làm trọng, nên muốn trị dân, trước hết phải làm cho dân no-ấm, vì dân đói thì nước loạn”. (quyển thượng, ph.II, tr. 94)

– Từ điển thành ngữ điển cố Trung Quốc do GS. Lê Huy Tiêu biên dịch (Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1993):

“Dân dĩ thực vi thiên (…) Thành ngữ này ý nói nhân dân coi vấn đề ăn là vấn đề to lớn nhất, cơ bản nhất trong cuộc sống”. (tr. 123)

Dĩ nhiên là ta còn có thể kéo dài danh sách trên đây nhưng tưởng bấy nhiêu cũng đã đủ để hai tác giả Anh Châu và Nguyễn Đình Tự phải vui lòng xét lại sự phủ nhận của mình. Còn bây giờ xin nói cho rõ hơn tại sao chữ “thiên” lại có mặt trong câu đang xét vì trên Kiến thức ngày nay, số 117, ngày 15-8-1993 và số 133, ngày 1-3-1994 chúng tôi cũng chưa có điều kiện để nói cho thật rõ.

Câu “Dân dĩ thực vi thiên” là lời của Lịch Dị Cơ 酈食其, chép trong Hán thư, “Lịch Dị Cơ truyện”, nằm trong đoạn Dị Cơ nói với Hán Vương về tầm quan trọng của lương thực để thuyết phục Hán Vương cho đánh chiếm Ngao Thương, là kho tích trữ lương thực của đối phương.

“Thần văn chi, tri thiên chi thiên giả, vương sự khả thành; bất trị thiên chi thiên giả, vương sự bất khả thành. Vương giả dĩ dân vi thiên, nhi dân dĩ thực vi thiên”*.

nghĩa là

“Thần nghe nói, biết (được) trời của trời thì nghiệp vương có thể thành; không biết (được) trời của trời thì nghiệp vương không thể thành. Vua chúa lấy dân làm trời mà dân thì lấy (cái) ăn làm trời”.

Chơi chữ thì sắc sảo mà triết lý thì sâu xa. Trong danh ngữ thiên chi thiên, chữ thiên định ngữ (chữ trước) và chữ thiên bị định ngữ (chữ sau) lại chỉ hai cái sở biểu khác hẳn nhau: chữ thiên trước là “vương giả chi thiên = dân” còn chữ thiên sau thì lại là “dân chi thiên = thực” (cái ăn). Vậy thiên chi thiên chẳng qua chỉ là dân thực, nghĩa là “cái ăn của dân chúng”. Nhưng khi Lịch Di Cơ đã nâng cái ăn của dân chúng lên thành “thiên chi thiên” (= trời của trời) thì ta phải biết, đối với ông ta, cái ăn của dân chúng quan trọng đến cỡ nào trong phép trị nước. Bởi vậy nên Việt Nam tự điển mới nói “phải làm cho dân được no-ấm vì dân đói thì nước loạn”.

Vậy chữ thiên được Lịch Dị Cơ đưa vào mệnh đề “Dân dĩ thực vi thiên” làm một ẩn dụ chính là để nói lên tầm quan trọng lớn lao của cái ăn đối với sinh hoạt hằng ngày của dân chúng. Trời của vua chúa là dân còn trời của dân thì lại là cái ăn. Vậy vua chúa mà muốn cho quốc thái dân an thì có lẽ nào lại dám coi thường cái ông trời thứ hai này?

Lời nói của Lịch Dị Cơ ra đời cách đây đúng 2.208 năm (vào năm Hán Vương thứ 3, tức 204 tr. CN) và đã được ghi chép vào sử sách để lưu truyền cho đến tận ngày nay. Thế mà tác giả Anh Châu lại bị “sốc” còn tác giả Nguyễn Đình Tự lại “ngỡ ngàng” thì có sợ là quá phũ phàng hay không?

§ 1023. Kiến thức ngày nay, số 517, ngày 20-12-2004

ĐỘC GIẢ: Xin ông vui lòng cho biết hai tiếng “văn nghệ” có nghĩa là gì?

AN CHI: Trong quyển Con đường văn-nghệ mới do Nhà xuất bản Minh-Tân ở Paris ấn hành năm 1951, tác giả Triều-Sơn đã định nghĩa như sau:

“Danh từ “văn-nghệ” xưa nay thường được hiểu theo ba nghĩa chính sau đây:

“1. Văn-nghệ là cái nghề văn (cũng như võ-nghệ là nghề võ – métier littéraire);

“2. Văn-nghệ là nghệ-thuật của văn chương hay nghệ-thuật làm văn (art littéraire);

“3. Văn-nghệ là văn-chương và nghệ-thuật (arts et belles-lettres).

“Danh từ “văn-nghệ” ở đây được hiểu theo nghĩa sau cùng. Trong phạm-vi văn-nghệ hiểu theo nghĩa này, ta có thể nói đến tiểu-thuyết, thơ, hội-hoạ, khiêu-vũ, kiến-trúc, chiếu bóng (điện ảnh – AC), điêu-khắc…”.*

Trong tiếng Việt toàn dân hiện nay, hai tiếng văn nghệ cũng được dùng theo nghĩa thứ 3 như trong quyển Con đường văn-nghệ mới của Triều-Sơn.

§ 1024. Kiến thức ngày nay, số 517, ngày 20-12-2004

ĐỘC GIẢ: Xin cho biết hai tiếng “ỷ giốc” nghĩa là gì. Có ý kiến cho rằng đây là hai tiếng Nôm (thuần Việt) và “giốc” ở đây thực chất cũng là một với “dốc” trong “dốc núi”, “xuống dốc”, v.v.. Nhưng lại có ý kiến cho rằng đó là hai tiếng Hán Việt. Vậy ý kiến nào đúng?

AN CHI: Hai tiếng mà ông hỏi không phải là “thuần Việt” và tiếng thứ hai cũng chẳng có liên quan gì đến dốc trong dốc núi, xuống dốc, v.v. cả, vì đây lại là giốc. Đó là hai tiếng Hán Việt mà Hán tự là 掎角. Chữ thứ nhất có khi bị nhầm với chữ 犄 còn chữ thứ hai thì cũng có thể viết thành 捔.

Âm chính xác của chữ 掎 là kỷ (cẩn ỷ thiết) hoặc ky (cát y thiết) chứ dứt khoát không thể là “ỷ” như một số người đã đọc nhầm rồi lưu truyền cho đến nay. Chữ 掎 là một chữ thuộc thanh mẫu kiến 見 chứ không phải thanh mẫu ảnh 影 nên nó phải có phụ âm đầu [k] chứ không phải là “không có gì”. Sở dĩ có sự nhầm lẫn đó là do thói quen “vọng tự sinh âm”, như chúng tôi đã nói đến trên Kiến thức ngày nay, số 514 khi cải chính “A Phòng cung” và “Tuyên Phòng cung” thành A Bàng cung và Tuyên Bàng cung. Ở đây hoặc người ta đã nhầm kỷ 掎 với ỷ 倚, hoặc thấy cả hai chữ đều có thanh phù là kỳ 奇 nên mới đọc chữ trước (kỷ) theo âm của chữ sau (ỷ) vì chữ sau thông dụng hơn (nên dễ biết hơn) còn chữ trước thì ít dùng hơn (nên cũng ít người biết hơn). Còn giốc là âm xưa của chữ 角 mà âm Hán Việt thông dụng hiện đại là giác (như trong giác đấu角鬥, giác trục 角 逐,v.v.). Giốc cũng chính là tên của một âm trong ngũ âm (cung, thương, giốc, trỉ (thường đọc thành “truỷ” hoặc “chuỷ”), vũ), cũng ghi bằng chữ 角. Giữa giốc và giác thì giốc xưa hơn vì còn giữ lại được vận [ok] cổ xưa của chữ 角 mà âm cổ Hán Việt là cốc, vẫn còn tồn tại trong tiếng Việt hiện đại (như trong nâng cốc, cốc bia, cốc kem, v.v. ) nếu ta biết rằng giác 角 còn có nghĩa là một dụng cụ dùng để đựng rượu mà uống, như chúng tôi đã có nói đến trên một kỳ Chuyện Đông chuyện Tây.

Tóm lại, âm chính xác của hai tiếng đang xét là kỷ giốc hoặc ky giốc chứ không phải “ỷ giốc”. Nhưng kỷ giốc (ỷ giốc) nghĩa là gì?

Việt Nam tự điển của Lê Văn Đức ghi và giảng như sau: “Ỷ-giốc. C/g ỷ-giác, có thể dựa vào lấy thế: Thế ỷ-giốc”.

Đây là một lời giảng mơ hồ. Đồng thời đây cũng chỉ là một kiểu vọng văn sinh nghĩa vì, như đã nói chữ 掎 không đọc thành “ỷ” mà dù có đọc thành “ỷ” thì nghĩa của nó cũng chẳng phải là “dựa vào”, “nương tựa”, “cậy thế”. Rõ ràng là tác giả đã nhầm chữ kỷ bị đọc thành “ỷ” với chữ ỷ 倚 chính cống vì chính chữ này mới có nghĩa là “dựa vào”, “nương tựa”, “cậy thế”.

Thực ra thì kỷ 掎 ở đây là bắt lấy chân một con vật còn giốc (giác) 角 là nắm lấy sừng một con vật. Ta có một thí dụ rất hay – cũng là thí dụ đầu tiên trong thư tịch – trong đó hai tiếng kỷ và giốc cùng được dùng trong một câu. Đó là một câu trong sách Tả truyện (Tương Công thập tứ niên):

“Thí như bộ lộc, Tấn nhân giốc chi, chư Nhung kỷ chi”, nghĩa là:

“(Đối với kẻ địch) ta cũng làm như khi bắt hươu, binh lính nước Tấn nắm sừng của chúng còn người Nhung thì nắm chân chúng”.

Chính xuất phát từ ý của câu trên đây mà về sau người ta đã ghép kỷ (ỷ) với giốc thành kỷ giốc (ỷ giốc) để chỉ hành động tấn công kẻ địch từ hai phía (tả, hữu hoặc trước, sau). Từ đây lại phái sinh thêm cái nghĩa “tách một phần binh lực ra để kìm hãm quân địch hoặc để chi viện cho phe mình”. Trên đây là lời giảng về hai tiếng kỷ giốc, bị đọc thành ỷ giốc, đã cho trong Từ hải, bản tu đính 1989 (Thượng Hải, in lần thứ tư, 1997, tr. 789).

Cứ như trên thì cái nghĩa của hai tiếng kỷ giốc, bị đọc thành “ỷ giốc”, đã cho trong Việt Nam tự điển của Lê Văn Đức, chẳng có liên quan gì đến cái nghĩa đích thực của hai tiếng này cả.

§ 1025. Kiến thức ngày nay, số 517, ngày 20-12-2004

ĐỘC GIẢ: Một vài tác giả đã cho rằng hai câu:

Nhị cú tam niên đắc

Nhất ngâm song lệ lưu

là thơ của Đỗ Phủ. Có đúng như thế không và nhân tiện xin cho biết luôn cả bài?

AN CHI: Hai câu trên đây là thơ của Giả Đảo chứ không phải của Đỗ Phủ. Đó là hai câu đầu của một bài tứ tuyệt có nhan đề là Đề thi hậu mà chúng tôi xin căn cứ vào Toàn Đường thi do Thượng Hải cổ tịch xuất bản xã in lần thứ 14 năm 1996 để chép ra như sau:

Nhị cú tam niên đắc

Nhất ngâm song lệ lưu

Tri âm như bất thưởng

Quy ngoạ cố sơn thu*

Tạm “diễn nghĩa”:

Có hai câu thơ mà ba năm mới làm xong

Vừa mới ngâm thì hai hàng lệ đã tuôn

Nếu bạn tri âm không khen ngợi

Thì ta sẽ về ở ẩn nơi núi xưa mà ôm sầu vậy.

Nhưng đâu là hai câu thơ mà phải ba năm Giả Đảo mới làm xong? Đó là:

Độc hành đàm để ảnh

Sổ tức thụ biên thân

Cũng xin tạm “diễn nghĩa”:

Bóng ta đi một mình dưới đáy đầm

Mà thân ta phải nhiều lần dừng bước ở bên cây.

Ngâm xong hai câu thơ ba năm mới làm được trên đây thì Giả Đảo bèn “vịnh” bằng bài thơ tứ tuyệt trên kia. Vì vậy nên bài đó mới được gọi tên là Đề thi hậu.

Xin nói rõ thêm về mấy chữ dưới đây:

Nhất: chữ này dùng để đối với chữ nhị ở câu trên nhưng nghĩa của nó ở đây là “vừa mới” chứ không phải “một” hoặc “mỗi lần… thì…”. Dictionnaire classique de la langue chinoise của F.S. Couvreur giảng là “aussitôt que” (ngay khi, vừa mới). Phải dùng theo cái nghĩa này thì mới “chọi” được với cái ý “ba năm mới làm xong” một cách thâm thuý.

Ngoạ: Đây không phải là “nằm” hay “ngủ” mà là “ở ẩn”. Xin xem Hán ngữ đại tự điển (Thành Đô, 1993, tr. 1169) chữ 卧, nghĩa 5.

Thu: Ở đây, chữ này không có nghĩa là “mùa thứ ba của một năm”. Nếu hiểu theo nghĩa này thì cố sơn thu là “mùa thu nơi núi xưa” và quy ngoạ cố sơn thu sẽ là “về ở ẩn trong mùa thu nơi núi xưa”. Nếu hiểu theo nghĩa này thì chẳng có lẽ khi mùa đông đến rồi mùa xuân (năm sau) lại về, nhân vật của chúng ta sẽ rời khỏi “cố sơn” chăng? Rõ ràng hiểu như thế thì không hợp luận lý, dù là “luận lý” của thơ. Thực ra, ở đây chữ thu 秋 có nghĩa là “buồn rầu: như đã giảng ở nghĩa thứ 6 (= bi sầu) của chữ này trong Hán ngữ đại tự điển (đã dẫn), với thí dụ minh hoạ là hai câu thơ của Chương Bỉnh Lân:

Anh hùng nhất nhập ngục

Thiên địa diệc bi thu

nghĩa là:

Anh hùng đã vào ngục

Trời đất cũng sầu thương.

§ 1026. Kiến thức ngày nay, số 518, ngày 1 -1 -2005

ĐỘC GIẢ: Tôi là con dân của Bình Hoà xã (nay thuộc Bình Thạnh, Thành phố Hồ Chí Minh) từ thuở mới chào đời, xin có câu hỏi gởi đến ông như sau: Trên Kiến thức ngày nay, số 511, ông đã đọc đôi câu đối ở giữa tiền điện đình Bình Hoà là:

Bình thụ bỉnh phong, uy chấn tam giang chân hiển hách;

Hoà bang chưởng ấn, ưởng trì bách tính đắc an ninh.

Sau đó, ông có chú thích về hai chữ tam giang là:

“Ba con sông chảy qua (?) hoặc liên quan đến Bình Hoà xã. Ở đây dùng theo hoán dụ để chỉ chính Bình Hoà xã.”

Tôi tin ở ông nhưng phân vân không biết chuyện “ba con sông” (tam giang) này có cơ sở nào trong thực tế hay không? Mong ông cho biết ý kiến.

AN CHI: Trong bức thư đề ngày 21-10-2004 gởi đến chúng tôi, ông Đ.T.S., một người đã cư ngụ lâu năm tại Bình Hoà xã, đã viết như sau:

“Nhìn địa thế của xã Bình Hoà cũ (nay là các phường từ 1 đến 14 của quận Bình Thạnh), rõ ràng ở ba hướng Đông, Nam và Bắc có ba con sông (rạch) làm ranh giới. Còn hướng Tây giáp ranh với quận Phú Nhuận và quận Gò Vấp, là đất liền. Ba con sông đó là:

1. Đông: Rạch Cầu Bông (tiếp nối với rạch Tắc) là ranh giới giữa xã Bình Hoà cũ với xã Thạnh Mỹ Tây cũ.

2. Nam: Rạch Thị Nghè (tiếp nối với kinh Nhiêu Lộc) là ranh giới giữa xã Bình Hoà cũ với quận 1 và một phần quận Phú Nhuận hiện nay.

3. Bắc: Sông Sài Gòn (một đoạn từ Rạch Tắc đến Vàm Thuật) là ranh giới giữa xã Bình Hoà cũ với quận Thủ Đức.

Về mặt lưu thông đường thuỷ thời kỳ trước năm 1950, ghe thuyền lớn nhỏ buôn bán hàng hoá, vật dụng đều nhờ 3 con sông (rạch) này để lưu thông tiếp cận chợ Bà Chiểu (thuộc xã Bình Hoà). Tại con kinh rộng nằm giữa hai con đường Đống Đa 1 và Đống Đa 2 ngày nay (trước đó gọi là bến ghe Nhà thờ Bà Chiểu (P.2, Bình Thạnh)) tấp nập ghe thuyền, góp phần không ít làm phồn thịnh cho nền kinh tế và thương mãi của chợ Bà Chiểu.

Từ sau năm 1950, nhà cửa của dân (phần lớn là nhà sàn) xây cất lấn chiếm hai bên bờ sông rạch, làm mất cả bến ghe thuyền nên không còn bóng dáng ghe thương hồ vào bến chợ Bà Chiểu nữa. Mặt khác, sự lưu thông hàng hoá bằng đường bộ có phần thuận tiện và mau lẹ hơn nhiều nên sự lưu thông trên sông rạch cũng giảm bớt.

Tóm lại, theo nhận xét của riêng tôi, trong phạm vi nhỏ hẹp của xã Bình Hoà cũ, hai chữ “tam giang” trong câu đối ở tiền điện đình Bình Hoà có thể hiểu là: sông Sài Gòn, rạch Cầu Bông và rạch Thị Nghè”.

Trên đây là ý kiến của ông Đ.T.S., mà chúng tôi thấy có cơ sở nên xin trân trọng giới thiệu để ông và bạn đọc tham khảo. Xin chân thành cảm ơn ông Đ.T.S. đã góp cho mục Chuyện Đông chuyện Tây những ý kiến bổ ích và rất đáng suy nghĩ. Và chúng tôi cũng xin nhân tiện cải chính một điều như sau.

Trên Kiến thức ngày nay, số 511, chúng tôi đã đọc câu sau của đôi câu đối phía ngoài ở tiền điện đình Bình Hoà là:

Hữu biên thái thịnh, hanh bách niên thế đại văn chương.

Tuy đã công bố nhưng chúng tôi vẫn chưa hoàn toàn yên tâm nên vẫn tiếp tục suy nghĩ về một vài chữ, trong đó có chữ thứ 5 mà trước đây chúng tôi đã đọc thành “hanh”. So sánh tự dạng một cách kỹ lưỡng thì thấy đây có lẽ phải là chữ mới đúng. Theo Khang Hy tự điển thì Đường vận đã cho thiết âm của chữ này là “ư ky (cơ) thiết” còn Tập vận thì cho là “ư hy thiết” và cả hai quyển vận thư này đều ghi thẳng rằng âm của nó là “y”. Đây là nói về âm, còn về nghĩa thì theo Khang Hy tự điển, y là “quay về”, “đi về” mà cũng có thể dùng như chữ y 依 (bộ nhân), có nghĩa là “theo”, “noi”.

Vậy xin đọc lại chữ thứ 5 của câu sau thành “y”, rồi cả hai câu là:

Tả vị xương lang, tuân vạn cổ thánh hiền lễ nhạc,

Hữu biên thái thịnh, y bách niên thế đại văn chương

và hiểu là:

(Tả vị vẻ vang, noi lễ nhạc thánh hiền vạn cổ,

Hữu biên lừng lẫy, theo văn chương thế đại trăm năm.)

Chúng tôi thành thật xin lỗi ông Dương Minh Đức, các vị trong Ban quản lý và bá tánh đình Bình Hoà cùng toàn thể các bạn đọc.

§ 1027. Kiến thức ngày nay, số 518, ngày 1 -1-2005

ĐỘC GIẢ: Xin chân thành cám ơn ông đã giải đáp cho thắc mắc của tôi về địa danh “Bùi Chu” quê tôi trên Kiến thức ngày nay, số 515. Trong bức thư trước, tôi quên kể một vài chi tiết về quê mình; nay xin trình bày rõ như sau:

Theo truyền thuyết, vào khoảng thế kỷ XI, XII, có hai gia đình họ Đỗ và họ Vũ làm nghề chài lưới để sinh sống. Họ gặp nhau và liên kết với nhau để khai khẩn vùng đất hoang ở tả ngạn sông Ninh Cơ (một nhánh của sông Hồng). Từ đó cho đến năm 1954, chỉ có con cháu hai họ Đỗ và Vũ cư ngụ chứ không có người họ khác sống chen vào. Nếu ai muốn lập nghiệp trong điền thổ của làng (ở rể), phải được sự chấp nhận của tộc trưởng, phải bỏ họ cũ mà nhận họ Đỗ hoặc họ Vũ làm họ của mình.

Năm ngoái, nhân sinh nhật lần thứ 70 của tôi, cháu tôi hỏi: Quê nội ngoài Bắc là Bùi Chu; vậy Bùi Chu là gì?. Tôi lật từ điển ra xem rồi giải thích: “Bùi Chu là vùng đất mầu mỡ phì nhiêu. Con người Bùi Chu luôn chu toàn trách nhiệm đối với người và với mình.” Nhưng sự thật có đúng như vậy không thì chính tôi cũng không rõ! Tháng 8 vừa qua, cháu tôi đọc Thần đồng đất Việt số 60, thấy chữ “chu” trong truyện lại là “thuyền”.

Nó bảo: “Nội giải thích sai rồi!” Tôi bí quá nên biên thư nhờ đến ông song lại quên trình bày chi tiết.

Sự giúp đỡ của ôngvừa rồi rất quý song chữ “Bùi”thì không phải là họ của người khai phá và lập nên làng vì hai cụ tổ chúng tôi mang họ Đỗ và họ Vũ. Xin trình bày như trên để ông xem xét và giúp đỡ.

AN CHI: Như chúng tôi đã trình bày trên Kiến thức ngày nay, số 515, Bùi Chu là một địa danh Hán Việt mà Hán tự là 裴洲. Hai chữ bùi và chu đi chung với nhau để làm thành danh ngữ địa danh Bùi Chu chỉ có thể có nghĩa là “bãi (sông) của người họ Bùi” chứ không thể có nghĩa nào khác. Nếu bảo rằng chu có nghĩa là “thuyền” thì chữ “chu” này phải viết thành 舟, khác hẳn với chữ chu/châu 洲 là “bãi”. Huống chi, ta không thể chỉ đơn giản căn cứ vào âm để tìm ra nghĩa vì nếu làm như thế thì còn phải kể đến những chữ “chu” khác nữa: – chu/châu 朱 là “son”; – chu 株 là “gốc cây”; – chu 賙 là “cho, biếu”; v.v..

Dùng để ghi lại địa danh Bùi Chu trong thư tịch từ xưa đến nay, hai chữ Hán trên đây là căn cứ chắc chắn để ta dựa vào mà tìm ra cái ý nghĩa cần thiết tiền nhân muốn diễn đạt khi đặt ra địa danh đó. Còn chuyện ông đã kể (về các vị tổ họ Đỗ và họ Vũ) thì dù sao cũng chỉ là truyền thuyết như chính ông đã khẳng định (mà truyền thuyết thì không phải bao giờ cũng là sự thật). Muốn biết tại sao làng ông tên là Bùi Chu mà chỉ có người họ Đỗ và họ Vũ cư ngụ thì còn phải tìm hiểu kỹ về địa lý lịch sử và địa lý dân cư của làng rồi cả gia phả, tộc phả của cư dân ở địa phương. Rất tiếc là về mặt này, hiện nay chúng tôi không có điều kiện để thực hiện. Mong ông thông cảm và hy vọng sẽ có dịp trở lại vấn đề.

§ 1028. Kiến thức ngày nay, số 519, ngày 10-1-2005

ĐỘC GIẢ: Trên Kiến thức ngày nay, số 503, ông có viết rằng “Vương giả dĩ dân vi thiên nhi dân dĩ thực vi thiên” là một câu trong “Lịch Dị Cơ truyện” của Hán thư. Tôi vẫn tin ở sự cẩn trọng của ông nên nghĩ rằng “Lịch Dị Cơ” là một cách phiên âm chính xác. Nhưng đến số 516, ông lại nhắc đến nhân vật “Lịch Dị Cơ” và ghi kèm theo ba chữ Hán là 酈食其 nên tôi hết sức ngạc nhiên. Ông đã nhầm lẫn chăng vì theo tôi và một vài người bạn thì hai chữ 食其 phải đọc thành “Thực Kỳ” mới đúng! Xin ông vui lòng giải thích cho.

AN CHI: Đúng như ông đã viết, chữ 食 có âm là “thực” còn chữ 其 có âm là “kỳ”. Nhưng đây chỉ là âm thông dụng nên trở thành quen thuộc chứ khi dùng để ghi tên người thì hai chữ 食其 phải đọc khác. Tại mục “thực” 食, Khang Hy tự điển có ghi rõ ràng rằng Quảng vận, Tập vận và Vận hội đều cho thiết âm của chữ này là: 羊吏切, 音異 (dương lị (lại) thiết, âm dị). Vậy ở đây, âm của nó là “dị”.

Còn ở mục “kỳ” 其, thì Khang Hy tự điển ghi rõ ràng rằng Đường vận, Tập vận và Vận hội đều cho thiết âm của nó là:居之切, 音姫 (cư chi thiết, âm cơ). Vậy âm của nó ở đây là cơ. Cơ là âm xưa, nay đã đọc thành ky – giống như cờ trong cờ tướng chính là kỳ 棋, cờ trong màu cờ sắc áo chính là kỳ 旗,v.v..

Cũng tại mục này, sau khi giảng rằng đây là tên người, Khang Hy còn dẫn sách Chính nghĩa nói rằng “Lịch thực kỳ tam tự âm độc lịch dị cơ 酈異幾; nghĩa là “Ba âm của ba chữ lịch thực kỳ đọc là lịch dị cơ.”

Một số từ điển khác cũng có ghi chú về cách đọc hai chữ trên giống như Khang Hy.

§ 1029. Kiến thức ngày nay, số 519, ngày 10-1-2005

ĐỘC GIẢ: Có người cho rằng tuy trong Nam nói “bóp”, ngoài Bắc nói “ví” nhưng cả trong Nam lẫn ngoài Bắc đều phiên âm từ tiếng Pháp. “Bóp”, do portefeuille còn “ví” do billet trong billet de banque (tờ bạc, giấy bạc) mà ra. Xin ông cho biết có đúng như vậy không?

AN CHI: Bóp thì đúng là do portefeuille mà ra. Trước kia, người ta còn nói bóp-phơi nữa. Nhưng ví thì chẳng dính dáng gì đến billet cả vì đây là một từ Việt gốc Hán, bắt nguồn ở một từ ghi bằng chữ 幃 mà âm Hán Việt hiện đại là vi, có nghĩa là “hương nang”, tức là cái bóp đựng hương liệu mà phụ nữ đeo theo người. Từ nghĩa gốc này, ví mới chuyển nghĩa để chỉ cái portefeuille mà người ta cũng mang theo người nhưng không đựng hương mà đựng… tiền. Về mối quan hệ ngữ âm “vi ~ ví”, ta còn có vi 圍 (vây, bọc) ~ ví (= vây, chặn), vẫn còn thông dụng ở trong Nam. Hai cặp tương ứng ngữ âm đồng dạng này cho ta thấy “vi ~ ví” là một điều chắc chắn.

1030 – 1039

§ 1030. Kiến thức ngày nay, số 519, ngày 10-1-2005

ĐỘC GIẢ: Trên Kiến thức ngày nay, số 516, ngày 10-12-2004, độc giả Nguyễn Minh Tiến có trích dẫn bài viết của tác giả Anh Châu trên Văn nghệ, số 47, ngày 20-11-2004 trong đó có đoạn:

“Mạnh Tử nói: “Quốc dĩ dân vi bản, dân dĩ thực vi tiên”, có nghĩa là “Nước lấy dân làm gốc, dân lấy ăn làm đầu.”

Xin ông vui lòng cho biết câu trên đây có đúng là của Mạnh Tử không? Nếu đúng thì ta có hai câu:

“Dân dĩ thực vi tiên” của Mạnh Tử. và

“Dân dĩ thực vi thiên” của Lịch Dị Cơ.

Và nếu đúng như thế thì phải chăng xét về thời gian, câu của Mạnh Tử (327 – 289 tr. CN) đã có trước câu của Lịch Dị Cơ (204 tr. CN)?

AN CHI: Tác giả Anh Châu đã gán cho Mạnh Tử quyền sở hữu trí tuệ về câu “Quốc dĩ dân vi bản, dân dĩ thực vi tiên” chứ sách Mạnh Tử, với 14 thiên (thượng & hạ) gồm 261 chương, chẳng có một câu nào như thế cả. Liên quan đến vai trò của dân chúng đối với quốc gia, Mạnh Tử chỉ nói:

“Dân vi quý, xã tắc thứ chi, quân vi khinh”. (“Tận tâm”, hạ, chương XIV)

nghĩa là:

“Dân mới quý, kế đến là xã tắc còn vua thì thường”.

Thế thì câu “Quốc dĩ dân vi bản, dân dĩ thực vi tiên” có trong sách vở của Trung Hoa hay không và nếu có thì là câu nói của ai? Xin thưa là có. Có điều là tiếng cuối cùng của nó đã bị làm cho lệch chữ, lệch âm và lệch nghĩa (vì lẽ ra đó phải là “thiên” 天 (= trời)).

“Quốc dĩ dân vi bản, dân dĩ thực vi thiên”

chính là lời quan đại phu Văn Chủng nói với Việt vương Câu Tiễn (ở hồi thứ 81 của Đông Chu liệt quốc chí) như có thể thấy tại bộ Hội đồ Đông Chu liệt quốc chí (d.18, tr. 181, quyển 3) do Hương Cảng Quảng Trí thư cục ấn hành:

Tại d.3 (từ phải sang, tức d.18 của cả trang), ta có thể đọc thấy 16 chữ:

“Văn Chủng đối viết: Thần văn quốc dĩ dân vi bản, dân dĩ thực vi thiên”

Chữ thiên 天 là chữ cuối cùng. (Xin xem ảnh)

Thế nhưng cách đây 10 năm, có tác giả đã khẳng định (chắc như đinh đóng cột) rằng Đông Chu liệt quốc có câu Dân dĩ thực vi tiên; nghĩa là “dân lấy ăn làm đầu”. Dĩ nhiên đó là lời khẳng định sai và chúng ta có thể tìm ra nguyên nhân như sau:

Số là chữ thiên của câu đang xét đã từng được dịch thành “đầu” (đầu tiên), chẳng hạn trong bản dịch Đông Chu liệt quốc của dịch giả Nguyễn Đỗ Mục mà Nxb. Thành phố Hồ Chí Minh đã in lại năm 1989:

“Tôi nghe nước lấy dân làm gốc, dân lấy ăn làm đầu. (Tập V, tr. 290)

Tác giả đó mặc dù chẳng biết nguyên văn tiếng Hán ra sao, chỉ làm một động tác đơn giản là dịch ngược vế “dân lấy ăn làm đầu” từ tiếng Việt trở sang tiếng Hán thành “dân dĩ thực vi tiên” một cách… “lạnh lùng”.

Nhưng dịch ngược một lời dịch trở sang ngôn ngữ gốc là một việc làm chẳng những hoàn toàn không cần thiết mà còn rất nguy hiểm.

Cách đây trên 30 năm, lúc còn ở miền Bắc, chúng tôi từng được nghe một lời khoe, rất đỗi chân thành, rằng “Mình có vé mời tối nay đi xem múa Paris (!)”. “Múa Paris” ở đây chính là múa ba-lê (do tiếng Pháp ballet) nhưng vị cán bộ vì từng nghe thủ đô hoa lệ của nước Pháp (Paris) được gọi là Ba Lê (hoặc Bá Lê) nên đã hồn nhiên dịch ngược trở lại “múa ba-lê” thành “múa Paris” (!). Tốt nhất là ta cứ chịu khó tìm về nguyên văn cho… chắc ăn và nhất là cho phải lẽ. Cái triết lý cao sâu của Lịch Dị Cơ mà biến thành “dĩ thực vi tiên” thì chẳng tội nghiệp cho ông họ Lịch lắm ru? (Xin vui lòng xem lại Kiến thức ngày nay, số 503, Chuyện Đông chuyện Tây, tr. 53 – 54).

Nói “tội nghiệp cho ông họ Lịch” là vì tác quyền của câu “Dân dĩ thực vi thiên” thuộc về ông ta chứ ba tầng tác giả của Đông Chu liệt quốc chí (Dư Thiệu Ngư đời Minh, rồi Phùng Mộng Long cũng đời Minh và cuối cùng là Thái Nguyên Phóng đời Thanh) chỉ là những người “nói theo” mà thôi! Ta biết rằng Đông Chu liệt quốc chí không chỉ bao hàm các sự kiện lịch sử mà còn chứa đựng cả những yếu tố mang tính chất hư cấu, trong đó có những lời đối thoại. Câu nói của Văn Chủng gồm có hai vế, thừa hưởng từ hai nguồn khác nhau. “Dân dĩ thực vi thiên” là một vế thừa hưởng từ lời nói của Lịch Dị Cơ trong Hán thư, như đã thấy. Còn vế “Quốc dĩ dân vi bản” thì lại thừa hưởng từ Kinh Thư, quyển thứ II (Hạ thư), thiên thứ 3 (Ngũ tử chi ca):

“Dân duy bang bản; bản cố bang ninh”.

nghĩa là:

“Dân là gốc của nước; gốc vững thì nước yên”.

Tóm lại, câu “Quốc dĩ dân vi bản, dân dĩ thực vi tiên” không phải của Mạnh Tử, còn lời nói của quan đại phu Văn Chủng trong Đông Chu liệt quốc thì lại là:

“Quốc dĩ dân vi bản dân dĩ thực vi thiên”.

§ 1031. Kiến thức ngày nay, số 520, ngày 20-1 -2005

ĐỘC GIẢ: Dư luận đang xôn xao về những vụ tai tiếng của một số quan chức Liên đoàn bóng đá Việt Nam. Trong một cuộc phỏng vấn do Lan Phương thực hiện (báo Thanh niên, ngày 10-1-2005), khi được hỏi “Ông cảm thấy thế nào nếu tại đại hội sớm, ông không được tín nhiệm nữa và phải ra đi?”, ông Trần Duy Ly trả lời:

– Tôi cảm thấy rất thanh thản. Tôi sẽ ra đi rất nhẹ. Nhưng ai làm tiếp bây giờ cho đến đại hội mới là gánh nặng. Con thuyền Liên đoàn vẫn phải trôi. Nếu bây giờ tôi nghỉ thì ai chỉ đạo, ai làm?

Xin ông cho biết chữ “trôi” trong câu trả lời trên có nghĩa là gì?

AN CHI: Thật khó lòng biết được ông Trần Duy Ly hiểu chữ “trôi” ở đây như thế nào. Riêng chúng tôi thì xin dựa vào tiếng Việt toàn dân để trả lời như sau:

Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên (ấn bản 2003) đã cho:

“trôi I đg.1. Di chuyển tự nhiên theo dòng chảy. Khúc gỗ bập bềnh trôi trên sông. Buông chèo cho thuyền trôi xuôi. Bị nước cuốn trôi. 2. Di chuyển tự nhiên theo một hướng nhất định. Dòng sông lững lờ trôi. Mây trôi (…)”.

Tuy lối phân nghĩa của quyển từ điển này chưa thật hợp lý (nghĩa 1 và nghĩa 2 thực chất chỉ là một) nhưng cái nghĩa của từ trôi trong câu trả lời của ông Ly cũng chỉ “quanh quẩn” ở cái nét nghĩa “di chuyển tự nhiên”, nghĩa là không theo bất cứ một sự điều khiển nào. Ngoài những thí dụ của quyển từ điển, ta còn có thể kể thêm một số nữa, có lẽ còn “ấn tượng” hơn, chẳng hạn:

– chết trôi; – nước chảy bèo trôi; – trôi sông lạc chợ, – bèo giạt hoa trôi; v.v..

Vậy trôi là di chuyển trên mặt nước một cách “tự do” theo dòng chảy chứ không theo một sự điều khiển nào. Và cứ theo cách hiểu trên, thì “con thuyền Liên đoàn bóng đá Việt Nam vẫn phải di chuyển “tự do” chứ không theo một sự điều khiển nào”. Nó chỉ trôi theo dòng chứ không căng buồm rẽ sóng mà tiến lên.

Câu “Con thuyền Liên đoàn vẫn phải trôi” của ông Ly còn có tiền giả định là trước đó con thuyền Liên đoàn cũng đã trôi. Vậy tưởng cũng chẳng có gì lạ khi Tuyển Việt Nam đại bại 0 – 3 trước Tuyển Indonesia tại Tiger Cup 2004. Và cũng chẳng có gì phải ngạc nhiên khi một huấn luyện viên loại 3 của Pháp lại qua mặt LĐBĐVN để nhận trên 3 tỷ bạc bồi thường… Và thế thì ta cũng nên cầu chúc cho ông Ly được “ra đi rất nhẹ”.

§ 1032. Kiến thức ngày nay, số 520, ngày 20-1 -2005

ĐỘC GIẢ: Sau cơn động đất và sóng thần xảy ra vào cuối tháng 12-2004 tàn phá Nam Á và ĐôngNam Á, một số phương tiện truyền thông đã dùng từ tsunami để chỉ hiện tượng này. Bạn bè tôi có người cho đây là tiếng địa phương; có người căn cứ theo một vài tờ báo mà cho là tiếng Nhật; lại có người cho là từ này có liên quan đến tiếng Hán. Xin ông vui lòng cho biết thực hư ra sao.

AN CHI: Danh từ tsunami chẳng có liên quan gì đến tiếng Hán hoặc đến ngôn ngữ của bất cứ quốc gia nào bị tàn phá trong trận động đất ngày 26-12-2004 cả.

Tsunami là tiếng Nhật. Tsu là bến, cảng còn nami là sóng. Vậy theo cấu tạo thì tsunami có nghĩa là sóng đánh vào, ập vào bến, vào cảng. Nghĩa thực tế của nó là sóng thần, như ta đã biết. Tiếng Anh và tiếng Pháp cũng có thu nhận danh từ tsunami, mặc dù tiếng Anh đã có tidal wave còn tiếng Pháp thì có raz de marée (cũng viết raz-de-marée). Có lẽ đó là do Nhật Bản là quốc gia thường bị động đất và sóng thần chăng?

Theo mục “Le mot de la semaine” (“Tiếng (từ) của tuần” = mỗi tuần một tiếng (từ)) của tờ Courrier International, số 690 (từ 22 đến 28-1-2004), thì bộ Nihon Shoki (Nhật Bản tường (?) ký), một bộ biên niên sử của Nhật Bản, soạn xong năm 720, đã ghi nhận trận động đất xảy ra vào năm 684 ở Hakuho, kéo theo sóng thần tàn phá cả một vùng ven biển phía Thái Bình Dương, trên đó có cảng Susaki.

Sở dĩ có người cho rằng danh từ tsunami có liên quan đến tiếng Hán có lẽ chỉ là vì người Nhật đã dùng kanji (Hán tự) để ghi danh từ này mà thôi. Quả vậy, họ đã dùng hai chữ Hán tân ba 津波 để ghi ba tiếng (âm tiết) tsunami. Tân 津 là bến còn ba 波 là sóng. Vậy “tân ba” là sóng ập vào bến, như đã nói ở trên. Nhưng họ lại không đọc hai chữ 津波 theo kiểu on-yomi, (tức theo âm trong tiếng Hán) mà lại đọc theo kiểu kun-yomi, nghĩa là đọc theo âm tiếng Nhật.

§ 1033. Kiến thức ngày nay, số 520, ngày 20-1 -2005

ĐỘC GIẢ: Kết thúc bài “Đài ký” trên Kiến thức ngày nay, số 519, tác giả Phan Thanh Hải viết:

“Những niềm vui, những kýức mới mẻ đang đầy ắp trong tâm khảm sau mỗi chuyến đi xa cứ sóng sánh và thôi thúc, nó tựa như âm hưởng bài thơ Hoàng Hạc lâu của Lý Bạch:

Bạch nhật y không tận,

Hoàng Hà nhậphải lưu.

Dục cùng thiên lý mục,

Cánh thượng nhất tằng lâu.”

Nếu tôi không nhầm thì đây là bài “Đăng Nhạc Dương lâu” mới phải?

AN CHI: Đây không phải là bài “Hoàng Hạc lâu”, cũng không phải “Đăng Nhạc Dương lâu” mà là “Đăng Quán Tước lâu” của Vương Chi Hoán. Bài “Hoàng Hạc lâu” cũng không phải của Lý Bạch mà của Thôi Hiệu còn bài “Đăng Nhạc Dương lâu” thì lại là của Đỗ Phủ.

Quán Tước lâu ở phía Tây Bồ Châu (nay là huyện Vĩnh Tế, tỉnh Sơn Tây) nằm trên một cù lao ở giữa sông Hoàng Hà. Bấy giờ thường có chim quán tước (giống như chim hạc) đến đậu, nên gọi là lầu Quán Tước. Vì đứng ở vị trí như thế nên tác giả mới nhìn thấy được “Hoàng Hà (nhập hải lưu)” chứ nếu đứng ở Hoàng Hạc lâu thì chỉ có thể nhìn thấy sông Trường Giang mà thôi. Hoàng Hạc lâu nằm ở phía Tây huyện Vũ Xương, tỉnh Hồ Bắc. Còn Nhạc Dương lâu thì lại nằm ở phía Tây huyện Nhạc Dương, tỉnh Hồ Nam, có thể nhìn ra hồ Động Đình.

Tương truyền khi đến thăm Hoàng Hạc lâu, Lý Bạch cũng định đề thơ nhưng nhìn lên đã thấy thơ đề vịnh của Thôi Hiệu hay quá rồi nên không đề nữa.

Sau đây là nguyên văn của 3 bài thơ để bạn tham khảo:

Hoàng Hạc lâu

Tích nhân dĩ thừa hoàng hạc khứ

Thử địa không dư Hoàng Hạc lâu.

Hoàng hạc nhất khứ bất phục phản,

Bạch vân thiên tải không du du.

Tình xuyên lịch lịch Hán Dương thụ,

Phương thảo thê thê Anh Vũ châu.

Nhật mộ hương quan hà xứ thị?

Yên ba giang thượng sử nhân sầu.

Dịch nghĩa:

Người xưa đã cỡi hạc vàng đi

Nơi đây chỉ còn lại lầu Hoàng Hạc

Hạc vàng một đi không trở lại

Mây trắng vẫn ngàn năm lơ lửng trôi

Cây Hán Dương hiện rõ bên dòng sông tạnh

Bãi Anh Vũ phủ đầy cỏ thơm.

Chiều xuống, quê nhà ta ở đâu?

Sương khói trên sông khiến người phiền sầu.

Đăng Nhạc Dương lâu

Tích văn Động Đình thuỷ,

Kim thướng Nhạc Dương lâu.

Ngô, Sở Đông Nam sách

Càn khôn nhật dạ phù

Thân bằng vô nhất tự

Lão bệnh hữu cô chu

Nhung mã quan sơn Bắc

Bằng hiên thế tứ lưu.

Dịch nghĩa:

Trước đây nghe nói đến vùng hồ Động Đình

Nay đã lên đến lầu Nhạc Dương

Chia Ngô, Sở Đông Nam hai ngả

Trời đất ngày đêm nổi trôi

Thân bằng không một chữ gởi đến

Ta già yếu chỉ có chiếc thuyền lẻ loi

Giặc giã đang ở phía Bắc miền quan ải

Ta tựa hiên, nước mắt chảy giàn giụa.

Đăng Quán Tước lâu

Bạch nhật y sơn tận

Hoàng Hà nhậphải lưu

Dục cùng thiên lý mục

Cánh thướng nhất tằng lâu.

Dịch nghĩa:

Mặt trời nương chót núi

Hoàng Hà ra biển khơi

Muốn nhìn mút tầm mắt

Lên thêm một tầng lầu.

§ 1034. Kiến thức ngày nay, số 522, ngày 10-2-2005

ĐỘC GIẢ: “Oao” là tiếng kêu của loài động vật nào mà, trong một số mẩu quảng cáo trên truyền hình, từ ông già bà cả cho đến con nít con nôi đều bắt chước kêu “oao”?

AN CHI: Đó là thán từ wow [wau] (dùng để tỏ sự ngạc nhiên hoặc sự thán phục) của tiếng Anh chứ không phải là tiếng kêu của giống vật nào cả. Khốn nỗi bây giờ người ta “oao” càng ngày càng nhiều, nhất là một số MC, mà không hề ý thức được rằng, theo cái tai của người Việt, thì đó chỉ có thể là tiếng kêu của loài vật mà thôi.

§ 1035. Kiến thức ngày nay, số 522, ngày 10-2-2005

ĐỘC GIẢ: Trên Kiến thức ngày nay, số 511, ông đã chứng minh rằng câu “Cái khó ló cái khôn” “hoàn toàn không đúng với đặc điểm ngữ nghĩa và ngữ pháp của từ ló”. Theo ông, ló chỉ có hai cách dùng:

“1. Không có bổ ngữ và có nghĩa là xuất hiện. Thí dụ: Vầng dương vừa ló lên ở chân trời.

2. Có bổ ngữ và có nghĩa là để lộ ra nhưng bổ ngữ này phải là danh từ chỉ một bộ phận hữu cơ của chủ thể. Thí dụ: Kim Trọng vừa ló đầu lên khỏi bức tường thì liền thấy có một chiếc trâm vướng ở cành cây trước mặt - Sở Khanh vừa ló mặt thì đã bị Kiều nhiếc: Rõ ràng mặt ấy mặt này chứ ai!”

Vậy “Cái khó ló cái khôn” là một câu sai vì từ ló không được dùng theo bất cứ cách dùng nào mà ông đã nêu. Nhưng trên đây chỉ là ý kiến của riêng ông chứ từ điển thì khác. Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên (ấn bản 1992) giảng:

“ló₂ đg. Để lộ một phần nhỏ (thường là cao nhất) ra khỏi vật che khuất. Ló đầu trên bức tường. Mặt trời vừa ló lên sau dãy núi.”

Cách dùng từ “ló” trong câu “Cái khó ló cái khôn” (= Cái khó để lộ một phần nhỏ cái khôn) chẳng có gì mâu thuẫn với lời giảng trong từ điển của Hoàng Phê cả. Vì vậy nên tôi rất phân vân, không biết nên tin ở ông hay phải nghe theo Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên.

AN CHI: Kể cả khi phải nghe theo Từ điển tiếng Việt 1992 do Hoàng Phê chủ biên (TĐTV 1992 (năm 2004 đã in đến lần thứ 10)), thì ta vẫn phải thừa nhận rằng “Cái khó ló (!) cái khôn” là một câu sai cả về ngữ nghĩa lẫn ngữ pháp. Nó sai ngay ở cái nét nghĩa đầu tiên mà TĐTV 1992 đã nêu là “để lộ một phần nhỏ”. “Một phần nhỏ” dĩ nhiên là một phần nhỏ của chủ thể được nói đến trong câu (hoặc đoạn văn) chứ không phải của bất cứ một vật thể nào khác. Còn về mặt cú pháp – mà TĐTV 1992 không nói đến – thì từ (hoặc ngữ) dùng để biểu thị cái “phần nhỏ” đó là bổ ngữ trực tiếp của ló. Đây chính là cách dùng thứ hai mà chúng tôi đã nêu:

“Có bổ ngữ và có nghĩa là để lộ ra nhưng bổ ngữ này phải là danh từ chỉ một bộ phận hữu cơ của chủ thể.”

Và chúng tôi đã kết luận:

“Cái khó và cái khôn chỉ là những khách thể của nhau thì làm sao mà cái trước có thể “ló” cái sau cho được!”

Nay xin nói theo ngôn ngữ của TĐTV 1992: “Cái khôn có phải là “một phần nhỏ” của cái khó đâu mà cái này có thể “ló” cái kia cho được!” Vậy dù có đưa vào TĐTV 1992 thì ta vẫn cứ phải kết luận rằng “Cái khó ló cái khôn” là một câu sai.

Nhưng TĐTV 1992 cũng chỉ đúng được ở nét nghĩa trên đây về từ ló mà thôi chứ cả lời giảng thì lại hoàn toàn chẳng ổn chút nào. Với cái thí dụ “Mặt trời vừa ló lên sau dãy núi”, ta chẳng làm sao có thể biết được “mặt trời” là “một phần nhỏ” của cái gì nên cũng chẳng làm sao có thể biết được cái gì đã “để lộ” nó ra. Ở đây, tự nó là chủ thể: nó “tự lộ” chứ chẳng được bất cứ cái gì “để lộ” cả. Vậy “để lộ” là một ngữ vị từ không thích hợp với lời giảng về từ ló. Nó cho thấy tác giả của mục từ chưa phân biệt tính nội động (intransitivity) với tính ngoại động (transitivity) của động từ ló, mà về bản chất, là một động từ lưỡng khả. Đối với loại động từ này, ta phải tách nghĩa ngoại động khỏi nghĩa nội động mà giảng chứ không thể gộp làm một như TĐTV 1992 đã làm. Chính vì thế nên trên Kiến thức ngày nay, số 511 chúng tôi mới tách riêng ra mà nói rằng ló có hai công dụng, như ông đã dẫn lại đầy đủ trong lời góp ý của mình. Công dụng thứ nhất là cách dùng theo nghĩa nội động còn công dụng thứ hai lại là cách dùng theo nghĩa ngoại động.

Cũng như khoảng hơn 100 động từ chỉ động tác hoặc trạng thái của một bộ phận trong toàn bộ – mà nhiều tác giả đã “thu hẹp” thành “động từ chỉ hoạt động của bộ phận cơ thể” – ló là một động từ có đặc trưng cú pháp – ngữ nghĩa sau đây:

Chỉ thay đổi về cấu trúc cú pháp mà nghĩa của cả câu không thay đổi khi chuyển từ nghĩa ngoại động sang nghĩa nội động. Thí dụ:

1a. Con dế ló râu ra khỏi hang.

1b. Râu con dế ló ra khỏi hang.

2a. Thằng bé ló đầu ra khỏi xe.

2b. Đầu thằng bé ló ra khỏi xe.

Trong 1a, phần đề là con dế còn phần thuyết là ló râu ra khỏi hang, còn trong 1b thì râu con dế mới là phần đề và ló ra khỏi hang, lại là phần thuyết. Trong 1a thì râu là bổ ngữ trực tiếp của ló nhưng trong 1b thì râu lại là trung tâm của ngữ danh từ râu con dế. Thế nhưng cái sự thể mà cả 1a lẫn 1b diễn đạt thì chỉ là một.

Cũng thế, trong 2a, phần đề là thằng bé còn phần thuyết là ló đầu ra khỏi xe còn trong 2b thì đầu thằng bé mới là phần đề và ló ra khỏi xe lại là phần thuyết. Trong 2a thì đầu là bổ ngữ trực tiếp của ló nhưng trong 2b thì đầu lại là trung tâm của danh ngữ đầu thằng bé. Thế nhưng cái sự thể mà cả 2a lẫn 2b diễn đạt thì cũng chỉ là một.

Trên đây là đặc điểm cú pháp – ngữ nghĩa cơ bản của động từ ló mà từ “ló” trong câu “Cái khó ló cái khôn” hoàn toàn không có. Làm sao mà hai câu:

“Cái khó ló cái khôn”

và

“Cái khôn ló cái khó”

lại có thể diễn đạt cùng một sự thể cho được? Và làm sao mà ta có thể nói “cái khôn của cái khó” giống như người ta đã có thể nói râu con dế hay là đầu thằng bé? Đối với đặc trưng cú pháp – ngữ nghĩa trên đây của động từ ló thì câu “Cái khó ló (!) cái khôn” hiển nhiên là một cấu trúc hoàn toàn xa lạ. Đây là một cách thử hoàn toàn chắc chắn để khẳng định rằng câu này chẳng qua chỉ là một tục ngữ dỏm. Mọi sự chứng minh, dù có hùng hồn đến đâu, nhưng lại không quan tâm đến đặc trưng cú pháp – ngữ nghĩa trên đây của động từ ló cũng đều không thể có hiệu lực. Một lời ca ngợi trí tuệ của dân tộc mà lại sai ngữ pháp đến như thế thì phỏng có giá trị gì?

§ 1036. Kiến thức ngày nay, số 522, ngày 10-2-2005

ĐỘC GIẢ: Một tờ báo ra ngày 21-1-2005 có mẩu tin: “Toà án Triều Dương (Bắc Kinh) đã tuyên án buộc nữ diễn viên Triệu Vy nộp phạt 2.246 RMB (tương đương 4 triệu VND) và phải công khai xin lỗi về vụ sai người đánh thai phụ Trâu Tuyết.” (tr. 15). Xin được hỏi: RMB là gì?

AN CHI: RMB là ba chữ cái đầu âm tiết (initial) của ba từ trong ngữ danh từ Rénmínbì 人民币 (nhân dân tệ), tức “tiền nhân dân” (của Trung Quốc), mà đơn vị là Rénmínbì Yuán, 人民币元 (nhân dân tệ nguyên), viết tắt là RMB¥, tức là “đồng nhân dân tệ”. Nguyên, có nghĩa là “đồng”, đứng làm trung tâm của danh ngữ còn nhân dân tệ là định ngữ hạn định của nguyên.

Vậy, trong danh ngữ nhân dân tệ nguyên thì chính nguyên chứ không phải ba tiếng “nhân dân tệ”, mới là từ chỉ đơn vị tiền tệ của nước Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa. Nhưng nhiều người vẫn hiểu lầm mà cho rằng nhân dân tệ là tên của đơn vị tiền tệ, giống như bảng trong đồng bảng (pound), dollar trong đồng dollar, franc trong đồng franc, won trong đồng won, yen trong đồng yen, v.v.. Chính vì thế nên họ đã nói một cách rất tự nhiên, chẳng hạn, “1 nhân dân tệ ăn 1.940 đồng Việt Nam” (kiểu như “1 dollar bằng 15.000 VND”,…). Thậm chí có người còn nói, chẳng hạn, như chúng tôi từng được nghe, “1 tệ ăn 1.940 đồng Việt Nam” nữa. Gọi đơn vị tiền tệ của nước Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa là “tệ” thì quả là tệ thật! Tên của nó là yuán, mà ta có thể dịch một cách hợp lý là “đồng” (dĩ nhiên là “đồng” Trung Quốc). Còn nếu muốn đọc theo âm gốc thì ta có thể ghi thẳng là yuan (không có dấu “ ù” trên chữ “a”), như nhiều nước (Anh, Pháp,…) đã làm. Tốt nhất, ta nên gọi đơn vị đó là nguyên cho đúng âm, đúng chữ.

§ 1037. Kiến thức ngày nay, số 523, ngày 20-3-2005

ĐỘC GIẢ: Một tờ báo ra ngày 4-1-2005 đã báo động: “Tại Thành phố Hồ Chí Minh, trên 5.000 người sinh con thứ ba”. Xin cho biết “con thứ ba” là con gì.

AN CHI: Ông đã nêu một vấn đề rất tế nhị. Lối diễn đạt kỳ quặc này chính là hệ quả của sự lẫn lộn hai danh từ “con” khác nhau, mà để làm rõ nghĩa, chúng tôi xin mượn lời giảng trong Từ điển tiếng Việt 2003 (do Hoàng Phê chủ biên):

“con₁. Người hoặc động vật thuộc thế hệ sau, trong quan hệ với người hoặc động vật trực tiếp sinh ra (người hoặc động vật đó – AC)”.

và

“con₂. Từ dùng để chỉ từng đơn vị những cá thể động vật”.

Cứ như trên thì con₁ là danh từ khối (mass noun), cũng là danh từ không đếm được, còn con₂ là danh từ đơn vị (unit noun), cũng là danh từ đếm được. Mà đã là danh từ không đếm được thì “không thể có số thứ tự làm định ngữ”*. Chính vì vậy nên, trong cấu trúc con thứ ba thì con chỉ có thể là con2 chứ không thể là con₁. Mà con₂ thì có thể đi đôi với rất nhiều danh từ khối chỉ nhiều giống khác nhau: cá, chim, hổ, gấu, ong, ve, v.v., thành con cá, con chim, con hổ, con gấu, con ong, con ve, v.v.. Và cũng chính vì vậy nên ông mới hỏi “con thứ ba” là con gì mặc dù ai cũng biết đó là con người sơ sinh.

§ 1038. Kiến thức ngày nay, số 523, ngày 20-3-2005

ĐỘC GIẢ: Trong thiên nghiên cứu “Thử viết lại cổ sử Việt Nam” (http://vnthuquan.net), tác giả Trương Thái Du có khẳng định rằng quốc hiệu Âu Lạc có nghĩa là “đất nước” (âu = đất, lạc = nước). “Do đó Lạc Việt chính là Nước Việt”. Tác giả biện luận:

“Sử Ký Tư Mã Thiên trong chương “Khổng Tử thế gia” thuật lời Khổng Tử: “Khâu này nghe nói… Quái vật do nước sinh ra là con rồng”. Vậy ta có thể hiểu cha Lạc Long Quân là biểu tượng của “nước”. Ngôi nhà của “nước” tất phải ngoài biển, nghĩa gốc của chữ Lạc chính là “nước”. Mẹ Âu Cơ tượng trưng cho “đất”. Chữ Âu từng được Trần Thánh Tông dùng: “Xã tắc lưỡng hồi lao thạch mã – Sơn hà thiên cổ điện kim âu”.

Hồ Quý Ly cũng từng cải tên núi Đại Lại (Vĩnh Lộc, Thanh Hoá) thành Kim Âu. Thành ngữ “Tấc đất tấc vàng” khá gần gũi với “kim âu”. “Ngựa đá đứng trên đất vàng”, thử hỏi làm sao mà non nước Việt Nam chẳng vững chãi Vạn Xuân”.

Tác giả còn diễn giải thêm ở chú thích số 15:

“Xin các bậc thông Nho đọc đến đây đừng bảo tác giả nói bậy về chữ Âu. Tôi tin âm Âu mang nghĩa Việt nhưng phải mượn chữ Hán để viết. Tôi muốn bỏ qua chữ Hán mà giải cấu phần ngữ âm”.

Trên đây là cách “giải cấu” của tác giả Trương Thái Du về hai tiếng “Âu”, “Lạc” trong bài đại luận “Thử viết lại cổ sử Việt Nam”. Xin hỏi: Ông An Chi có nhận xét gì về sự “giải cấu” đó?

AN CHI: Trước nhất, xin nói về tiếng “Lạc”.

Thực ra thì trước tác giả Trương Thái Du đến gần 34 năm, tại Hội nghị nghiên cứu thời kỳ Hùng Vương lần thứ 4, tháng 4 năm 1971, trong bài tham luận “Thử tìm nguồn gốc ngữ nghĩa của từ tố Lạc”, hai đồng tác giả Nguyễn Kim Thản và Vương Lộc cũng đã giải thích rằng Lạc có nghĩa là “nước”. (Xin xem toàn bài trong tập kỷ yếu Hùng Vương dựng nước, tập IV, Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1974, tr. 134 – 141). Trong bài tham luận, hai đồng tác giả cũng đã nhắc đến vấn đề “Lạc Long Quân là giống rồng”, “Long Quân hay Long Vương đều có nghĩa là vị vua thống trị miền nước.” Khác nhau chỉ là ở chỗ hai đồng tác giả này biện luận kỹ càng hơn còn Trương Thái Du thì lại quá dễ dãi. Ta hãy cùng nhau đọc lại lập luận ngắn ngủi của ông Trương:

“Quái vật do nước sinh ra là con rồng. Vậy ta có thể hiểu cha Lạc Long Quân là biểu tượng của “nước”. Ngôi nhà của “nước” tất phải ngoài biển, nghĩa gốc của chữ Lạc chính là “nước”.

Thực ra, từ lập luận dễ dãi và lỏng lẻo trên đây, ta chỉ có thể thiết lập tam đoạn luận dưới đây mà thôi:

Quái vật do nước sinh ra là con rồng.

Lạc Long Quân là “vua rồng”.

Vậy Lạc Long Quân là ông vua do nước sinh ra.

Thế thôi! Chứ ta tuyệt đối không có bất cứ căn cứ nào để suy ra rằng Lạc có nghĩa là “nước” cả. Nếu ta theo cách lập luận của Trương Thái Du và nếu chẳng may tên đấng phu quân của mẹ Âu Cơ không phải Lạc Long Quân mà là “Bạch Long Quân” hay “Hắc Long Quân”, chẳng hạn, thì Bạch hay Hắc tất nhiên phải có nghĩa là “nước”. Rõ ràng là phi lý!

Huống chi, nếu cách chứng minh của Trương Thái Du có hoàn toàn đúng đi nữa thì Lạc cũng chỉ có thể có nghĩa là “nước” trong nước tương, nước mắm v.v. (tạm gọi là nước¹), chứ đâu phải là “nước” trong nước Nga, nước Nhật, v.v. (tạm gọi là nước²) vì hai thứ “nước” này khác hẳn nhau. Một số tác giả có gợi ý rằng nước² phái sinh từ nước¹ nhưng họ chưa chứng minh được vấn đề một cách đủ sức thuyết phục. Còn Trương Thái Du thì hoàn toàn không chứng minh nên dĩ nhiên là lập luận của ông không có giá trị. Riêng cá nhân chúng tôi lại thấy rằng nước² tuyệt đối chẳng có liên quan gì đến nước¹ cả.

Nước² theo chúng tôi, là một từ Việt gốc Hán bắt nguồn ở một từ ghi bằng chữ 略, mà âm Hán Việt hiện đại là lược, có nghĩa gốc là “ranh giới” (Từ nguyên, nghĩa 9; Từ hải, nghĩa 2; Hán ngữ đại tự điển, nghĩa 3, v.v.), rồi nghĩa phái sinh bằng hoán dụ là “vùng đất nằm trong ranh giới đó”, và cuối cùng mới có nghĩa hiện hành là “xứ sở”. Về nghĩa thì như thế còn về âm thì ta cũng có nhiều thí dụ để minh hoạ cho mối quan hệ “n ~ l”:

– nện ~ liện 𢽬 (cùng nghĩa);

– nòi ~ loại 類 âm xưa là loài (= loài, giống);

– non (trong núi non) ~ loan 巒 (núi nhọn; sống núi; đỉnh núi; v.v.);

– nỗng (trong gò nỗng) ~ lũng 壟 (gò đất cao); v.v..

Đặc biệt hơn hết là chính chữ lược 略, với nghĩa “mưu chước: lại là nguyên từ của chữ nước trong nước cờ, đường đi nước bước, v.v.. Và ta có:

– lược (= ranh giới) ~ nước (trong nhà nước); và

– lược (= mưu chước) ~ nước (trong nước cờ).

Hai trường hợp đồng dạng từ nguyên học trên đây cho phép ta có thể tin vào lời khẳng định mà chúng tôi đã đưa ra.

Bây giờ xin nói về chữ Âu. Vẫn biết Trương Thái Du “muốn bỏ qua chữ Hán mà giải cấu phần ngữ âm” nhưng có giải cấu thế nào đi nữa thì cũng phải phân biệt rành mạch Hán ra Hán, Việt ra Việt. Đằng này, tác giả lại đem râu ông nọ cắm cằm bà kia. Làm sao mà chữ âu trong thơ của Trần Nhân Tông lại có thể có nghĩa là “đất” khi mà nó là tiếng Hán rặt ròng, tiếng Hán 100%. Chữ “Âu” của Trương Thái Du có nghĩa là “đất” hay không là một chuyện chứ chữ âu 甌 của Nhân Tông nhà Trần thì dứt khoát phải là “tiểu bồn dã” (chậu nhỏ vậy), “vu dã” (chậu vậy), như đã cho trong Từ hải (nghĩa 1 và 2) và tất cả các quyển từ điển tiếng Hán khác. Và hai chữ kim âu của nhà vua là một danh ngữ tiếng Hán chánh tông dùng để ví với sự vững chắc, sự thịnh trị, như trong câu thơ của Tống Khuýnh:

Quốc gia toàn thịnh tự kim âu

(Nước nhà toàn thịnh tựa âu vàng)

chứ có liên quan gì đến đất cát?

Dùng để chỉ một loại thức uống có độ cồn nhẹ, bia là một danh từ mà tiếng Việt phiên âm từ tiếng Pháp bière. Nhưng cũng chính vì thế mà nó chỉ có nghĩa trong những cấu trúc như: bia bọt - bia Tiger - bia hơi - v.v.. Chứ nếu, với hai câu:

Trăm năm bia đá thì mòn

Nghìn năm bia miệng hãy còn trơ trơ,

mà ai đó lại bắt từ bia của tiếng Việt phải gánh cái nghĩa của từ bière trong tiếng Pháp thì thật là buồn cười. Trường hợp chữ “âu” ở trên cũng thế mà thôi!

Xem ra, việc viết lại cổ sử Việt Nam chẳng đơn giản chút nào!

§ 1039. Kiến thức ngày nay, số 524, ngày 1 -3-2005

ĐỘC GIẢ: Trong quyển Tư liệu Truyện Kiều – Bản Duy Minh Thị 1872 (Nxb. Đại học Quốc gia Hà Nội, 2002), Nguyễn Tài Cẩn đã đọc chữ thứ tư của câu 367 thành “chở” và cả hai câu 367 – 368 là:

Một tường tuyết chở sương che,

Tin xuân đâu dễ đi về cho năng. (Sđd, tr. 100)

Nhưng nghe nói sau đó, ông Cẩn đã thay đổi ý kiến mà đọc chữ đó thành “chớ”. Tôi thấy câu:

Một tường tuyết chớ sương che

chẳng những nghe lạ tai mà còn khó hiểu nữa. Vậy xin ông An Chi cho biết có chuyện đó không và nếu có thì ý ông thế nào?

AN CHI: Đúng là Nguyễn Tài Cẩn đã có thay đổi ý kiến mà đọc chữ thứ tư của câu 367 thành “chớ” trong bài “Đôi lời bàn thêm về bản Kiều Duy Minh Thị (II)”, in trong Hồn Việt 1 (Nxb. Văn học, 2003, tr. 68 – 82).

Nguyễn Tài Cẩn viết:

Đây là câu thơ nói Kiều và Kim Trọng bị ngăn cách nên phải chịu cái cảnh:

Tin xuân đâu dễ đi về cho năng

“Rõ ràng đọc TUYẾT CHỞ SƯƠNG CHE thì không diễn đạt được cái ý ấy.

(…)

“Nếu chữ thứ 4 trên đây chúng ta đọc CHỚ thì đó là cách đọc của từ có cùng nguồn gốc và cùng nghĩa như TRỞ (阻 – AC). Về mặt nguồn gốc, mối quan hệ giữa TRỞ và CHỚ thì cũng như mối quan hệ giữa TRỬ và CHỨA, giữa TRẢM và CHÉM, giữa TRẢN và CHÉN, v.v.. Về mặt ý nghĩa, vì cùng gốc với TRỞ nên CHỚ cũng có nghĩa là “ngăn lại”: chính cái nghĩa “ngăn lại” này đã đưa đến cách dùng CHỚ để ra mệnh lệnh “ngăn cấm” như trong các câu:

– Chớ làm ồn!

– Chớ hút thuốc!

– Ấy chớ! v.v..

“Thành thử hai câu 367 – 368 không nên nhuận sắc làm gì: cứ để câu Nôm như ở bản Duy Minh Thị 1872, nhưng xin đọc là:

Một tường TUYẾT CHỚ SƯƠNG CHE

Tin xuân đâu dễ đi về cho năng

“Đọc thế chính là đúng âm, đúng chữ, đúng nghĩa của từ mà Nguyễn Du dùng”*.

Chúng tôi quan niệm hoàn toàn khác với Nguyễn Tài Cẩn nên xin trình bày như sau:

Thứ nhất, khi Nguyễn Tài Cẩn viết rằng “hai câu 367 – 368 không nên nhuận sắc làm gì” thì ông đã mặc nhận là ta có thể nhuận sắc những câu khác của Truyện Kiều nếu thấy cần thiết. Đây là một điều không nên.

Thứ hai, theo chúng tôi, chớ cùng gốc và cùng nghĩa với chỉ 止, chứ không phải với trở 阻. Về mặt vần, ta có hàng loạt thí dụ để chứng minh cho mối quan hệ “i ~ ơ” (còn sự đối ứng “hỏi” ~ “sắc” thì chính Nguyễn Tài Cẩn đã thừa nhận):

– kỳ (bộ phương) ~ cờ (trong cây cờ);

– kỳ (bộ mộc) ~ cờ (trong con cờ);

– nghi ~ ngờ;

– thi ~ thơ;

– ti ~ tơ, v.v..

Về mặt nghĩa thì trở thiên về một sự ngăn cản khách quan còn chỉ lại thiên về một sự ngăn cản phụ thuộc vào ý chí và/hoặc nội lực của chủ thể nên mới thích hợp với những thí dụ về câu cầu khiến (mệnh lệnh) mà chính Nguyễn Tài Cẩn đã đưa ra. Trường hợp này (chỉ 止 ~ chớ) cũng giống hệt như trường hợp “đình 停 ~ đừng”. Chính vì đình cũng thiên về một sự ngăn cản phụ thuộc vào ý chí và/hoặc nội lực của chủ thể nên đừng mới có thể đứng làm trung tâm của những câu mệnh lệnh hàm ý ngăn cản như:

– Đừng làm ồn!

– Đừng hút thuốc!

– Ấy đừng! v.v..

Và cũng chính vì thế nên đừng mới là một từ đồng nghĩa với chớ (xin đối chiếu những thí dụ trên đây của chúng tôi với những thí dụ trên kia của Nguyễn Tài Cẩn).

Thứ ba, Nguyễn Tài Cẩn cho rằng “về mặt ý nghĩa, vì cùng gốc với TRỞ nên CHỚ cũng có nghĩa là “ngăn lại”: chính cái nghĩa “ngăn lại” này đã đưa đến cách dùng CHỚ để ra mệnh lệnh “ngăn cấm” (…)” Thực ra, ta chỉ thấy từ chớ đứng làm trung tâm cho loại câu cầu khiến hàm ý ngăn cản (như trong các thí dụ mà Nguyễn Tài Cẩn đã đưa ra) chứ không có một tiền lệ nào cho thấy chớ lại được dùng với nghĩa “ngăn cản” trong câu trần thuật cả. Huống chi, theo đúng phong cách ngôn ngữ của Nguyễn Du, thì chữ thứ tư của câu 367 chỉ có thể là chở chứ dứt khoát không phải là “chớ”.

Xin nhớ rằng, ngoài cấu trúc tuyết chở sương che ở câu 367, ta còn có cấu trúc tuyết sương che chở ở câu 902 nữa. Về ngữ nghĩa thì hai cấu trúc này hiển nhiên chỉ là một. Còn về cú pháp thì cấu trúc trước cũng hiển nhiên chỉ là cấu trúc sau bị chẻ tư để “lắp ráp” lại theo kiểu xen kẽ mà thôi (So sánh bướm lả ong lơi và ong bướm lả lơi; phượng chạ loan chung và phượng loan chung chạ; v.v.). Vậy nếu ta đọc tuyết chở sương che thành “tuyết chớ sương che” thì ta cũng phải đọc tuyết sương che chở thành “tuyết sương che chớ” trong đó “chớ” có nghĩa là “ngăn cản”. Điều này hoàn toàn mâu thuẫn với hàm ý đích thực của câu 902:

Tuyết sương che chở cho thân cát đằng.

Đây là lời của Vương ông van xin Mã giám sinh che chở cho Kiều (thân cát đằng) trước những nỗi vất vả hoặc những chuyện bất trắc của cuộc đời (tuyết sương). Vậy nếu ta đành lòng đổi chở thành “chớ” và hiểu “chớ” theo cái nghĩa mà Nguyễn Tài Cẩn đã nêu thì chẳng hoá ra ông cha lại gợi ý họ Mã gây khó khăn (“ngăn cản”) cho con gái của mình hay sao?

Nhưng chở có nghĩa gốc là gì mà khiến cho người ta phải đổi nó thành “chớ”? Chở và che trong các cấu trúc tuyết chở sương che, tuyết sương che chở chính là chở và che trong từ tổ vị từ đẳng lập chở che, đảo lại từ che chở. Còn che chở thì hiển nhiên là lấy ra từ thành ngữ trời che đất chở, dịch từ thành ngữ tiếng Hán thiên phú địa tái. Nhưng khi từ tổ che chở đã chính thức lọt vào từ vựng của tiếng Việt rồi thì thành tố thứ hai của nó (chở) dần dần mất nghĩa vì những người Việt bình dân – mà đây là tuyệt đại đa số – đâu có biết – mà cũng chẳng cần biết – rằng chở là nghĩa của chữ tái, tức là vận chuyển bằng một phương tiện giao thông nhất định. Họ cứ mặc nhiên cho rằng nó đồng nghĩa với che rồi hiểu gộp rằng che chở (hoặc chở che) là “phủ đậy, giữ gìn, bảo vệ, bênh vực”, như Đào Duy Anh đã giảng trong Từ điển Truyện Kiều (Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1974, tr. 79). Nghĩa là ở đây ta có hiện tượng lây nghĩa (contamination de sens – chữ của Pierre Guiraud) từ che sang chở trong phạm vi của các cấu trúc đang xét. Nếu ta không thừa nhận sự lây nghĩa ở đây thì ta cứ phải lướng vướng với cái nghĩa đích thực của chở trong chuyên chở, chở hàng, v.v. và ta buộc phải thử đi tìm một cái nghĩa khác cho thích hợp với các cấu trúc đang xét (mà không thành công). Còn chúng tôi thì cho rằng ở đây đã có một sự lây nghĩa từ che sang chở mà sự lây nghĩa này vẫn giúp diễn đạt được cái ý “Kim Kiều bị ngăn cách” chứ không phải là không như Nguyễn Tài Cẩn đã khẳng định.

Như đã nói, về mặt nghĩa thì tuyết chở sương che chỉ là một với tuyết sương che chở. Mà tuyết sương che chở đã được Đào Duy Anh giảng một cách hoàn toàn chính xác là “lời đặt ngược, tức là che chở (cho khỏi) tuyết sương”*. Nghĩa bóng của tuyết sương là “những sự bất trắc, những nỗi gian nan trong cuộc đời”, như đã nói. Vậy “một tường tuyết chở sương che” chính là bức tường mà gia đình viên ngoại đã cho xây – và dĩ nhiên là theo họ thì đã tạm đủ chắc chắn – để bảo vệ cả nhà khỏi những sự bất trắc do các tác nhân từ bên ngoài gây ra. Đây chính là một “bức tường an ninh”. “Bức tường an ninh” này cứ sừng sững, lù lù ra đó tự bao giờ thì bảo sao không làm cho Kim, Kiều bị ngăn cách?

Vì những lẽ đã trình bày nên chúng tôi cho rằng chữ thứ tư của câu Kiều thứ 367 phải là chở chứ không thể là “chớ” và câu này vẫn cứ phải đọc thành

Một tường tuyết chở sương che

thì mới đúng với ý muốn của Nguyễn Du.

1040 – 1049

§ 1040. Kiến thức ngày nay, số 525, ngày 10-3-2005

ĐỘC GIẢ: Trong những ngày đầu hạ tuần tháng 2-2005, Tổng thống Mỹ G. Bush đã có chuyến công du đầu tiên sang châu Âu trong nhiệm kỳ thứ hai. Theo lịch làm việc, ông sẽ dự Hội nghị thượng đỉnh NATO và Liên minh châu Âu. Để “đón tiếp” ông Bush đến Brussels, nhóm phản đối đã tổ chức một cuộc biểu tình với rất nhiều khẩu hiệu mà sau đây là một câu hơi lạ, thấy được trong mục “Tin thế giới” trên truyền hình:

HERE COMES THE BUTSHER.

Không lẽ người dân Brussels lại viết sai tiếng Mỹ, nhưng BUTSHER rõ ràng là một chữ lạ, không thấy có trong từ điển. Vậy xin nhờ ông An Chi giải thích giùm cái chữ lạ lẫm đó và cho biết luôn nguồn gốc của nó.

AN CHI: Cái câu hơi lạ đó thực chất là:

HERE COMES THE BUTCHER,

nghĩa là: Tên đồ tể đến đây đấy.

Dĩ nhiên là nếu những người biểu tình không nói rõ ra tên đồ tể đó là ai thì người ta cũng thừa biết. Nhưng họ lại còn muốn chơi chữ một cách ý nhị mà thay chữ C trong BUTCHER bằng chữ S thành BUTSHER để cho tên của nhân vật bị phản đối cũng hiện diện ở trong đó (bằng các chữ thứ nhất (B), thứ hai (U), thứ tư (S) và thứ năm (H) = BUSH).

Vậy BUTSHER chỉ là kết quả của một sự chơi chữ ý nhị còn cái từ chánh cống mà những người biểu tình muốn nêu lên là BUTCHER. Đây là một từ tiếng Anh gốc Pháp, bắt nguồn từ tiếng Pháp trung đại bouchier, với biến thể bochier (mà hình thái hiện đại là boucher), có nghĩa là đồ tể.

Còn danh từ bouchier/bochier → boucher của tiếng Pháp thì lại phái sinh từ danh từ bouc, có nghĩa là dê đực. Vì vậy nên ở thời trung đại thì bouchier/bochier còn có nghĩa là người bán thịt dê (bấy giờ dân Pháp rất hay ăn thịt dê), về sau mới có nghĩa rộng là người bán thịt, là đồ tể.

§ 1041. Kiến thức ngày nay, số 525, ngày 10-3-2005

ĐỘC GIẢ: Đại từ điển tiếng Việt của Trung tâm Văn hoá và Ngôn ngữ Việt Nam (Bộ Giáo dục và Đào tạo) do Nguyễn Như Ý chủ biên (Nxb. Văn hoá – Thông tin, 1999), có mục từ:

“Dĩ ăn vi ngủ, dĩ ngủ vi tiên. Ăn ngủ trên hết”.

Tuy các nhà biên soạn giảng câu này là “ăn ngủ trên hết” nhưng tôi vẫn chưa thông tại sao lại nói “dĩ ăn vi ngủ”. Không biết có phải tại trí óc tôi quả chậm lụt hay không?

AN CHI: Ông không thông là phải. “Dĩ ăn vi ngủ” là một lối nói vô nghĩa và… vô duyên. Đây thật ra chỉ là một hiện tượng khẩu ngữ và ngay cả trong khẩu ngữ thì đây cũng chỉ là một câu nói đùa mà nguyên văn là:

Dĩ ăn vi thủ, dĩ ngủ vi tiên.

Thủ mới là trước hết, trên hết chứ ngủ thì chỉ có… ngáy khò khò mà thôi! Thế mà các nhà biên soạn còn nặn ra được cái thí dụ:

“Nó vẫn cái lí dĩ ăn vi ngủ, dĩ ngủ vi tiên thì làm sao mà học hành tốt, làm sao mà nên người được”.

Thật là… hết biết! Cứ cái đà này thì “đại từ điển” chẳng qua chỉ là một thứ từ điển… “làm đại” cho có mà thôi!

§ 1042. Kiến thức ngày nay, số 525, ngày 10-3-2005

ĐỘC GIẢ: Tôi cho rằng hách trong hách dịch chỉ là một với hách trong hống hách nhưng một ông bạn của tôi lại bảo là không phải (ông này có biết chữ Nho). Xin nhờ ông An Chi cho biết ai đúng, ai sai.

AN CHI: Ông bạn của ông đã nói đúng.

Trong hách dịch, chữ hách 赫 thuộc bộ “xích” và có nghĩa gốc là sáng rực, chói lọi. Còn chữ hách 嚇 trong hống hách thì thuộc bộ “khẩu” và có nghĩa là doạ nạt, chẳng hạn trong ngữ danh từ hách Man thư mà Việt – Hán thông thoại tự-vị của Đỗ Văn Đáp (Nam Định, 1933) đã giảng như sau:

“Cái tờ doạ nước ngoài. Đời Đường, Lý Bạch học giỏi, thông hiểu tiếng nước ngoài. Dương-quốc-Trung, Cao-lực-Sĩ ghét tài, đến khoa thi, xui quan trường đánh hỏng. Khi ấy có nước Man gửi thư đến doạ vào đánh. Cả triều không ai hiểu; có người tiến Lý Bạch. Bạch nói với sứ Man rồi viết thư phục lại. Lúc viết thì tâu vua bắt Cao cầm giấy, Dương mài mực, làm cho bõ hờn với kẻ ghét tài và thị uy với Phiên quốc. Sứ Man được thư, sợ mà về”.

§ 1043. Kiến thức ngày nay, số 525, ngày 10-3-2005

ĐỘC GIẢ: Tôi xin có mấy ý kiến về hai câu tục ngữ “Cái khó bó cái khôn” và “Cái khó ló cái khôn”. Trước hết, trong Kể chuyện thành ngữ, tục ngữ (Nxb. Khoa học Xã hội, 1997), tác giả Hoàng Văn Hành đã xem cả hai câu đều hợp chuẩn và không có câu nào chính, câu nào phụ. Nhưng từ điển Khai trí tiến đức và Từ điển Việt – Hoa – Pháp của G. Huệ chỉ ghi nhận câu “Cái khó bó cái khôn”.

Vậy có thể suy ra chăng: Câu nào cũng là tục ngữ nhưng “Cái khó bó cái khôn” là câu có trước còn câu “Cái khó ló cái khôn” thì ra đời sau. Và phải chăng câu này chịu ảnh hưởng của câu tiếng Pháp:

Nécessité fait vertu

(Les contraintes extérieures rendent ingénieux: Những câu thúc bên ngoài sinh ra khéo léo, tài tình).

Trong cuộc sống đời thường, ta cũng thường thấy như vậy. Trong những hoàn cảnh bất lợi, thì dù thông minh, tài cán, khôn ngoan cũng phải bó tay, không dễ gì xoay trở, đảo ngược tình thế (Cái khó bó cái khôn).

Thế nhưng trong cuộc sống vẫn có những điều, những tình thế ngược lại hoàn toàn. Ở vào hoàn cảnh tưởng như bế tắc, hết đường tháo gỡ thì lại nảy sinh sáng kiến xuất thần, cứu vãn tình cảnh, giải toả khó khăn (Cái khó ló cái khôn).

AN CHI: Trước hết chúng tôi xin trân trọng ghi nhận những lời góp ý của ông, đặc biệt là phần liên hệ với câu “Nécessité fait vertu” của tiếng Pháp.

Nhưng cũng ngay với câu tiếng Pháp này, chúng tôi lại đâm ra hoài nghi: không biết người (hoặc những người) tung ra câu “Cái khó ló cái khôn” có biết tiếng Pháp hay không. Và ngay cả khi họ có biết tiếng Pháp thì chắc họ vẫn thích khẳng định rằng “Cái khó ló (!) cái khôn” là một câu “tục ngữ” do họ sáng chế ra một cách hoàn toàn độc lập với câu tục ngữ tiếng Pháp mà ông đã nêu.

Ngoài ra, chúng tôi cũng xin lưu ý rằng vấn đề không nằm ở mối quan hệ nhân quả giữa cái khôn và cái khó. Vấn đề là trong câu “Cái khó ló cái khôn” thì vị từ ló đã bị dùng sai còn cả câu thì cũng lại hoàn toàn sai cú pháp của tiếng Việt, như chúng tôi đã phân tích trên Kiến thức ngày nay, số 522.

Ông đã rất đúng khi khẳng định rằng “Cái khó bó cái khôn” là câu có trước. Nghĩa là Hoàng Văn Hành đã sai vì khẳng định rằng, trong hai câu đang xét, “không có dạng nào là chuẩn, dạng nào là không chuẩn”, ý muốn nói rằng đây là hai câu độc lập với nhau.

§ 1044. Kiến thức ngày nay, số 525, ngày 10-3-2005

ĐỘC GIẢ: Trong một bản tin thế giới, khi nói về cuộc bầu cử vừa qua tại Irak, một đài truyền hình miền Đông Nam Bộ đã gọi những người Irak sinh sống ở nước ngoài là “kiều bào Irak”. Xin cho biết gọi như thế có đúng không.

AN CHI: Kiều bào là đồng bào của người nói hoặc người viết đang sinh sống ở nước ngoài. Việt kiều ở Mỹ, ở Pháp, ở Úc, v.v., mới là kiều bào của chúng ta. Còn chúng ta thì chỉ có thể gọi những người Irak sinh sống ở nước ngoài là kiều dân Irak mà thôi.

§ 1045. Kiến thức ngày nay, số 525, ngày 10-3-2005

ĐỘC GIẢ: Xin vui lòng cho biết câu “Ngưu y dạ khấp” có nghĩa là gì.

AN CHI: Ngưu y dạ khấp là đêm nằm trong đệm đắp trâu mà khóc (ngưu y là vật bện bằng rơm để đắp cho trâu). Nguyên đây là chuyện thật, có chép trong Hán thư, “Vương Chương truyện”:

“Thời Tây Hán, Vương Chương nhà rất nghèo. Khi còn đang học ở Trường An, cùng vợ sống trong một căn nhà tồi tàn, trong nhà không có lấy một cái gì, tối đến phải ngủ trong cái “áo của trâu”. Một tối, Vương Chương bỗng ngã b ệnh nặng, trong lúc đói rét, đau đớn, ông cảm thấy mình sắp chết, liền khóc từ biệt vợ. Người vợ an ủi khích lệ ông. Về sau, được vợ chăm sóc tận tình, Vương Chương sức khoẻ hồi phục, càng ra sức học tập, cuối cùng thi đỗ làm quan”*.

§ 1046. Kiến thức ngày nay, số 526, ngày 20-3-2005

ĐỘC GIẢ: Đọc Chuyện Đông chuyện Tây trên Kiến thức ngày nay, số 525, tôi có mấy nhận xét sau đây về câu tiếng Pháp “Nécessité fait vertu” mà ông Nguyễn Văn Điện muốn biết có quan hệ với câu “Cái khó ló cái khôn” hay không. Nhận xét thứ nhất liên quan đến sự hiện hữu của câu này trong kho tục ngữ tiếng Pháp. Nhận xét thứ hai liên quan đến lời giải nghĩa câu này bằng nguyên văn tiếng Pháp mà ông đã dẫn từ một tài liệu nào đó.

Trong mục từ Nécessité, sách Le Livre des Proverbes Français của Le Roux de Lincy, tái bản lần thứ hai năm 1966, liệt kê ba câu tục ngữ:

– Nécessité n a point de loi (tr. 785).

– Nécessité est mère d’invention (tr. 787).

– Nécessité est de raison la moitié (tr. 787).

Cũng trong mục từ Nécessité, sách Le Robert. Dictionnaire Alphabétique et Analogique de La Langue Française cũng liệt kê ba câu tục ngữ.

– Nécessité n’a pas de loi.

– Nécessité fait loi (loi chứ không phải vertu).

– La nécessité contraint la loi.

Người Pháp cũng có câu Faire de nécessité vertu, được sử dụng rất phổ biến để nói và viết. Câu này là dạng rút gọn của câu Il fautfaire de nécessité vertu, là lời của Thánh Jérôme (thế kỷ V Công nguyên) khuyên tín đồ viết trong tác phẩm Epîtres: Hãy giữ lấy tư cách trong nghịch cảnh. Thực ra, Thánh Jérôme cũng không phải là người sáng tác ra câu này mà ông chỉ dẫn câu La Tinh Facere de necessitate virtutem, đã có từ lâu (Dẫn theo Dictionnaire des Expressions et Locutions của Alain Rey và Sophie Chantreau, tái bản lần thứ hai năm 1996, tr. 540).

Nay câu Faire de nécessité vertu cũng vẫn được sử dụng như một lời khuyên: Trong trường hợp cấp thiết, hãy thanh thản làm việc phải làm, dù thấy rằng việc làm của mình trái với luân thường đạo lý. Câu này gần nghĩa với câu Gặp cảnh nào chào cảnh ấy trong tiếng Việt.

Vậy có câu tục ngữ nào của tiếng Pháp có nghĩa tương đương với câu Cái khó ló cái khôn hay không? Sách vừa dẫn trên có ghi câu Nécessité est mère d’industrie, với lời giải nghĩa nguyên văn như sau: “Les contraintes extérieures rendent ingénieux”, nghĩa là nghịch cảnh làm giàu thêm óc sáng tạo của con người. Vậy quan hệ về nguồn gốc, nếu có, với câu Cái khó ló cái khôn phải là câu Nécessité est mère d’industrie, chứ không phải câu Faire de nécessité vertu, càng không phải câu Nécessité fait vertu. Rất tiếc, câu Nécessité est mère d’industrie hoàn toàn không thể dùng làm cơ sở để xác định phổ hệ của đứa trẻ Cái khó ló cái khôn. Vì sao? Có hai lý do: Thứ nhất, chỉ riêng cấu trúc của hai câu tiếng Việt cũng đã cho phép nói rằng chúng có quan hệ họ hàng rất gần. Thứ hai, câu tục ngữ tiếng Pháp nói trên cũng chẳng mấy khi được người Pháp dùng tới. Nó chỉ được sử dụng để dịch câu tục ngữ tiếng Anh Necessity is the mother of invention, mà Jonathan Swift đã dẫn ra trong tác phẩm Gulliver’s Travel (1726) (Theo sách đã dẫn, tr. 541).

Tóm lại, Cái khó ló cái khôn là một đứa bé Việt rặt chứ không lai Pháp (theo ý tôi); chỉ có điều là có thể vì sự vụng tay của bác sĩ sản khoa nên hình hài của nó không được vuông tròn như bà mẹ (theo ý ông An Chi) mà thôi.

AN CHI: Chúng tôi rất hân hạnh nhận được những lời góp ý của ông. Xin trân trọng giới thiệu để bạn đọc rộng đường tham khảo. Ông đã vì nhã nhặn mà dùng hai tiếng “vụng tay” chứ, với chúng tôi, thì câu “tục ngữ” kia thực sự chỉ là… đồ dỏm mà thôi!

§ 1047. Kiến thức ngày nay, số 526, ngày 20-3-2005

ĐỘC GIẢ: Trên Kiến thức ngày nay, số 523, ông đã viết:

“Dùng để chỉ một loại thức uống có độ cồn nhẹ, bia là một danh từ mà tiếng Việt phiên âm từ tiếng Pháp bière. Nhưng cũng chính vì thế mà nó chỉ có nghĩa trong những cấu trúc như: – bia bọt, – bia Tiger, – bia hơi, v.v.. Chứ nếu, với hai câu:

Trăm năm bia đá thì mòn

Nghìn năm bia miệng hãy còn trơ trơ

mà ai đó lại bắt từ bia của tiếng Việt phải gánh cái nghĩa của từ bière trong tiếng Pháp thì thật là buồn cười”.

Tôi đã rất tâm đắc với đoạn trên đây. Nhưng mấy người bạn đã làm tôi cụt hứng. Họ rất giỏi tiếng Anh. Và họ khẳng định với tôi rằng bia là kết quả phiên âm từ danh từ beer của tiếng Anh/Mỹ chứ tiếng Pháp bière chỉ đem đến cho tiếng Việt hai chữ lave mà thôi.

AN CHI: Khi làm từ nguyên, chúng tôi luôn luôn tâm niệm câu sau đây của J. Vendryes:

“Tous les sosies ne sont pas des parents”.

(Không phải tất cả những kẻ giống hệt nhau đều là bà con (với nhau)).

Thoáng nghe, và nếu chỉ nghe không mà thôi, thì rõ ràng là bia rất gần với beer [biə] của tiếng Anh mà chỉ là một người bà con xa với bière [bjɛr] của tiếng Pháp. Nhưng, may thay, đó chỉ là một cách nhìn (nghe) quá bác học! Chứ nếu ta chịu gần người bình dân hơn thì ta sẽ thấy vấn đề hiện ra rất khác. Ai có theo dõi giải Bóng đá ngoại hạng của Anh cũng đều biết cây làm bàn của câu lạc bộ Arsenal là Thierry Henry. Thế nhưng một số người bình dân Việt Nam đâu có chịu gọi cái firstname của ngôi sao này là [tjɛri]. Họ cứ phát âm một cách rất chi là Việt Nam thành “tia-ri”. Thậm chí bình luận viên đài truyền hình có khi vì bình quá say sưa và gấp gáp cũng đã phát âm như thế. Vậy thì đâu có chi đáng lấy làm lạ – và càng chẳng có lý gì để chống lại! – trước việc họ phát âm bière thành “bia”.

Nhưng vấn đề đâu chỉ có thế. Vấn đề là từ bia (<bière) đã có mặt trong từ vựng của tiếng Việt từ hồi còn mồ ma thực dân Pháp, nghĩa là rất lâu trước khi thứ tiếng American English đổ bộ vào miền Nam Việt Nam, theo chân của lính Mỹ. Chẳng thế mà Nguyễn Tuân đã xài “bia” trong Quê hương từ năm 1943. Thì đây, Ngũ Ân Tuyên của chúng ta đã viết thế này:

“Bạch mời thầy Ba Bạc Liêu vào một băng thất uống bia và nói chuyện”*.

Khi Nguyễn Tuân xài “bia” như thế thì người Việt Nam hãy còn gọi dân đảo quốc sương mù là Hồng Mao, là Ăng-lê, chứ danh xưng “Anh” thậm chí còn chưa được dùng chính thức, càng chưa được dùng một cách thống nhất và phổ biến như hiện nay. Chúng tôi tuyệt nhiên không nói rằng lúc bấy giờ chẳng có người Việt Nam nào biết tiếng Anh. Nhưng hồi đó, thứ tiếng này chẳng có thớ mà cũng không có thế để “nhập” bia vào kho từ vựng của tiếng Việt. Chỉ có tiếng Pháp mới là một thứ tiếng “ngon lành” để đưa đến cho tiếng Việt nhiều từ vay mượn mà thôi. Thậm chí nó còn đưa đến cho tiếng Việt cả những từ Pháp gốc Hồng Mao nữa, đặc biệt là trong khẩu ngữ, chẳng hạn trong môn bóng đá (P. = Pháp, A. = Anh):

– coọc-ne (phạt góc) < P. corner [kɔr nɛr] < A. corner [kɔ:nə(r)];

– gôn (cầu môn) < P. goal [gol] < A. goal [gəʊl];

– pê-nan-ti (phạt đền) < P. penalty [penalti] < A. penalty [penəlti]; v.v..

Vậy cái sự giỏi tiếng Anh mới chỉ là điều kiện cần, chứ chưa đủ, để làm từ nguyên học về từ Việt gốc Anh. Nếu chỉ “trông mặt mà bắt hình dong” thì ta sẽ dễ dàng cho rằng phom (dạng, kiểu, khuôn, mẫu) là một từ gốc Anh, vì nó được phát âm rất gần với tiếng Anh form [fɔ:m] trong khi tiếng Pháp lại là forme [fɔrm], có vẻ như… xa hơn. Nhưng thợ đóng giày người Việt Nam đã dùng “phom” để đóng giày cho Tây – và dĩ nhiên là cho cả khách hàng người Việt Nam – từ rất lâu trước khi Mỹ đến.

Vậy xin cứ yên tâm tin rằng bia là một từ Việt gốc Pháp. Chỉ xin nhấn mạnh rằng đây vốn là một từ của tiếng Việt miền Bắc còn la ve, tuy cũng gốc Pháp, nhưng lại là một từ của tiếng Việt miền Nam. Thật vậy, trước đây, người Bắc và người Nam vẫn có những cách phiên âm khác nhau đối với một số từ nhất định của tiếng Pháp, chẳng hạn (theo thứ tự: Pháp > Nam – Bắc):

– balle > banh – ban;

– crème > cà rem (lem) – kem;

– commissaire > cò – cẩm;

– copier > cọp dê [je] – cóp ;

– gamelle > gà mên – cà mèn;

– fromage > phô mai – phó mát; v.v..

Vậy la ve là một từ gốc Pháp của tiếng Việt miền Nam còn bia là một từ gốc Pháp tương ứng của tiếng Việt miền Bắc. Đáng nói là, trong la ve, chỉ có ve mới chánh cống là hình thái phiên âm của bière chứ la thì chỉ là nhại lại quán từ la của tiếng Pháp (vì bière thuộc giống cái nên mới đi với quán từ giống cái la thành la bière) mà thôi.

Nhưng tại sao lại phiên âm bière thành ve? Chuyện hơi rắc rối và rất đáng nói. Đáng nói là vì nhiều người miền Bắc đã theo đúng chính âm, căn cứ vào chính tả, mà phát âm la ve thành [la ve] trong khi người bình dân Nam Bộ không bao giờ phát âm như thế! Họ chỉ phát âm hai chữ này thành [la jɛ] mà thôi. Một số người Bắc, vì nghĩ rằng [la jɛ], nếu viết ra chữ quốc ngữ thì sẽ là “la de” (người Nam Bộ vẫn đọc chữ “d” thành [j]), nên mới thực hiện một hành động siêu chỉnh (hypercorrection) mà phát âm hai chữ la ve thành [la zɛ]. Nhưng người Nam Bộ cũng không bao giờ phát âm như thế này vì, như đã nói, họ chỉ phát âm thành [la jɛ] mà thôi. Vậy thì tại sao la bière lại được phiên âm thành la ve chứ không phải *la de?

Sự thể là như sau: Trong khi người bình dân Nam Bộ phát âm chữ “v” thành [j] (sẽ tạm ghi bằng chữ quốc ngữ “y”) thì người có ít nhiều học thức lại phát âm nó thành [bj] và xem đây là cách phát âm chuẩn. Vì vậy mà nếu những người trước phát âm vội vàng, vui vẻ, v.v., thành “yội yàng, “yui yẻ”, v.v., thì những người sau lại phát âm thành “byội byàng”, “byui byẻ”, v.v.. Thế là người có học ở Nam Bộ có điều kiện để phiên âm một cách trung thành la biè(re) của tiếng Pháp thành “la ve” mà họ phát âm thành la bye [la bjɛ], còn người bình dân thì… la ve [la jɛ]. Vậy cách phát âm thành [la vɛ] hay [la zɛ] của người Bắc hoàn toàn không đúng với cách nào trong Nam cả, nghĩa là không giống ai.

Nói tóm lại thì tiếng Pháp (la) bière đã đem đến cho tiếng Việt hai hình thức vay mượn: bia ở ngoài Bắc và (la) ve ở trong Nam chứ không phải chỉ la ve mới có gốc Pháp còn bia thì gốc Anh như những người xịn tiếng Anh kia đã khẳng định.

§ 1048. Kiến thức ngày nay, số 527, ngày 1 -4-2005

ĐỘC GIẢ: “Rã bành tô” là gì? Đâu là nghĩa của từng tiếng (rã, bành, tô)?

AN CHI: Cơ sở của lối nói rã bành tô chính là ngữ vị từ rã bành, mà theo chúng tôi, thì phải viết thành rả bành (chữ rả với dấu hỏi) mới đúng. Bành là một từ Việt gốc Pháp, bắt nguồn ở danh từ balle, có nghĩa là kiện hàng. Rả bành là một ngữ vị từ tương ứng với động từ déballer của tiếng Pháp, có nghĩa là tháo kiện hàng để lấy các món hàng ra. Còn emballer thì có nghĩa là đóng kiện, mà thực ra tiếng Việt cũng từng có hình thức đối dịch thích hợp là đóng bành.

Thế là ta có: emballer = đóng bành;

và déballer = rả bành.

Rả là tách ra, tháo ra, gỡ ra, cắt ra; thí dụ: rả máy xe, rả xấp vải, rả súc thịt, v.v.. Thực ra thì chữ rả này vốn cùng gốc với rã trong tan rã, rã đám. Xét về nghĩa thì rã là rời ra từng bộ phận còn rả chẳng qua là làm cho rời ra từng bộ phận nên hai từ này vốn chỉ là một. Sự phân biệt rã ≠ rả thực tế chỉ xảy ra ở trong Nam và sự ra đời của chữ rả (dấu hỏi) chẳng qua chỉ là kết quả của một thao tác siêu chỉnh (hypercorrection), một hiện tượng mà chúng tôi cũng vừa mới đề cập trên Kiến thức ngày nay, số 526. Đại từ điển tiếng Việt do Nguyễn Như Ý chủ biên thu nhận chữ “rả” có lẽ cũng chỉ là do đã theo cách viết ở trong Nam (chẳng hạn trong Việt-Nam tự-điển của Lê Văn Đức) chứ, theo chúng tôi thì ngoài Bắc không có từ “rả” theo nghĩa đang xét (mặc dù vẫn có rả trong ra rả, rả rích, v.v.).

Vậy nếu ta thừa nhận rằng cái từ gốc đã phân hoá thành hai, một mang thanh điệu 4 (dấu ngã) và một mang thanh điệu 3 (dấu hỏi) thì ta phải viết rả bành với chữ rả dấu hỏi.

Sở dĩ một số quyển từ điển, chẳng hạn như Việt-Nam tự-điển của Lê Văn Đức hoặc Từ điển phươngngữ Nam Bộ do Nguyễn Văn Ái chủ biên (Nxb. Thành phố Hồ Chí Minh, 1994) viết rã bành với chữ rã dấu ngã, theo chúng tôi, chỉ là vì đã loại suy theo ngữ vị từ rã bèn, nghĩa là rời cánh, rụng cánh (nói về hoa). Chính vì loại suy theo rã bèn mà viết rả bành thành rã bành nên người ta cũng đã hiểu ngữ vị từ sau theo nghĩa của ngữ vị từ trước mà cho rằng rã bành là “tan vỡ, tan rã, tan tành”, như đã giảng trong từ điển do Nguyễn Văn Ái chủ biên. Đây cũng là một thí dụ khác về hiện tượng gọi là sự lây nghĩa (contamination de sens) mà chúng tôi đã nói đến trên Kiến thức ngày nay, số 524 (tr. 51, c.1).

Thế nhưng tại sao lại còn nói “rã bành tô”? Và bành tô là gì? Bành tô là tên một kiểu áo mà ta đã phiên âm từ tiếng Pháp paletot (chứ không phải do “manteau” như có chuyên gia ngữ học đã khẳng định). Bành tô là “loại áo Âu phục cổ kín, có nhiều túi, choàng bên ngoài”, như đã giảng trong Tầm-nguyên tự-điển Việt Nam của Lê Ngọc Trụ (Nxb. Thành phố Hồ Chí Minh, 1993). Thế thì bành trong bành tô chỉ là một tiếng đồng âm với bành trong rã bành chứ có đồng nhất đâu mà lại ghép thành rã bành tô? Nhưng vấn đề lại chính là ở chỗ này: người ta lợi dụng tính đồng âm mà ghép như thế để tạo ra sắc thái đùa tếu cho lối nói đang xét. Cũng giống như tiếng nghệ trong văn nghệ đâu có phải là tên của một giống thực vật nào nhưng người ta vẫn đồng nhất nó với tên của củ nghệ mà nói văn nghệ văn gừng. Tiếng trị trong chính trị, mà người Bắc phát âm thành chị, đâu có liên quan gì với danh từ chị trong chị em nhưng người ta vẫn đồng nhất hai tiếng đó với nhau mà nói thành chính chị (trị) chính em. Điển hình cho lối nói mang sắc thái đùa tếu này có lẽ là cấu trúc tuyệt cú mèo. Ai có để ý đến chữ Hán cũng có thể biết rằng tuyệt cú chẳng qua là “câu văn, câu thơ cực hay” vì cú là “câu”. Nhưng người ta vẫn sẵn sàng đồng nhất cú là câu với cú trong cú mèo là tên một loài chim mà nói thành tuyệt cú mèo! Rã bành tô chính là một lối nói như thế và chính vì thế nên nó không hề mang sắc thái trung hoà. Nhưng nó chỉ có tính chất đùa tếu chứ không mang tính xấu nghĩa (pejorative).

Tóm lại, rã bành tô là một lối nói mang tính chất đùa tếu, ít nhất cũng là không nghiêm chỉnh, có nghĩa là tan vỡ, tan rã, tan tành, không còn gì. Còn xuất phát điểm của nó thì lại là ngữ vị từ rả bành, tương ứng với động từ déballer của tiếng Pháp.

§ 1049. Kiến thức ngày nay, số 527, ngày 1-4-2005 và số 528, ngày 10-4-2005

ĐỘC GIẢ: Tôi xin có ý kiến về từ “con¹” trên Kiến thức ngày nay, số 523. Theo tôi thì con¹ là một danh từ đếm được (countable noun). Xin nêu vài thí dụ:

1. Vợ chồng H. có ba con: hai gái, một trai. Con thứ ba của họ là con trai.

2. Trong đám con nít, có mười tám con gái và hai mươi con trai.

3. Con chó của bạn tôi đẻ được ba con: hai đực và một cái (hoặc: hai con đực và một con cái).

AN CHI: Chúng tôi rất hoan nghênh lời góp ý của ông và xin giới thiệu như trên để bạn đọc tham khảo. Nhưng chúng tôi cũng xin thẳng thắn nói rằng những thí dụ mà ông đưa ra không làm thay đổi được chủng loại của danh từ con¹. Đây vẫn cứ là một danh từ không đếm được. Trong luận án tiến sĩ khoa học ngữ văn mang tên “Danh từ khối trong tiếng Việt hiện đại (so sánh với tiếng Hán hiện đại)”, tác giả Nguyễn Thị Ly Kha đã viết:

“Theo Whorf, sở biểu của danh từ khối không đếm được chỉ thực thể đồng chất, đồng loại, không phân lập, như một mảng liên tục trải dài đến vô cùng tận. Do vậy không thể lượng hoá danh từ khối không đếm được như danh từ khối đếm được. Những trường hợp như ba chân bốn cẳng, ba bò chín trâu, hai muối một đường, năm cha bảy mẹ, cả hai xe đều hỏng cả, v.v., là những lệ ngoại về tính đếm được của danh từ khối không đếm được. Những sự kiện mang tính chất biên này không hề mang tính chất ngẫu nhiên, mà có tính quy tắc rõ rệt, như nhiều tác giả đã từng chỉ rõ (…) Có thể khái quát về lệ ngoại đếm được của danh từ khối không đếm được như sau:

Danh từ khối không đếm được có thể kết hợp với số đếm, nếu nó thuộc một trong những lệ ngoại sau:

⋆ Một, là những biểu thức ngôn từ mang tính thành ngữ, hay để nêu công thức pha chế, như:

a. tám cẳng hai càng (…) một cổ hai tròng (…)

b. ba cát một vôi (…) hai muối một đường (…)

Có thể gộp vào đây lối nói trong thơ ca

(…)

⋆ Hai, là trong chuỗi liệt kê hoặc trong câu gọi đồ ăn thức uống ở tiệm, như:

a. Bảy trăm nhà pha. Bốn trăm khố xanh (…)

b. Hai phở, ba cơm tấm!

(…)

⋆ Ba, là khi diễn đạt mối quan hệ bộ phận – toàn thể (nói cách khác, khi chỉ các phần tử của một tập hợp), nhất là khi làm bổ ngữ cho vị từ có, ví dụ:

a. Bất giác tôi co người lại, đưa một tay ôm lấy vai bà tôi.

(…)

b. Bà Tư có ba con, hai trai một gái.

(…)

Như vậy, ba điều kiện của những lệ ngoại trên là phải đáp ứng yêu cầu: 1. tính ngắn gọn, chặt chẽ, cân xứng của lối nói mang tính thành ngữ; 2. tính ngắn gọn, chặt chẽ, khái quát của lối diễn đạt mang tính công thức (pha chế); 3. lối diễn đạt ngắn gọn khi liệt kê; 4. nêu bật tiêu điểm thông báo (phần mang nội dung chính của sự thể cần biểu thị khi hô gọi, thường chỉ dùng khi gọi đồ ăn thức uống ở tiệm)”.

Trở lên là những trường hợp danh từ khối không đếm được có thể đi chung với số đếm mà chúng tôi dẫn từ các trang 91 – 94 trong luận án in vi tính của Nguyễn Thị Ly Kha, theo đó thì con¹ chính là một danh từ khối không đếm được. Chính vì thế nên ta thấy nó hiện diện trong “Danh sách 2B: Các danh từ khối không đếm được” ở trang 230 của bản luận án.

Các thí dụ 1 và 2 của ông nằm trong trường hợp đó. Riêng đối với thí dụ 3 thì cảm thức ngôn ngữ của người Việt buộc phải xem con trong ba con là con² chứ không thể nào lại là con¹ được.

Xin nhắc lại thí dụ của ông:

– Con chó của bạn tôi đẻ được ba con, hai (con) đực và một (con) cái.

Thực ra, con trong ba con lại là con², nghĩa là một danh từ đơn vị, y hệt như trong các câu:

– Con ngựa của Tái Ông lại dẫn về thêm một con khác.

– Ấp hàng chục quả mà chỉ nở được có mấy con.

– Nó đi bẫy cu cả ngày mà chẳng được con nào.

Sở dĩ ông cho rằng con trong thí dụ đó là một danh từ đếm được chẳng qua là do áp lực của động từ đẻ đứng trước. Xin lưu ý rằng với động từ đẻ và danh từ con, ta có thể có hai cấu trúc hoàn toàn khác nhau về tính chất. Đẻ x con (x là ký hiệu của lượng từ: một, ba, vài, v.v.) là một từ tổ tự do trong đó con là một danh từ đơn vị, tức con², hoàn toàn khác với đẻ con, là một từ tổ cố định – ít nhất cũng là một tổ hợp chặt (để phân biệt với đẻ trứng, chẳng hạn) – trong đó con là một danh từ khối không đếm được, tức con¹. Về mặt cú pháp, đẻ con cũng giống hệt như nhảy con trong phương ngữ Nam Bộ, mà Việt-Nam tự-điển của Lê Văn Đức giảng là “sanh thêm cây nhỏ chung quanh (nói về loại căn-hành).” Với cấu trúc này, ta có thể nói, chẳng hạn:

– Chuối đã nhảy con; nhưng sẽ không thể nói tiếp, chẳng hạn:

– Nào! Ta thử đếm xem được mấy con.

vì chỉ có thể nói:

– (…) đếm xem được mấy cây.

mà thôi. Sở dĩ như thế là vì con trong nhảy con là con¹, nghĩa là một danh từ khối không đếm được và vì thế nên hễ muốn đếm thì ta phải dùng danh từ đơn vị cây (hoặc một từ nào khác tương đương). Cũng thế, trong đẻ con thì con là một danh từ khối không đếm được, tức con¹, nên hễ muốn đếm thì ta phải dùng một danh từ đơn vị dùng để chỉ động vật. Ngặt một nỗi, cái danh từ đơn vị thích hợp nhất và thông dụng nhất để chỉ động vật nói chung ở đây cũng lại là con, đồng âm với con¹, nên mới dễ dàng dẫn đến sự ngộ nhận rằng trong đẻ ba con thì con là một danh từ khối, đếm được. Thật là một sự trùng hợp “định mệnh” oái oăm!

Có những lối nói liên quan đến danh từ con, mà phạm vi sử dụng hoàn toàn hạn chế; nếu ta không thấy được tính chất này mà đem ứng dụng rộng rãi thì sẽ làm cho sự diễn đạt của mình trở nên ngớ ngẩn. Chẳng hạn với cấu trúc có x con, ta có thí dụ đã nêu:

Bà Tư có ba con, hai trai một gái.

Đây là một lời nói thân mật, cho phép lược bỏ danh từ đơn vị (mụn, đứa, người, v.v.), dùng để nói về quan hệ hoặc hoàn cảnh gia đình của con người. Vì vậy nên nếu có ai lại ứng dụng nó để nói về một con vật nào đó thì nghe sẽ rất buồn cười, trừ phi chính người nói (hoặc viết) có dụng ý… trào phúng, chẳng hạn:

– Con mèo nhà tôi có hai con (dĩ nhiên không kể đến trường hợp mèo có nghĩa là nhân tình).

– Con chó nhà anh Mít có bốn con.

Nhưng, những câu như:

– Con mèo nhà tôi đẻ hai con.

– Con chó nhà anh Mít đẻ bốn con

thì lại hoàn toàn bình thường. Chỉ không bình thường là nếu có ai đó lại dùng cấu trúc đẻ x con mà nói về con người, chẳng hạn:

– Vợ thằng Ất đẻ hai con.

– Lần này bà ta đẻ những ba con.

Trong trường hợp trước, người ta sẽ nói “(…) đẻ sinh đôi” còn trường hợp sau thì “(…) đẻ sinh ba”. Sở dĩ không thể dùng cấu trúc đẻ x con để nói về con người thì chỉ đơn giản vì ở đây con là một danh từ đơn vị dùng để nói về loài… vật. Nếu cần dùng danh từ đơn vị cụ thể để nói về con người thì người ta sẽ phải dùng những từ khác (đứa, mụn, mống, v.v.) chứ không thể là con, chẳng hạn:

– Vợ thằng Ất đẻ hai đứa.

– Lần này bà ta đẻ những ba mống.

Tóm lại, có những lối nói tuy suy đến cùng vẫn rất đúng về mặt ngữ nghĩa và ngữ pháp nhưng về mặt ngữ dụng, nếu không được chú ý đúng mức thì sẽ gây ra chuyện buồn cười. Về mặt này chúng tôi xin phép nhấn mạnh rằng:

Đẻ x con, trong đó con là danh từ đơn vị, tức con², chỉ dùng cho loài vật chứ không dùng cho con người, còn có x con, trong đó con là danh từ khối không đếm được, tức con¹ thì lại không dùng được cho loài vật vì chỉ dùng cho người mà thôi.

1050 – 1062

§ 1050. Kiến thức ngày nay, số 528, ngày 10-4-2005

ĐỘC GIẢ: Trong chương trình “Trúc xanh” trên HTV7 tối 23-3-2005, có một hình nền mà ban tổ chức giải đáp là:

“Chém tre chẳng dè đầu mắc”.

Tôi rất thắc mắc về chữ “mắc” trong lời giải đáp này vì không biết đây là chính tả của miền Nam hay miền Bắc.

AN CHI: Thực ra thì chẳng làm gì có chuyện chính tả miền Nam hay miền Bắc ở đây cả. Chỉ có chuyện ban tổ chức cuộc thi “Trúc xanh” dùng sai từ ngữ và viết sai chính tả mà thôi.

Cái vật mà các vị đó muốn nói đến thì trong Nam gọi là mắt (chữ mắt với -t cuối và dấu sắc) còn ngoài Bắc lại gọi là đầu mặt (chữ mặt với -t cuối và dấu nặng).

Về từ mắt của miền Nam thì ngay từ cuối thế kỷ XVIII, Pigneaux de Béhaine cũng đã ghi nhận trong Dictionarium Anamitico Latinum (1772 – 1773) như sau:

“Mắt (…) mấu tre.

(…)

“Mắt mỉu. Có nhiều mắt.

(…)

“Mắt tre. Mấu và mầm tre”*.

Còn Việt-Nam tự-điển của Lê Văn Đức thì ghi:

“Mắt (…) Chỗ lồi ở đốt cây, thường có mầm trắng của nhánh như con mắt: Nhặt mắt; Thưa mắt; Ống tre có mắt, nồi đồng có quai”.

Cứ như trên thì, nếu muốn dùng từ của miền Nam, ta phải viết mắt chứ không phải “mắc”. Còn cái mắt này thì ngoài Bắc lại gọi là đầu mặt chứ không phải “đầu mắt”, càng không thể là “đầu mắc”.

Từ điển tiếng Việt do Văn Tân chủ biên (Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1967) đã cho như sau:

“Đầu mặt. Còn gọi đầu mấu. Đốt ở cây tre, nứa, trúc”.

Từ điển tiếng Việt do Hoàng phê chủ biên, ấn bản 2003 (Nxb. Đà Nẵng và Trung tâm từ điển học) thì cho như sau:

“Đầu mặt. Mắt giữa hai đốt cây. Chém tre không dè đầu mặt (ví thái độ làm bừa, không kiêng nể gì ai”.

Vậy, người miền Bắc chỉ nói đầu mặt chứ không phải “đầu mắt” (hoặc “mắc”). Nói cho thật khách quan thì có quyển từ điển cũng ghi “đầu mắt”, chẳng hạn Từ điển thành ngữ và tục ngữ Việt Nam của Nguyễn Lân (Nxb. Văn hoá, Hà Nội, 1989). Quyển này ghi và giảng như sau:

“Chém tre chẳng dè đầu mắt (Đầu mắt là mấu rắn ở giữa hai gióng tre). Ý nói: Không kiêng nể gì ai cả”.

Thế nhưng quyển từ điển này của Nguyễn Lân có nhiều chỗ ghi sai từ ngữ mà trường hợp trên đây chỉ là một. Vậy ta không thể theo cái sai, cái dỏm của nó mà sửa từ ngữ của miền Bắc từ đầu mặt thành “đầu mắt”.

Tóm lại, câu giải đáp hình nền trong chương trình đã nói lẽ ra phải là:

Chém tre chẳng dè đầu mặt.

§ 1051. Kiến thức ngày nay, số 528, ngày 10-4-2005

ĐỘC GIẢ: Xin cho biết chữ “kíp” trong “súng kíp” bắt nguồn từ đâu.

AN CHI: Trên Kiến thức ngày nay, số 379, chúng tôi đã trả lời về nguồn gốc của từ kíp đại khái như sau:

Kíp là một từ mà người Việt đã mượn ở tiếng Thái Tây Bắc, có thể là do các tay thợ săn hoặc những người Việt lưu lạc ở Tây Bắc trước kia đã đem nó từ vùng thượng du về miền xuôi. Còn nguyên từ của kíp thì được người Thái đọc là kép và đây là một từ mà họ đã mượn từ tiếng Lào (cũng đọc là kép ) sau khi người Lào đã mượn từ người Xiêm (Thái Lan – cũng đọc là kép). Còn kép là một từ mà người Xiêm đã mượn ở danh từ cap của tiếng Anh, nói tắt từ percussion cap, có nghĩa là cái kíp nổ. Người Tày cũng mượn của người Thái ở Tây Bắc mà đọc thành kép chứ không phải kíp như người Việt.

Tuy trả lời như thế trên Kiến thức ngày nay, số 379 nhưng chúng tôi vẫn phân vân, không biết tại sao người Việt lại không phát âm thành kép như người Xiêm, người Lào, người Thái Tây Bắc và người Tày, mà lại phát âm thành kíp. Bây giờ thì chúng tôi đã tìm được câu trả lời.

Quảng Châu thoại phương ngôn từ điển của Nhiêu Bỉnh Tài, Âu Dương Giác Á và Chu Vô Kỵ (Thương vụ ấn thư quán, Hong Kong, 2001) có ghi nhận một chữ mà các nhà biên soạn ghi là “gib¹” và giảng là kíp nổ. Xin lưu ý rằng ở đây “g” chính là [k] còn “b” chính là [p] . Vậy gib¹ chính là kíp mà người Quảng Đông phiên âm từ tiếng Anh cap trong percussion cap nhưng vì tiếng Quảng Đông không có vần -ep nên mới phải thay nó bằng -ip.

Người Việt Nam đã mượn từ kíp của tiếng Quảng Đông, sau khi nó vượt biên giới Việt Trung qua ngõ Móng Cái để vào khu mỏ Hồng Quảng là nơi có nhiều người Hoa gốc ở Quảng Đông sinh sống.

Vậy danh từ cap của tiếng Anh đã vào Đông Nam Á qua hai ngả khác nhau;

1. kép: Xiêm (Thái Lan) → Lào → Thái Tây Bắc Việt Nam →Tày.

2. kíp : Quảng Đông → Việt Nam.

§ 1052. Kiến thức ngày nay, số 529, ngày 20-4-2005

ĐỘC GIẢ: Trong bài “Nhân việc phát hiện bản Truyện Kiều Liễu Văn Đường 1866”, đăng trên Văn nghệ, số 14, ngày 2-4-2005, tác giả Đào Thái Tôn có đưa ra ba kết luận mà kết luận đầu tiên là:

“Bản Truyện Kiều có thể dựa vào đó mà dò tìm nguyên tác là bản chép tay mà cụ Hoàng Xuân Hãn đã thấy từ năm 1942, 43 chứ không phải bản in Duy Minh Thị”.

Xin ông cho biết bản chép tay này là bản nào và cụ Hoàng có dùng bản này để làm quyển Kiều tầm nguyên không.

AN CHI: Thực ra thì tác giả Đào Thái Tôn cũng đã có dành cho vấn đề này một bài riêng, và khá chi tiết, nhan đề “Một băn khoăn về văn bản Duy Minh Thị 1872”, đăng trên Tạp chí Hán Nôm, số 4 (65)-2004, trang 63 – 68. Tác giả chứng minh rằng cái gọi là “bản chép tay mà Hoàng Xuân Hãn đã thấy năm 1942 – 43” (sẽ viết tắt là BCT 1942) không có liên quan gì đến bản Duy Minh Thị 1872 (sẽ viết tắt là DMT 1872) và chính BCT 1942, chứ không phải bản DMT 1872, mới là bản mà Hoàng Xuân Hãn quý trọng và cho là bản có thể dựa vào để dò tìm nguyên tác Truyện Kiều. Mục đích của ông Đào Thái Tôn quan trọng là thế nhưng rất tiếc là tất cả những luận chứng ông đưa ra đều không đứng vững được. Để cho được rõ và gọn, dưới đây chúng tôi sẽ trích dẫn Đào Thái Tôn sau mấy chữ ĐTT rồi nêu nhận xét của mình sau mấy chữ NX (số Á Rập sau các chữ tắt là số thứ tự).

ĐTT1: “Rõ ràng là tại ý Một và ý Ba, cụ (Hoàng Xuân Hãn – AC) nói đến bản in trong Nam. Thì đúng là bản DMT 1872 rồi. Nhưng khốn nỗi, bản DMT 1872 lại có kị huý đời Minh Mạng – trong khi cụ nhấn mạnh chỉ có huý đời Gia Long! Cho nên cái bản mà cụ nói ở ý Một “đương còn những dấu vết hoàn toàn đời Gia Long. Không có đời Minh Mạng.”, chính là bản ở ý Hai, tức là bản chép tay mà cụ “khám phá ra” từ năm 1942, 43”*.

NX1: Ông Đào Thái Tôn đã khẳng định sai sự thật vì bản DMT 1872 lại không kỵ huý đời Minh Mạng. Trong Tư liệu Truyện Kiều – Bản Duy Minh Thị 1872 (Nxb. Đại học Quốc gia Hà Nội, 2002), Nguyễn Tài Cẩn đã khảo sát rất kỹ vấn đề này và khẳng định:

“Có hiện tượng không kị huý chữ CẢO và chữ KIỂU (chữ này có cách đọc CẢO nữa)”.(tr. 25) và

“Riêng chữ duy nhất liên quan đến Minh Mạng (CẢO/ KIỂU) thì trong bản DMT vẫn viết với tự dạng bình thường vốn có”.(tr. 541)

Ở một nguồn khác, Nguyễn Tài Cẩn còn viết:

“Hơn nữa chính năm 1836 mới có lệnh chính thức bắt phải né tránh chữ KIỂU/CẢO (với nghĩa là “cây khô”): bản gốc phía DMT cổ hơn nên vẫn dùng đường hoàng chữ đó ở trong câu 2564”*.

Vậy khẳng định rằng bản DMT 1872 có kỵ huý đời Minh Mạng là hoàn toàn sai sự thật.

ĐTT2: “Dù là nhà văn bản học lão luyện, đọc chữ Nôm giỏi như cụ Hãn chăng nữa, trước bản in sai đến mức như bản DMT, cũng không thể nói rằng tuy “có nhiều sai lầm, nhưng qua cái sai lầm một cách giản dị mà mình lại chữa được một cách chắc chắn: vì sai lầm của bản DMT không “giản dị” chút nào: có chữ Nôm Giáo sư Nguyễn Tài Cẩn cũng chỉ đoán mà phiên tạm chứ không dám tin là đã phiên đúng”*.

NX2: “Sai lầm của bản DMT không “giản dị” chút nào” chỉ là cách nhìn riêng của ông Đào Thái Tôn chứ rõ ràng nó có quá nhiều “cái sai lầm giản dị mà mình chữa lại được một cách chắc chắn: chẳng hạn:

– Chữ thấp 湿 ở câu 20 chắc chắn phải là chữ nét 涅.

– Chữ lưng 𦝄 ở câu 22 chắc chắn phải là chữ da 䏧.

– Chữ tính性 ở câu 26 chắc chắn phải là chữ ghen 悭.

– Chữ kim 金 ở câu 61 chắc chắn phải là chữ vương 王 . v.v. và v.v..

Huống chi, “giản dị” ở đây là theo cái nhìn của Hoàng Xuân Hãn chứ đâu phải của người khác. Vậy ta không nên suy luận chủ quan mà khẳng định rằng bản đang xét không phải là DMT 1872.

ĐTT3: “Theo điều tra của GS. Nguyễn Tài Cẩn (…) thì cho đến năm 1947, cụ chưa hề biết đến bản DMT 1872. Vậy thì cái bản mà cụ nói tại ý Hai: “Vào khoảng 42 – 43, tôi đã thấy bản này rồi (…) có nhiều sai lầm, nhưng qua cái sai lầm một cách giản dị mà mình lại chữa được một cách chắc chắn, chỉ có thể là bản chép tay chứ không thể là bản in Duy Minh Thị 1872”*.

NX3: Ta nên tin theo sự điều tra của Nguyễn Tài Cẩn. Nhưng chưa biết đến bản in DMT 1872 không có nghĩa là chưa biết một bản DMT 1872 chép tay. Thực ra, bản chép tay ở đây cũng chính là một bản DMT như sẽ chứng minh ở một đoạn sau.

ĐTT4: “Còn một chứng cứ quan trọng là: tại bài trả lời phỏng vấn, cụ Hoàng Xuân Hãn đã phân tích một số chữ Nôm. Những chữ mà cụ phân tích (…) thì đều không phải là những chữ Nôm sai lệch mà đều được khắc rõ ràng. Chỉ có một chữ Nôm sai lệch do viết tháu mà cụ say sưa phân tích là chữ “vuông” trong câu thơ 327. Nhưng cụ cũng không cho biết dựa vào bản nào (…).

Rõ ràng là cụ phân tích chữ viết tháu là phân tích qua bản viết tay chứ không phải qua bản in DMT 1872”*.

NX4: Ở đây, ông Đào Thái Tôn đã khẳng định một cách hoàn toàn võ đoán chứ chính Hoàng Xuân Hãn thì lại phân tích bản in. Sau đây là lời của vị học giả:

“Thí dụ, bản in bây giờ viết:

Nằm tròn như cuội trong mây

có người viết:

Năm tròn như cuội trong mây

(…)

thì tôi mới khám phá ra chữ năm vốn là chữ vuông.

Theo tôi thì nguyên vốn là chữ vuông, vì dưới là chữ tròn, thì đấy là vuông tròn (…) tôi tái lập lại như thế.

(…)

Đấy là phải đoán cái Nôm cũ thế nào, nó sai thế nào, mà bây giờ nó thành ra thế này, người ta đọc sai thế này”*.

Bất cứ ai nắm vững tiếng Việt và có tinh thần khách quan cũng đều có thể thấy rằng trên đây Hoàng Xuân Hãn nói về bản in chứ không phải là một bản chép tay nào cả.

★★★

Thế là cả bốn luận chứng mà ông Đào Thái Tôn đưa ra đều không thể đứng vững được. Thật ra, ta có thể thấy được quan hệ giữa BCT 1942 và bản DMT 1872 một cách rõ ràng qua đoạn sau đây của cuộc phỏng vấn:

Thuỵ Khuê: Thưa bác, đấy là một bản chép tay?

Hoàng Xuân Hãn: Hiện bây giờ có bản in (…).

Câu trả lời của Hoàng Xuân Hãn hiển nhiên tiền giả định rằng bản chép tay trong câu hỏi của Thuỵ Khuê chính là một bản chép từ một bản in cùng tirage với bản in trong câu trả lời của Hoàng Xuân Hãn. Nếu không phải như thế thì câu trả lời trên đây của Hoàng Xuân Hãn sẽ là một câu nói vớ vẩn và ngớ ngẩn. Vậy nếu bản in ở đây đã là DMT 1872 như chính ông Đào Thái Tôn đã thừa nhận (Xin xem lại ĐTT1) thì bản chép tay cũng là một bản chép từ DMT 1872. Hoàng Xuân Hãn không dùng bản này – ông chỉ thấy nó hồi 1942 – 1943 chứ có đâu mà dùng! – để làm Kiều tầm nguyên. Chính bản in, tức bản DMT 1872, mới là bản mà theo Hoàng Xuân Hãn, là bản quan trọng hàng đầu để làm quyển Kiều tầm nguyên. Giáo sư Nguyễn Văn Hoàn có dịp tiếp xúc với học giả Hoàng Xuân Hãn tại Paris cuối năm 1982, đã khẳng định điều này*.

§ 1053. Kiến thức ngày nay, số 529, ngày 20-4-2005

ĐỘC GIẢ: Nghĩa chính xác của hai tiếng “ma cô” là gì? Đây là tiếng Việt hay là tiếng phiên âm?

AN CHI: Ma cô là kẻ làm nghề dắt gái điếm. Đây là một từ phiên âm tiếng Pháp maquereau, cùng nghĩa. Trong tiếng địa phương ở miền Nam, từ này được phiên âm thành mặc rô. Nhiều người đã viết thành “mặt rô” thì không đúng với âm gốc vì âm cuối của âm tiết thứ nhất ở đây là [k] chứ không phải [t]. Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên, ấn bản 1992, ghi nhận hình thức chuẩn là ma cô, nhưng về sau, chẳng hạn trong ấn bản 2003, lại lấy cách viết dính hai âm tiết thành macô làm chuẩn. Chúng tôi cho rằng đây là một sự “cải tiến” không cần thiết (trong tâm thức của nhiều người Việt, âm tiết đầu đã được đồng hoá với ma trong ma quái, ma quỉ, v.v.). Vậy nên chăng ta cứ giữ nguyên cách viết “cũ” thành ma cô?

§ 1054. Kiến thức ngày nay, số 531, ngày 10-5-2005

ĐỘC GIẢ: Trên Kiến thức ngày nay, số 528, ông có giải thích rằng vì tiếng Quảng Đông không có vần -ep nên người Quảng Đông mới phiên từ cap [kaep] (trong percussion cap) của tiếng Anh thành kíp . Tôi còn nhớ, khi nói về hiện tượng song lập thể (doublet) trong tiếng Quảng Đông, ông có nêu ra mấy cặp:

– thing ~ théng (đều có nghĩa là nghe);

– mìng ~ mẻng (có nghĩa là tên); v.v..

Vậy là tiếng Quảng Đông có vần -eng (mà nguyên âm là e) nên có lẽ nào lại không có vần -ep ?

AN CHI: Những thí dụ mà chúng tôi đã nêu và ông đã nhắc lại chỉ chứng tỏ rằng tiếng Quảng Đông có nguyên âm -e, chứ không thể chứng tỏ rằng nó có vần -ep. Cũng như sự tồn tại của những âm tiết như:

– bưng, cứng, dựng, đừng, v.v.;

– bức, cực, đức, lực, v.v.;

– cửi, ngửi, v.v.

trong tiếng Việt, chẳng hạn, chỉ chứng tỏ rằng ngôn ngữ này có nguyên âm ư chứ không thể là bằng chứng cho sự tồn tại của vần -ưm hoặc vần -ưp. Với nguyên âm -e, tiếng Quảng Đông chỉ có ba vần e, -eng và -ek mà thôi. Thí dụ:

– ché (chị), ke (giới từ có nghĩa là của), xẻ ((tả) là viết), yè ((dạ ) là đêm, v.v..

– cheng (đúng), chẻng (giếng), keng (kính), leng (đẹp), pẻng (bánh), v.v..

– chec (cái, chiếc, con), khẹc (guốc), léc (giỏi), xẹc (đá (trong sỏi đá)), thẹc (đá (trong đấm đá)), v.v..

Tiếng Quảng Đông không có vần -ep.

§ 1055. Kiến thức ngày nay, số 531, ngày 10-5-2005

ĐỘC GIẢ: Quốc lộ 51 từ Ngã ba Vũng Tàu đến Bà Rịa -Vũng Tàu là “Đường Xứ” hay “Đường Sứ”? Một số người viện lý rằng con đường này chạy qua “giáo xứ” (công giáo) nên phải viết với “x” mới đúng.

AN CHI: Liên quan đến con đường này, Gia Định thành thông chí củaTrịnh Hoài Đức, biên soạn trong khoảng thời gian 1820 -1822, đã từng nhắc đến hai tiếng sứ lộ, nghĩa là “đường sứ”, cụ thể là con đường mà các phái bộ Xiêm La và Cao Miên thường đi qua. Vậy đây là sứ trong sứ thần, sứ bộ, chứ không phải là “xứ” trong “giáo xứ”.

§ 1056. Kiến thức ngày nay, số 531, ngày 10-5-2005

ĐỘC GIẢ: Tiếp theo câu trả lời của ông trên Kiến thức ngày nay, số 523 về cách “giải cấu” hai tiếng “Âu Lạc” của ông Trương Thái Du, tác giả này đã có bài “Xin được trao đổi với ông An Chi”. Xin hỏi ông có ý kiến gì về bài trao đổi này?

AN CHI: Có lẽ do các dấu ngoặc kép mà ông đã dùng cho hai chữ giải cấu nên ông Trương Thái Du đã lấy hai trích đoạn từ internet để cho ta biết đó chính là deconstruct(ion) theo quan niệm của các nhà triết học thế kỷ XX như Lacan, Foucault, Derrida. Còn đối với chúng tôi thì giải cấu như thế nào – nếu muốn hoặc cần giải cấu – mới là chuyện thực sự quan trọng. Sau khi khẳng định rằng luận điểm của chúng tôi trên Kiến thức ngày nay, số 523 có tính chất kinh viện, ông Trương Thái Du viết:

“Theo tôi chữ Âu mà Trần Thánh Tông dùng cũng vậy. Nó là cái tâm thức Việt sâu thẳm mà ít có khả năng tác giả ý thức được. Cho nên cứ tưởng Kim Âu là Hán văn, nhưng tôi tin sự việc phức tạp hơn nhiều”.

Nghĩa là ông Trương Thái Du vẫn cho rằng chữ âu của Trần Nhân Tông (chứ không phải Trần Thánh Tông) là “Hán tự ký âm Việt ngữ với nghĩa Đất” mà không chịu thừa nhận rằng trong hai câu:

Xã tắc lưỡng hồi lao thạch mã

Sơn hà thiên cổ điện kim âu

thì vị vua đời thứ ba của nhà Trần chỉ sử dụng toàn tiếng Hán mà thôi. Theo chúng tôi, cách hiểu của ông Trương Thái Du khó có thể chấp nhận được. Làm sao mà một ông vua “chữ nghĩa đầy mình” như Trần Nhân Tông lại có thể xài chữ “trật đường rầy” đến như thế được! Khốn nỗi ông Trương lại cho rằng cách hiểu của mọi người từ xưa đến nay, trong đó có chúng tôi, chỉ là một cách hiểu mang tính chất truyền thống nên “bao giờ cũng thấp thoáng bóng dáng bảo thủ”. Vì vậy nên ông mới deconstruct nó ra bằng cái nghĩa “đất” mà ông đem gán cho chữ Âu . Ông còn tự tin đến mức khẳng định rằng “Riêng chữ Âu của Hồ Quý Ly thì ông An Chi sẽ không có căn cứ nào mà bảo đó là từ Kim Âu trong Hán văn.” Nhưng không Hán văn thì là văn gì vì làm gì có một thứ văn “ba rọi” cho các ông vua và của các ông vua, nhất là trong điều kiện mà tiếng Hán hãy còn chiếm địa vị độc tôn như ai nấy đều biết. Ông khẳng định rằng kim âu phải là “Núi Vàng” chứ không phải “âu vàng”. Nhưng “Núi Vàng” thì có nghĩa lý gì với Hồ Quý Ly trong cảnh ngộ mà quân Minh đang lăm le xâm chiếm nước ta? Cả một “trời vàng” cũng đem mà đổ sông Ngô nếu không giữ được nước, nói chi đến “núi vàng”! Cho nên “Kim Âu” tiếng Hán rặt ròng, có nghĩa là “âu vàng” và tượng trưng cho sự bền vững, sự trường tồn trong việc giữ ngôi, giữ nước mới đích thị là cái ngữ danh từ Hồ Quý Ly muốn dùng mà đổi tên cho núi Đại Lại để nói lên ước muốn giữ ngôi, giữ nước của mình. Ta không nên quên rằng ngọn núi này nằm trên địa bàn mà Hồ Quý Ly đã thiết lập kinh đô mới là Tây Đô. Núi Kim Âu ở giữa lòng tân kinh đô: còn biểu tượng nào đẹp hơn thế nữa?

Thế nhưng vì cứ một mực cho rằng cách hiểu đúng đắn xưa nay “thấp thoáng bóng dáng bảo thủ” nên ông Trương Thái Du thấy cần phải deconstruct nó. Ông viện đến ý kiến của ông Trương Củng, một thành viên Hán học của kho sách vnthuquan.net:

“Chữ Âu 甌 ghép bởi chữ Khu 區 (Khang Hi: vực dã) là vùng đất và chữ Ngoã 瓦 là ngói. Ý Đất trong chữ Âu có thể xuất phát từ âm Khu”.

Rồi ông kết luận:

“Vậy việc tôi đoán định Âu là Hán tự ký âm Việt ngữ không tuỳ tiện chút nào”.

Thực ra thì chỉ riêng việc gán cho chữ âu cái nghĩa “đất” của tiếng Việt tự nó đã là một việc làm tuỳ tiện rồi. Nhưng ta cứ thử phân tích ý kiến của vị thành viên Hán học ở vnthuquan.net xem sao. Phàm đã là người thạo văn tự học Trung Hoa thì đều thấy rằng Âu 甌 là một hình thanh tự mà thanh phù là khu 區 còn nghĩa phù là ngoã 瓦. Nói một cách khác, chỉ có ngoã mới có liên quan đến nghĩa của cả chữ chứ khu thì không. Nếu có một thành tố nào nói lên cái ý “đất” trong chữ âu thì đó phải là ngoã vì ngoã là ngói, một thứ vật liệu kiến trúc làm bằng đất nung. Vậy nói rằng “ý Đất trong chữ Âu có thể xuất phát từ âm khu” là đã khẳng định một điều phi lý.

Thế nhưng vì sẵn có ý định giải cấu cách hiểu truyền thống nên ông Trương Thái Du đã tán thành cách phân tích của ông Trương Củng. Ông còn đi xa hơn nữa và viết:

“Một bạn đọc thân thiết của tôi (yêu cầu được giấu tên) đã hướng tôi đến liên tưởng mơ hồ sau:

“U = nhô lên = đồi, núi ~ Vú (nguồn sống nhô lên từ ngực phụ nữ) → Vú em = Dưỡng mẫu.

U = mẹ ~ bu (mẹ già).

Khu (đất) ~ U = mẹ.

Cho nên có thể Âu = Khu = U = Mẹ = Đất = Núi.

Vậy mẹ Âu Cơ là tiên ở trên đất, trên núi là đúng rồi”.

Tuy ông Trương Thái Du có nhận rằng trên đây chỉ là một sự liên tưởng mơ hồ nhưng nó cũng đã có thể cho ta thấy phương pháp của ông quá tuỳ tiện. Nhà nghiên cứu nghiêm túc và có phương pháp sẽ không chịu phiêu lưu trong cái dãy liên hoàn ngữ nghĩa trên đây của tiếng Việt khi đi tìm nghĩa cho từ âu trong kim âu của tiếng Hán. Huống chi, nếu cần liên tưởng, dù chỉ là liên tưởng mơ hồ, theo kiểu trên đây thì ta cũng chỉ nên liên tưởng trong phạm vi của tiếng Hán vì với tiếng Hán ta cũng có những chất liệu ngữ âm và ngữ nghĩa tương tự với những thứ mà ông Trương Thái Du đã liên tưởng bằng tiếng Việt, chẳng hạn:

– khâu 丘, cũng đọc khưu, là gò;

– vưu 疣, cũng đọc vu, là u, bướu;

– nhũ 乳 là vú;

biết rằng -âu, -u và -ưu là ba vận có thể chuyển đổi với nhau như có thể thấy qua hàng loạt thí dụ.

Dù sao thì trên đây cũng chỉ là nói thêm cho cùng kỳ lý chứ cái nghĩa của chữ âu trong kim âu đã được an bài trong từ vựng của tiếng Hán từ lâu, chẳng có gì phải bàn cãi. Chính vì vậy nên chúng tôi xin nhắc lại cái kết luận đã nêu trên Kiến thức ngày nay, số 523 là nếu ai đó cứ bắt từ âu trong kim âu của tiếng Hán phải gánh cái nghĩa “đất” (nếu quả âu có nghĩa là “đất”) thì cũng buồn cười như bắt từ bia trong bia đá, văn bia của tiếng Việt phải gánh cái nghĩa của từ bière trong tiếng Pháp.

Bây giờ xin nói về chữ Lạc. Về chữ này, ông Trương Thái Du có nhắc rằng “ngay cả ông Tây viết sử Việt là Keith Taylor cũng tin Lạc là Nước trong quyển Sự ra đời của Việt Nam khoảng 25 năm trước”. Xin thưa rằng ông Tây này chỉ là một nhà viết sử chứ không phải một nhà ngữ học nên điều mà ông ta tin về chữ Lạc có đáng tin hay không còn là việc phải bàn. Huống chi, riêng về phần ông Trương Thái Du, nếu cách chứng minh của ông mà đúng, thì Lạc ở đây cũng chỉ có thể có nghĩa là “nước” trong nước tương, nước mắm, v.v., chứ không phải là “nước” trong nước Nga, nước Nhật, v.v., như đã nói trên Kiến thức ngày nay, số 523. Trong bài trao đổi, ông đã lơ đi chuyện này. Ông lại viết:

“Phương pháp tìm nghĩa của tôi là tìm nghĩa trong ngữ cảnh vì tôi không phải là một nhà ngôn ngữ học. Vì thế tôi không tài nào hiểu nổi chữ Nước trong Đất Nước làm sao lại có thể bắt nguồn từ chữ Lược như ông An Chi tin tưởng”.

Ông không hiểu vì muốn hiểu thì phải làm quen với phương pháp lịch sử – so sánh và với ngữ học lịch sử. Tất cả những gì chúng tôi đã trình bày để chứng minh mối quan hệ nguồn gốc giữa lược và nước đều hoàn toàn đúng với phương pháp lâu nay người ta vẫn làm. Ông có thể phủ nhận mối quan hệ “lược ~ nước” nhưng chúng tôi xin nhấn mạnh rằng những thao tác của chúng tôi thì rất đúng với “luật chơi” trong công việc truy tầm từ nguyên.

Ông nói rằng phương pháp của ông là tìm nghĩa trong ngữ cảnh. Nhưng những đẳng thức ngữ nghĩa mà ông đã đưa ra thì lại chỉ là những sự liên tưởng mơ hồ, như chính ông đã tự nhận, chứ đâu phải là ngữ cảnh. Còn ngữ cảnh đích thực, chẳng hạn hai câu thơ đã nêu của Trần Nhân Tông, vốn là tiếng Hán chánh tông, thì lại bị ông phân tích bằng cái nghĩa “đất” của tiếng Việt mà ông đem gán cho chữ âu trong kim âu!

§ 1057. Kiến thức ngày nay, số 532, ngày 20-5-2005

ĐỘC GIẢ: Năm 2004, Định Hướng Tùng Thư có ấn hành bộ sách song ngữ Pháp – Việt hai tập của Roland Jacques do Nguyễn Đăng Trúc, Trần Duy Nhiên, Nguyễn Bá Tùng, Hồ Ngọc Tâm chuyển ngữ. Nhan đề tiếng Pháp là Les missionnaires portugais et les débuts de l’Eglise catholique au Việt Nam còn nhan đề tiếng Việt thì lại là Các nhà truyền giáo Bồ Đào Nha và thời kỳ đầu của Giáo hội Công giáo Việt Nam.

Xin ông cho biết nhan đề tiếng Việt có ăn khớp với nhan đề tiếng Pháp không?

AN CHI: Rõ ràng là hai nhan đề trên đây không ăn khớp với nhau. Nhan đề tiếng Pháp nói đến Giáo hội Công giáo trong cái tổng thể của nó (l’ Eglise catholique dans son ensemble), nghĩa là Giáo hội hoàn vũ (l’ Eglise universelle) còn nhan đề tiếng Việt thì chỉ nói đến “Giáo hội Công giáo Việt Nam” mà thôi. Vậy nếu muốn cho hai bên ăn khớp với nhau thì nhan đề tiếng Việt sẽ phải là:

Các nhà truyền giáo Bồ Đào Nha và thời kỳ đầu của Giáo hội Công giáo tại Việt Nam.

Nếu chỉ là Giáo hội Công giáo Việt Nam mà thôi, thì tiếng Pháp sẽ phải là “l’Eglise catholique du Việt-nam”, biết rằng du và au rất khác nhau.

§ 1058. Kiến thức ngày nay, số 532, ngày 20-5-2005

ĐỘC GIẢ: Trên số 528, nói về “Trần Nhân Tông với chữ Nhân”, hai tác giả Nguyễn Văn Mạnh – Hà Văn Thanh có viết:

“Về quê, ngắm cảnh chiều, Trần Nhân Tông làm thơ:

Mục đồng địch lý quy ngưu tận

Bạch lộ song song quy hạ điền

Chúng tôi chưa dám bàn đến cái tài của vua Trần Nhân Tông khi ông dụng từ “bạch lộ song song” để viết về con cò trắng mà 500 năm trước Lý Bạch lại gọi là sương trắng”.

Hai tác giả đã cẩn thận ghi ở chú thích số 4 câu thơ của Lý Bạch và cả lời dịch:

“Bạch lộ thấp thanh đài – Sương trắng sà thấp xuống đám rêu xanh”.

Xin cho biết toàn văn bài thơ của Lý Bạch và phân tích giúp xem Lý Bạch căn cứ vào đâu mà lại dùng hình ảnh “sương trắng” (bạch lộ) để chỉ con “cò trắng”.

AN CHI: Đó là bài Ký viễn (Gửi người ở xa) mà toàn văn như sau:

Mỹ nhân tại thời hoa mãn đường,

Mỹ nhân khứ hậu dư không sàng.

Sàng trung tú bị quyển bất tẩm,

Chí kim tam tải văn dư hương

Hương diệc cánh bất diệt,

Nhân diệc cánh bất lai.

Tương tư hoàng diệp lạc,

Bạch lộ thấp thanh đài.

Dịch nghĩa:

Khi người đẹp còn ở đây thì hoa đầy nhà,

Sau khi người đẹp đi thì giường trống trơ.

Trên giường, chăn (mền) thêu cuộn lại không đắp,

Đến nay đã ba năm mà còn nghe thấy hương thừa.

Hương cũng càng không phai,

Người cũng mãi chẳng đến.

Lá tương tư vàng rụng,

Sương trắng đẫm rêu xanh.

Chữ lộ 露 của Lý Bạch thuộc bộ vũ 雨 và có nghĩa là sương còn chữ lộ 鷺 của Trần Nhân Tông thuộc bộ điểu 鳥 và có nghĩa là cò. Đó chỉ là hai chữ đồng âm. Chính vì thế nên bạch lộ trong bài Ký viễn của Lý Bạch chỉ có thể có nghĩa là “sương trắng” chứ ở đây chẳng làm gì có bóng dáng của “cò trắng”. Chỉ có trong câu thơ của Trần Nhân Tông thì bạch lộ mới có nghĩa là “cò trắng” mà thôi. Chữ thấp ở đây có nghĩa là ẩm ướt. Đây là tiếng Hán chứ không phải tiếng Việt nên cũng không thể dịch là “sà thấp xuống” được. Y hệt như trong

Sơn hà thiên cổ điện kim âu

thì âu chỉ có thể là bình, là chậu chứ không thể có nghĩa là đất, nếu quả trong tiếng Việt âu cũng có nghĩa là “đất”*.

§ 1059. Kiến thức ngày nay, số 532, ngày 20-5-2005

ĐỘC GIẢ: Tháng 10-2004, Nhà xuất bản Nghệ An đã ấn hành quyển Truyện Kiều bản cổ nhất khắc in năm 1866 do Nguyễn Khắc Bảo – Nguyễn Trí Sơn “phiên âm và khảo đính 10 bản Kiều Nôm cổ”. Tôi chưa thông lắm về nguyên tắc phiên âm trong quyển Kiều này, không biết ông An Chi thấy thế nào?

AN CHI: Chúng tôi cũng không thông như ông vì ngay cái cách nhà xuất bản và hai nhà phiên âm giới thiệu quyển sách cũng đã không rõ ràng rồi, nếu không nói là mập mờ. Cái tên sách “Truyện Kiều bản cổ nhất khắc in năm 1866” làm cho người đọc ngỡ rằng quyển sách sẽ giới thiệu bản Kiều Nôm Liễu Văn Đường in năm Tự Đức thứ 19 (1866) qua việc phiên âm của hai ông Nguyễn Khắc Bảo và Nguyễn Trí Sơn đối với toàn bộ văn bản Nôm ở trong đó. Nhưng trên thực tế thì có nhiều chữ của bản Liễu Văn Đường 1866 lại không được phiên mà thay vào đó là chữ của những bản khác. Sau đây là một số dẫn chứng.

– Câu 121 là:

Ào ào đổ lộc đưa cây

đã bị phiên thành

“Ào ào gió lốc rung cây”

theo chữ của bản DMT 1872.

– Câu 212 là:

Nàng còn ở lại một hai tự tình

đã bị phiên thành

“Nàng còn cầm lại một hai tự tình”

theo chữ của bản Thịnh Mỹ Đường 1879.

– Câu 277 là:

Lấy điều dạo học hỏi thuê

bị phiên thành

“Lấy điều du học hỏi thuê”

theo chữ của bản Duy Minh Thị 1872.

– Câu 278 là:

Túi đàn cặp sách đề huề liền sang

đã bị phiên thành

“Túi đàn cặp sách đề huề dọn sang”

theo chữ của hai bản Liễu Văn Đường 1871 và Thịnh Mỹ Đường 1879.

– Câu 365 là:

Sông Dương một dải nông sờ

đã bị phiên thành

“Sông Tương một dải nông sờ”

theo chữ của bản DMT 1872.

– Câu 491 là:

So chi những bậc thanh tao

đã bị phiên thành

“So chi những bậc tiêu tao”

theo chữ của bản Thịnh Mỹ Đường 1879.

v.v. và v.v..

Vẫn biết rằng nếu phiên âm theo mặt chữ như đã thấy thì có khi cả lời lẫn ý đều ngây ngô, thô thiển nhưng vì đã trót giới thiệu đây là “Bản cổ nhất khắc in 1866 Liễu Văn Đường Tự Đức thập cửu niên” thì chữ nghĩa phải là của bản này chứ không thể của các bản khác. Còn chữ và/hoặc âm mà các nhà phiên âm cho là hợp lý thì phải để vào phần khảo đính chứ không thể đặt vào phần phiên âm. Đó là còn chưa nói đến việc hai nhà phiên âm đã khảo đính suông mà hoàn toàn chẳng có biện luận gì. Và còn chưa nói đến chuyện có khi các vị cứ ngỡ là mình phiên trung thành với mặt chữ mà không ngờ là chữ đã bị viết sai. Dẫn chứng:

– Câu 25 được phiên là:

Làn thu thuỷ, thấp xuân sơn.

Thực ra thì chữ thứ tư là nét 涅. Chữ nét này bị viết nhầm thành thấp 湿 rồi chữ thấp này lại bị kẻ nhiễu sự “phồn thể hoá” thành 濕 nên mới ra nông nỗi chứ trong tiếng Việt thì có ai biết “thấp xuân sơn” là cái thứ chi.

– Câu 78 được phiên là:

Vùi nồng một nấm mặc dầu cỏ hoa.

Thực ra thì chữ thứ hai là nông. Ở đây chữ nung 燶 được dùng để ghi âm “nông” chứ trong tiếng Việt thì cũng chẳng ai biết “vùi nồng” là gì!

– Câu 81 được phiên là:

Lòng đâu sẵn món thương tâm

Thực ra thì chữ thứ tư ở đây là mớn. Mớn là sức chứa của một chiếc thuyền. Mớn thương tâm đây là cái “trữ lượng” tình cảm (ở đây dĩ nhiên là sự thương cảm) chất chứa ở trong lòng.

v.v. và v.v..

Ta còn có thể nói nhiều nhưng do khuôn khổ nên chúng tôi xin hẹn đến một dịp khác.

§ 1060. Kiến thức ngày nay, số 532, ngày 20-5-2005

ĐỘC GIẢ: Trước đây đi khám bác sĩ thường thấy trên bàn làm việc có đặt một quyển sách dày ngoài bìa đề mấy chữ Vade-mecum. Xin cho biết vade-mecum là gì?

AN CHI: Vade-mecum là một danh từ tiếng Pháp gốc La Tinh mà nghĩa gốc là “hãy đi với ta”(vade: hãy đi – me: ta – cum: với). Vade-mecum có nghĩa là (sách) cẩm nang.

§ 1061. Kiến thức ngày nay, số 533, ngày 1-6-2005

ĐỘC GIẢ: Tôi và một ông bạn già đang theo dõi sát bộ phim Như Ý – Cát Tường đang phát hình trên VTV1. Đến tập trình chiếu hôm vừa rồi thì xảy ra chuyện người trong gia đình bàn việc “thành thân” của Xuân Dần (tên một nhân vật nam) và Như Ý (tên một nhân vật nữ). Nói đến hai chữ “thành thân”, ông bạn tôi lý luận: “Đây là chuyện hai tấm thân xáp lại với nhau để làm thành một cuộc sống chung nên chữ thân ở đây hẳn phải là thân trong thân thể chứ không phải thân trong thân thích.” Xin nhờ ông An Chi kết luận giùm.

AN CHI: Đây không phải là chữ thân 身 trong thân thể mà là chữ thân 親 trong thân thích. Chữ thân này có nhiều nghĩa mà cái nghĩa liên quan đến hai tiếng thành thân thì được từ điển giảng là “chỉ việc hôn nhân của hai họ nhất định”. Chính vì vậy nên tiếng Hán mới dùng hai tiếng thân gia để chỉ mối quan hệ mà tiếng Việt trong Nam gọi là sui gia còn tiếng Việt ngoài Bắc thì gọi là thông gia.

§ 1062. Kiến thức ngày nay, số 533, ngày 1-6-2005

ĐỘC GIẢ: Nhân giải Cầu lông quốc tế Thành phố Hồ Chí Minh 2005, mấy hôm nay báo chí hay nhắc đến tên cô Siriwanwaree Mahidol và gọi cô là công chúa. Tôi cũng tin như thế. Nhưng bây giờ biết rõ ra thì cô lại là con gái của thái tử Maha Vajiralongkorn còn ông này thì lại là con trai của vua Bhumibol Adulyadej . Vậy thì cô Siriwanwaree phải là cháu của vua chứ sao lại là “công chúa” (vì công chúa là con gái của vua)? Nhưng cháu của vua thì tiếng Hán gọi là gì?

AN CHI: Tôn là cháu (gọi bằng ông) và hoàng tôn là cháu của vua. Vậy cô Siriwanwaree Mahidol là hoàng tôn chứ không phải “công chúa”.

1063 – 1074

§ 1063. Kiến thức ngày nay, số 534, ngày 10-6-2005

ĐỘC GIẢ: Tôi nghe nói trong quyển Thi pháp, phụ lục Thi tập của Diên Hương do tác giả xuất bản tại Sài Gòn trước đây, có một thí dụ về thơ hồi văn mà đọc được đến 6 cách, gọi là lục chuyển. Xin tìm giúp bài thơ này.

AN CHI: Đó là bài Tết của T.P. ở trang 119 – 121.

ĐỌC XUÔI

Vành hoa cánh bướm nối xây vần,

Tết đến người người gọi ấy xuân.

Tranh liễn bánh chưng nhà chật chỗ,

Lụa hàng ai mặc hội chen chân.

Anh say đánh chén cùng khai bút,

Chị thích đua khăn với sánh quần.

Nhành điểm ánh mai vàng nức nụ,

Thanh hồng cảnh phới phới ngoài sân.

ĐỌC NGƯỢC

Sân ngoài phới phới cảnh hồng thanh,

Nụ nức vàng mai ánh điểm nhành.

Quần sánh với khăn đua thích chị,

Bút khai cùng chén đánh say anh.

Chân chen hội mặc hai hàng lụa,

Chỗ chật nhà chưng bánh liễn tranh.

Xuân ấy gọ i người người đến tết,

Vần xây nối bướm cánh hoa vành.

TAM CHUYỂN

Vành hoa cánh bướm nối,

Tết đến người người gọi.

Tranh liễn bánh chưng nhà,

Lụa hàng ai mặc hội.

Anh say đánh chén cùng,

Chị thích đua khăn với.

Nhành điểm ánh mai vàng,

Thanh hồng cảnh phới phới.

TỨ CHUYỂN

Phới phới cảnh hồng thanh,

Vàng mai ánh điểm nhành.

Với khăn đua thích chị,

Cùng chén đánh say anh.

Hội mặc ai hàng lụa,

Nhà chưng bánh liễn tranh.

Gọi người người đến tết,

Nối bướm cánh hoa vành.

NGŨ CHUYỂN

Cánh bướm nối xây vần,

Người người gọi ấy xuân.

Bánh chưng nhà chật chỗ,

Ai mặc hội chen chân.

Đánh chén cùng khai bút,

Đua khăn với sánh quần,

Ánh mai vàng nức nụ,

Cảnh phới phới ngoài sân.

LỤC CHUYỂN

Sân ngoài phới phới cảnh,

Nụ nức vàng mai ánh.

Quần sánh với khăn đua,

Bút khai cùng chén đánh.

Chân chen hội mặc ai,

Chỗ chật nhà chưng bánh.

Xuân ấy gọi người người,

Vần xây nối bướm cánh.

Tác giả giải thích:

“Một bài bát cú, mà đọc xuôi đọc ngược, cắt trước cắt sau, đọc thành sáu bài, mỗi bài đủ ý tứ: Thuận-nghịch-độc (đọc xuôi và đọc ngược – AC) là hai lần; bài nghịch bỏ hai chữ chót còn một bài ngũ ngôn, đọc xuôi đọc ngược, thành bốn lượt; bài thuận bỏ hai chữ chót, cũng thành một bài ngũ ngôn, đọc thuận đọc nghịch hai vần nữa là sáu lần”.

Ngoài ra, tác giả còn ghi chú thêm:

“Mấy bài lục chuyển, còn đọc được nhiều cách (có người nói đến cả trăm) tuỳ theo cắt chỗ này, cắt chỗ kia, đọc qua, đọc lại, đọc tới, đọc lui…”.

Còn chúng tôi thì mạo muội nghĩ rằng càng đọc được nhiều cách thì cái hay, mà trước nhất là cái tính chất xuôi vần thuận nghĩa, sẽ càng giảm đi mà thôi.

§ 1064. Kiến thức ngày nay, số 534, ngày 10-6-2005

ĐỘC GIẢ: Trên một kỳ Chuyện Đông chuyện Tây, ông có nhắc đến quyển Tự Đức thánh chế tự học giải nghĩa ca. Xin ông cho biết đây là một quyển sách như thế nào?

AN CHI: Tự Đức thánh chế tự học giải nghĩa ca là một quyển văn vần viết theo thể lục bát do vua Tự Đức soạn để dạy chữ Hán bằng chữ Nôm, kiểu như Nhất thiên tự, Tam thiên tự, v.v.. Trước 1975, Ủy ban dịch thuật của Phủ quốc vụ khanh đặc trách văn hoá ở Sài Gòn có giao cho Phương Thủ Nguyễn Hữu Quỳ phiên âm và chú giải tác phẩm này và ấn hành vào năm 1971. Ở đây, xin giới thiệu bản phóng ảnh tờ 1a của bản in này với phần phiên âm của Nguyễn Hữu Quỳ như sau:

“Thiên trời, Địa đất, Vị ngôi.

Phú che, Tái chở, Lưu trôi, Mãn đầy.

Cao cao, Bác rộng, Hậu dày,

Thần mai, Mộ tối, Chuyển xây, Di dời.

Nguyệt mặt trăng, Nhật mặt trời,

Chiếu soi, Lâm tới, Thế đời, Niên năm”*.

Ta thấy trang 1a có 5 cột dọc; phần phiên âm của Nguyễn Hữu Quỳ thuộc về các cột 3, 4, 5.

Chữ Hán được giảng đứng trên và được khắc in to hơn còn chữ Nôm dùng để giảng thì đứng dưới và được khắc in nhỏ hơn.

Tại cột 1, ta đọc được dòng chữ Hán:

“Tự Đức thánh chế tự học giải nghĩa ca quyển chi nhất”,

nghĩa là

“Quyển một (của sách) Tự Đức thánh chế tự học giải nghĩa ca”.

Ở cột 2 là bốn chữ “Kham dư loại, thượng: nghĩa là “Loại (nói về) trời đất, quyển thượng”.

Xin chú ý: Chữ “năm” dùng để giảng chữ Niên không có ở tờ 1a vì nằm ở đầu tờ 1b.

§ 1065. Kiến thức ngày nay, số 534, ngày 10-6-2005

ĐỘC GIẢ: Trên Kiến thức ngày nay, số 267, ngày 20-121997, sau khi bàn về bài thơ Lũ ngẩn ngơ của Hồ Xuân Hương mà ông chứng minh rằng câu 3 và câu 4 (Ong non ngứa nọc châm hoa rữa – Dê cỏn buồn sừng húc giậu thưa) đã từng có mặt trong Hồng Đức quốc âm thi tập đời Lê Thánh Tông (thế kỷ XV) ông đã kết luận: “Có khi chỉ vì khoái hiện tượng éros mà người ta sẵn sàng tin rằng nhiều bài hoặc tất cả các bài đậm chất gợi dục, được truyền tụng là của Hồ Xuân Hương, đích thị là của bà.”

Thường thường đối với những chữ khó, ông có cho chú thích ở cuối câu trả lời nhưng đối với chữ “éros” thì ông lại không làm như thế nên tôi – và có lẽ nhiều độc giả khác cũng thế – không biết “éros” là gì.

AN CHI: Eros bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp erôs, có nghĩa là sự yêu thích, sự say mê, tình yêu. Trong tiếng Hy Lạp, danh từ chung này về sau còn được dùng để chỉ Thần Ái tình (trong trường hợp này, nó đã trở thành danh từ riêng). Một số ngôn ngữ châu Âu, chẳng hạn tiếng Anh (eros), tiếng Pháp (éros), v.v., đã mượn danh từ này bằng cách phiên âm thẳng từ tiếng Hy Lạp để chỉ tình yêu thiên về mặt tính dục; nhục dục. Phân tâm học cũng dùng danh từ éros/eros để chỉ tổng thể các xung năng của sự sống, đặc biệt là về mặt tính dục.

Liên quan đến danh từ đang xét, mới đây, báo Thanh niên ngày Chủ nhật 5-6-2005 có đăng một bài mang tính chất thông tin khá thú vị của Tố Loan, nhan đề “Củng Lợi và bàn tay của thần ái tình”. Dưới đây là mấy trích đoạn cần thiết:

“Đạo diễn Hồng Kông Vương Gia Vệ đã thể hiện quan niệm về tình yêu và tình dục của ông trong Bàn tay, phần đầu trong ba phần của phim Eros (Thần Ái tình). Ba đạo diễn, ba phim ngắn về tình yêu và tình dục”.

(…)

“Ba phần trong Eros nói về tình yêu, tình dục hay cả hai vấn đề? Mỗi đạo diễn trả lời bằng một cách riêng. Vương Gia Vệ chọn xoáy vào cả hai đề tài trên trong Bàn tay. Steven Soderbergh bàn về tình dục trong Equilibrium, còn phần The Dangerous Thread of Things của Michelangelo Antonioni thì chẳng dính dáng gì đến ba phương án trên”.

Nội dung chính của phim Bàn tay như thế nào thì xin mời ông và bạn đọc tìm đọc trên báo Thanh niên; còn ở đây chúng tôi chỉ xin trích phần mở bài:

“Bàn tay điệu nghệ của nàng kỹ nữ đã mở lối cho chàng thợ may học việc lần đầu tiên bước vào vườn yêu. Và thế là chàng đã trúng mũi tên của thần tình yêu nằm ẩn trong bàn tay bỡn cợt ấy… Rồi nhiều năm sau đó, chàng đã dùng chính đôi bàn tay tài hoa của mình âu yếm cảm nhận vóc dáng của nàng để may cho nàng tấm áo đẹp cuối đời.

Đôi bàn tay ấy vẫn nguyên vẹn tình yêu ban đầu chàng dành cho nàng…”.

Tác giả bài báo hiểu Eros ở đây là “Thần Ái tình” nên tên phim của Vương Gia Vệ (Bàn tay) cũng được tác giả suy diễn thành “bàn tay của Thần Ái tình”. Chúng tôi thì cho rằng đây là “bàn tay” của eros với tính cách là một thuật ngữ phân tâm học vì chính nội dung này mới thật sự nhất quán với cái triết lý sâu xa mà Vương Gia Vệ muốn gởi gắm trong bộ phim.

§ 1066. Kiến thức ngày nay, số 535, ngày 20-6-2005

ĐỘC GIẢ: Những ngày gần đây, chương trình thử nghiệm nối sóng 24/24 giờ của HTV7 có phát sóng bộ phim Anh hùng xạ điêu, quay theo tác phẩm văn học cùng tên của nhà văn Kim Dung. Trong phim, có một nhân vật thiếu niên tên là Thác Lôi. Nhưng tôi nhớ, cũng tên của nhân vật này, trước đây có người đã phiên âm thành Đà Lôi. Vậy xin cho biết đây là Đà hay Thác? Đây là một chữ bị đọc nhầm hay là một chữ có hai âm, đọc theo âm nào cũng được?

AN CHI: Trong phần phân vai diễn viên của bộ phim đang trình chiếu mà ông đã nêu, tên của nhân vật đang xét được ghi là 托雷.

Âm (Hán Việt) chính xác của hai chữ này là Thác Lôi. Tất cả các quyển từ điển quen thuộc đều ghi nhận âm của chữ 托 là thác; không có quyển nào ghi là “đà”. Theo Khang Hy tự điển, thì cả Tập vận lẫn Vận hội đều ghi thiết âm của nó là “thát các thiết”. Từ nguyên và Từ hải đều cho: “tha hác thiết, âm thác”. Còn Hán ngữ đại từ điển thì ghi giống như Tập vận và Vận hội.

Tóm lại, âm của chữ 托 là “thác” và chữ này chỉ có một âm mà thôi. Vậy tên của nhân vật đang xét là Thác Lôi chứ không phải “Đà Lôi”.

§ 1067. Kiến thức ngày nay, số 535, ngày 20-6-2005

ĐỘC GIẢ: Trên Kiến thức ngày nay, số 532, ông có nhận xét về quyển Les missionnaires portugais etles débuts de l’Eglise catholique au Viêt-nam của Roland Jacques do Định Hướng Tùng Thư ấn hành song ngữ (Pháp – Việt) năm 2004. Ông có phân tích rằng nhan đề tiếng Pháp và nhan đề tiếng Việt của quyển sách này không ăn khớp với nhau. Tôi rất nhất trí với ông và đề nghị ông nhận xét thêm xem có phải nội dung phần dịch thuật bên trong cũng có những chỗ không đạt hay không.

AN CHI: Vâng, ông đã nhận xét đúng. Sau đây là một vài dẫn chứng lấy từ các trang 36 – 39 của tome 2:

– “L’Eglise de France se tourne vers l’Eglise du Viêt-nam” (tr. 36) được dịch thành “Giáo hội Pháp quay lại với Giáo hội của Việt Nam”. (tr. 37) Se tourner (vers) mà dịch thành “quay lại” thì không chính xác. Đây chỉ đơn giản có nghĩa là “hướng về”. Nếu là “quay lại” thì phải dùng se retourner. Huống chi, Giáo hội nước Pháp có bỏ đi đâu mà “quay lại”?

– “Cette Eglise est d’origine française” (tr. 36) đã được dịch thành “Giáo hội này có gốc từ Pháp” (tr. 37). Câu tiếng Pháp thì hoàn toàn không có vấn đề gì đối với ngữ pháp và việc dùng từ của tiếng Pháp nhưng câu tiếng Việt thì thực sự không ổn. Nói “Chiếc xe Peugeot này có gốc từ Pháp” thì được chứ nói “Giáo hội của Việt Nam có gốc từ Pháp” thì không được vì nó đâu có được “chế tạo” sẵn từ Pháp rồi mang sang Việt Nam như chiếc xe Peugeot kia.

– Câu “Rhodes n’ était pas plus français que S. François de Sales”. (tr. 38) có nghĩa là:

“Rhodes cũng không Pháp gì hơn Thánh François de Sales”.

Nhưng các dịch giả lại dịch câu này thành “Cha Rhodes cũng không phải người Pháp như trường hợp của thánh François de Sales”. (tr. 39). Lời dịch này có hai cái sai.

Thứ nhất, khi Roland Jacques viết “Rhodes n’étaitpas plus français que (…)” thì ông đã công nhận rằng A. de Rhodes có chất Pháp ở trong người rồi chứ đâu có phải là “không phải người Pháp”.

Thứ hai, là theo cách diễn đạt của các dịch giả thì cảm thức chính xác của người Việt về tiếng mẹ đẻ của mình buộc họ phải kết luận rằng A. de Rhodes không phải là người Pháp chứ Thánh François de Sales thì phải. Khi ta nói “Phạm nhân A không được xử án treo như trường hợp của phạm nhân B”, chẳng hạn, là ta muốn nói rằng B được xử án treo còn A thì không. Khi ta nói “Thí sinh C không được xét đặc cách như trường hợp của thí sinh D”, chẳng hạn, là ta muốn nói rằng D được xét đặc cách còn C thì không. Vậy cách diễn đạt của các dịch giả rõ ràng là không ổn vì chính Roland Jacques thì lại muốn nói rằng cái chất Pháp của A. de Rhodes và cái chất Pháp của Thánh François de Sales cũng chẳng hơn kém gì nhau.

Trên đây là ba trường hợp mà chúng tôi đưa ra phân tích để chứng minh rằng việc biên dịch từ Pháp sang Việt trong bộ sách hai tập của Roland Jacques còn có những chỗ chưa ổn. Trong đó, có những chỗ sai rất nguy hiểm vì nó đã phản lại ý trong nguyên văn của tác giả.

§ 1068. Kiến thức ngày nay, số 535, ngày 20-6-2005

ĐỘC GIẢ: Tên phim, tên sách, v.v., thường được gọi là nhan đề nhưng có một số người lại gọi là “tựa đề”. Giữa hai cách gọi này, cách nào mới đúng hay là cả hai cách đều đúng?

AN CHI: Nhan đề mới là cách gọi đúng nhưng lâu nay ở trong Nam, nhiều người vẫn gọi là tựa đề, có khi còn nói tắt thành tựa, rồi cách gọi này cũng đã được ghi nhận vào từ điển, chẳng hạn Việt-Nam tự-điển của Lê Văn Đức và Lê Ngọc Trụ:

“Tựa (…) Nhan-đề, tên hiệu một quyển sách hay bài báo: Tựa bằng chữ to. Bài ấy tựa là…”.

Chúng tôi tán thành ý kiến của ông là ta nên dùng hai tiếng nhan đề thì mới chuẩn.

§ 1069. Kiến thức ngày nay, số 536, ngày 1 -7-2005

ĐỘC GIẢ: Từ thời “xa xưa”, trong Nam vẫn nói “đá banh” để chỉ môn thể thao hoành tráng mà tiếng Pháp, tiếng Anh gọi là football. Tự nhiên bây giờ hầu như ai cũng nói “bóng đá” để chỉ môn này, nhất là các nhà báo thể thao. Nhưng quả “bóng” (banh) có đá đâu! Người ta đá nó đó chớ. Vậy tại sao cứ phải thay “đá banh” bằng “bóng đá” mới được?

AN CHI: Ngôn ngữ luôn luôn biến đổi. Khi chúng tôi vượt tuyến ra Bắc hồi 1955, ở trong Nam, người ta vẫn còn nói “xe máy” để chỉ cái mà tiếng Pháp gọi là bicyclette còn tiếng Anh là bicycle. Đến khi chúng tôi từ miền Bắc trở về hồi tháng 8-1975 thì trong gia tộc, từ ông cậu, bà dì cho đến bà cô, ông chú, ai ai cũng nhất loạt gọi nó là xe đạp. Dân miền Nam đã gọi nó như thế một cách “đại trà”! Hoá ra hai tiếng này đã vào Nam cùng với người miền Bắc di cư từ 1954.

Bây giờ ta thử xét cái lý riêng mà ông đã nêu ra. Cứ theo cái lý này thì ta cũng phải bắt bẻ rằng cái xe đâu có đạp. Người ta đạp nó đấy chứ! Nhưng bây giờ thì trong Nam, ngoài Bắc đều gọi nó là xe đạp mà không ai thấy là nghịch lý. Bác sĩ mới khám chứ cái phòng đâu có khám nhưng người ta vẫn gọi nó là phòng khám. Người khuê nữ/phụ mới thêu chứ cái buồng đâu có thêu nhưng người ta vẫn gọi nó là buồng thêu, v.v.. Giữa danh từ trung tâm và định ngữ hạn định của nó trong tiếng Việt, có nhiều loại quan hệ khác nhau mà nói chung, cảm thức của người Việt thường giúp cho họ có thể xác định được một cách chính xác. Cảm thức của người Việt có thể giúp họ khẳng định rằng bóng đá là tên của một môn thể thao chứ không phải là một cấu trúc chủ – vị, trong đó “bóng” là chủ thể của động tác “đá”. Huống chi, bóng trong bóng đá còn có mặt trong nhiều danh ngữ chỉ tên của các môn thể thao khác nữa, như:

– bóng bàn,

– bóng bầu dục,

– bóng chày,

– bóng chuyền,

– bóng ném,

– bóng nước,

– bóng rổ, v.v.

Chúng tôi hy vọng rằng ông sẽ vui lòng chấp nhận cách nói mới vì sự hợp lý của nó. Dĩ nhiên là trong khẩu ngữ và trong vòng thân mật thì ta vẫn có thể dùng mấy tiếng “môn đá banh” để chỉ môn bóng đá một cách thoải mái và tự nhiên.

§ 1070. Kiến thức ngày nay, số 537, ngày 10-7-2005

ĐỘC GIẢ: Trước đây, trong quyển Tiếng Việt- Từ chữ đến nghĩa (Nxb. Từ điển Bách khoa, 2005), tác giả Phạm Văn Tình đã giảng rằng “cụm từ hat-trick có nghĩa là ngả mũ (chào)”.

Tôi thấy lời giảng này rất có lý. Một cầu thủ mà ghi được ba bàn trong một trận thì được ngả mũ chào là phải quá. Thế nhưng trên báo Thể thao & Văn hoá, số 66 (1680)-2005, tôi lại thấy ở trang 40 có bài “Từ chữ đến nghĩa”, trong đó tác giả Vũ Anh Tuấn đã dẫn ba quyển từ điển (Merriam Webster’s College Dictionary, Webster’s New World Dictionary và Chambers) để chứng minh rằng từ hat-trick chỉ liên quan “tới chuyện thưởng một cái mũ hoặc đáng được hưởng một cái mũ mới chứ không hề thấy tài liệu nào nhắc tới việc “ngả mũ chào” vì đáng phục.” Vậy thì tôi phải tin ai?

AN CHI: Dĩ nhiên là ta chỉ có thể tin vào người nói có sách, mách có chứng. Cá nhân chúng tôi cũng chưa thấy tài liệu đáng tin cậy nào nói rằng từ hat-trick có liên quan đến việc ngả mũ chào cả. Chỉ thấy nói rằng nó liên quan đến việc thưởng một cái mũ, đúng như tác giả Vũ Anh Tuấn đã dẫn từ ba quyển từ điển kia mà thôi. Sau đây là đôi dẫn chứng:

Quyển Origins của Eric Partridge (London, Third Edition, 1961) đã ghi như sau:

“The English phrase a (or the) hat trick, originally and still applied in cricket to a bowler taking a wicket with each of three successive balls (from him), apparently arises in an old custom whereby, in recognition ofhis feat, the bowler received a hat”.

(Đoản ngữ tiếng Anh a (hoặc the) hat trick, vốn và nay vẫn dùng trong môn cricket để nói về người ném bóng, trong ba lần ném bóng liên tiếp, lần nào cũng đưa bóng vào cầu môn, hình như phát sinh từ một tập quán xưa theo đó, để ghi nhận công trạng của anh ta, người ném bóng (đó) được nhận một chiếc mũ.)

Còn Morris Dictionary of Word and Phrase Origins của William và Mary Morris (New York, 1988) thì ghi như sau:

“It was borrowed from cricket. If a bowler in Britain’s national game take three wickets with three successive balls, he is said to have done the hat trick. The feat is so rarely accomplished that in the early days of cricket, and player who pulled it off was awarded a hat as bonus. The term is also used today in horse racing. It’s not uncommon for a star jockey to win three races on a day’s card, but he is said to have pulled off the hat trick only ifhe wins three races in succession”.

(Cụm từ này mượn từ môn cricket. Nếu người ném bóng trong loại hình thi đấu truyền thống này của nước Anh ném vào gôn ba lần trong ba lần ném bóng liên tiếp, thì người ta nói rằng anh ta đã lập một hat trick. Kỳ tích này hiếm khi đạt được đến nỗi trong buổi đầu của môn cricket, cầu thủ nào đạt được nó thì sẽ được tặng một chiếc mũ làm phần thưởng thêm. Lối nói này ngày nay cũng được dùng trong môn đua ngựa. Ít có khi nào một nài ngựa xuất sắc thắng được ba cuộc đua trong chương trình đua của một ngày; nhưng người ta sẽ nói rằng anh ta lập được hat trick chỉ khi nào anh ta thắng được ba cuộc đua liên tiếp.)

Tóm lại, cụm từ hat-trick chỉ liên quan đến việc tặng mũ chứ không liên quan gì đến việc ngả mũ chào. Cuối cùng, xin nói thêm rằng người Anh viết hat-trick với gạch nối còn người Mỹ thì viết hat trick không có gạch nối.

§ 1071. Kiến thức ngày nay, số 537, ngày 10-7-2005

ĐỘC GIẢ: Tôi có thắc mắc về một đoạn thuộc phần tiếng Việt trong quyển Lịch sử vương quốc Đàng Ngoài của Alexandre de Rhodes do Hồng Nhuệ dịch từ bản Pháp ngữ của Henri Albi (Ủy ban Đoàn kết công giáo Thành phố Hồ Chí Minh, 1994). Đoạn đó là:

“Trong năm còn có những lễ khác ít long trọng hơn theo tập tục của những người sang trọng giữ để cúng tế ông bà, cụ cố và tiên tổ, bên nội cũng như bên ngoại cho tới tám đời, mỗi vị đều có một ngày riêng. Và bởi vì rất khó cho dân chúng nhớ đúng ngày, thì mỗi năm có hai tháng là tháng bảy và tháng chạp được chỉ định cho dân chúng giỗ cha mẹ quá cố, không ai dám sai sót. Thật là xấu hổ cho giáo dân, ít chuyên chú thi hành đức hiếu và tôn kính vong linh người quá cố. Lời cầu nguyện của họ giúp rất nhiều cho các người hơn là lương dân tin theo dị đoan vô ích, để cầu cho cha mẹ qua đời được an nghỉ”. (Sđd, phần tiếng Việt, tr. 56)

Trong đoạn trên đây, câu mấu chốt làm tôi thắc mắc là:

“Thật là xấu hổ cho giáo dân, ít chuyên chú thi hành đức hiếu và tôn kính vong linh người quá cố”.

Đây rõ ràng là một lời chê đối với giáo dân, bị coi là những người “ít chuyên chú thi hành đức hiếu và tôn kính vong linh người quá cố”.

Tại sao bên Công giáo chủ trương cầu nguyện chứ không làm giỗ chạp mà Alexandre de Rhodes lại có lời chê như trên đối với giáo dân? Vậy A. de Rhodes có sai hay không?

AN CHI: Chúng tôi xin thưa ngay là Alexandre de Rhodes đã không hề chê giáo dân. Chỉ có người dịch mới làm cho vị giáo sĩ này phải mang tiếng oan mà thôi.

Ở đây, người dịch đã không nắm vững được cách diễn đạt bằng tiếng Việt nên mới làm cho sự đề cao của Alexandre de Rhodes trở thành sự chê bai. Xin đọc lại câu tương ứng trong bản tiếng Pháp (Chúng tôi mạn phép chuyển sang hình thức chính tả tiếng Pháp hiện đại cho bạn đọc tiện theo dõi):

“Ce qui devrait faire honte aux Chrétiens, qui sont moins soigneux de rendre ces devoirs de piété et de charité aux âmes des Trépassés (…)”.

Thực ra thì câu này có nghĩa là:

Điều này – tức là việc cúng tế tổ tiên tám đời vào ngày riêng của từng vị và việc cúng kiếng chung trong tháng bảy và tháng chạp về phía những người lương dân (AC ghi chú) – hẳn phải làm cho các Ky Tô hữu xấu hổ, (họ) ít màng đến việc thực hiện các bổn phận về hiếu thảo (với ông bà, cha mẹ) và về từ thiện với vong hồn những người đã khuất (…)”.

Vậy, với Alexandre de Rhodes, thì các Ky Tô hữu sẽ phải cảm thấy xấu hổ nếu họ quá quan tâm đến việc thực hiện các bổn phận về hiếu thảo với ông bà cha mẹ và về từ thiện với vong linh những người quá cố còn với câu văn của Hồng Nhuệ thì các Ky Tô hữu cảm thấy xấu hổ vì họ không thực hiện các việc đó.

Vậy rõ ràng là ở đây A. de Rhodes không hề sai. Nhưng ở chỗ khác thì có, chẳng hạn:

“Vì như Bắc Kinh (…) có nghĩa là triều đình hay thành phố các vua ở miền Bắc, và Nam Kinh là triều đình hay thành phố của các vua ở miền Nam, thì Đông Kinh cũng có nghĩa là triều đình ở miền Đông; Đông trong tiếng Tàu có nghĩa là mạn hay phương Đông và Kinh là nơi vua họp triều đình. Thực ra Đông Kinh chúng tôi nói ở đây không ở vào phía Đông nước Tàu, nếu nhắm thẳng vị trí, nhưng ở về phía Nam. Nhưng vì thời xửa xưa, đế chế Trung Hoa lan rộng đến mãi các nước Lào và Xiêm thuộc về phía Tây, nên đối với họ nước Đông Kinh được gọi là nước ở về phía Đông và như thế gọi cho thuận tiện đối với tất cả những tỉnh ở về phía Tây (…)”*.

Ở đây, A. de Rhodes có ba điểm sai.

Thứ nhất, Đông Kinh không phải là tên do người Trung Hoa đặt ra để chỉ nước Việt Nam thời xưa. Đây là tên do Lê Thái Tổ đặt ra năm 1430 để gọi Kinh thành Thăng Long.

Thứ hai, cả vùng đất nay là Lào và Thái Lan xưa kia không hề nội thuộc Trung Hoa.

Thứ ba, Tunquin (Tonkin) là tên do người phương Tây phiên âm từ hai tiếng Đông Kinh (của Việt Nam) để gọi nước Đại Việt.

§ 1072. Kiến thức ngày nay, số 538, ngày 20-7-2005

ĐỘC GIẢ: Trong bài “Về tên gọi con rồng của người Việt”, đăng trên Diễn Đàn, số 94, in lại trong Một số chứng tích về ngôn ngữ, văn tự và văn hoá (Nxb. Đại học Quốc gia Hà Nội, 2001), tác giả Nguyễn Tài Cẩn có viết:

“Ở địa hạt huyền thoại, những nhân vật như Thần Nông, Đế Nghiêu, Đế Thuấn cũng đều là sản phẩm của chuyện vay mượn. Bởi vì, nếu những nhân vật ấy đều đúng là những nhân vật Hán thì tên gọi của họ phải đặt theo cú pháp Hán: phải là Nông Thần chứ không phải Thần Nông, phải là Nghiêu Đế, Thuấn Đế chứ khôngphải là Đế Nghiêu, Đế Thuấn”. (Sđd, tr. 27)

Ý kiến này có đúng hay không?

AN CHI: Trước Nguyễn Tài Cẩn, một vài tác giả khác cũng đã chủ trương sai lầm như thế.

Từ vay mượn chỉ có thể là kết quả của sự phiên âm hoặc sự sao phỏng. Đối với một từ phiên âm, chỉ có toàn bộ hình thức phiên âm mới mang được cái nghĩa của từ được vay mượn chứ từng âm tiết của nó (nếu đây là một từ đa tiết) thì hoàn toàn vô nghĩa. Cả hai âm tiết mít tinh mới diễn đạt được cái nghĩa của từ meeting mà tiếng Việt đã mượn từ tiếng Pháp – còn tiếng Pháp thì đã mượn của tiếng Anh – chứ riêng mít hoặc tinh thì hoàn toàn vô nghĩa. Cũng vậy đối với hai âm tiết lô và cốt trong lô cốt mà tiếng Việt đã mượn từ tiếng Pháp blockhaus – còn tiếng Pháp thì đã mượn tiếng Đức, v.v. và v.v.. Cả thần và nông trong Thần Nông đều vốn là những từ có nghĩa trong tiếng Hán. Ta còn có thể thấy thần trong thần nhân, thần nữ, hung thần, ôn thần, v.v., cũng như còn có thể thấy nông trong canh nông, lương nông, nông nghiêp, nông nhàn, v.v.. Thế thì thần và nông vốn là những đơn vị từ vựng chánh tông của tiếng Hán nên Thần Nông không phải là một hình thức phiên âm.

Vậy nó có phải là kết quả của một sự sao phỏng (calque) hay không? Cũng không nốt. Sao phỏng thực chất là một sự đối dịch từ ngữ của thứ tiếng được vay mượn theo nghĩa đen sang thứ tiếng đi vay mượn. Vì vậy nên nó phải tuyệt đối tôn trọng cú pháp của ngôn ngữ đi vay mượn. Black market (chợ đen) sẽ thành marché noir trong tiếng Pháp chứ không phải *noir marché. Nếu Thần Nông trong ngôn ngữ gốc nào đó (?) mà có nghĩa là thần của nghề làm ruộng theo suy luận của tác giả Nguyễn Tài Cẩn thì khi được sao phỏng thành tiếng Hán, nó tất yếu phải trở thành Nông thần chứ không thể là Thần Nông. Vậy Thần Nông dứt khoát không phải là một hình thức sao phỏng.

Vì không phải là một hình thức phiên âm, mà cũng không phải là một hình thức sao phỏng, nên Thần Nông dứt khoát không thể là kết quả của một sự vay mượn. Đây là một cấu trúc tiếng Hán chánh tông, giống hệt như: thần đồng, thần y, v.v.. Thần đồng là đứa trẻ giỏi như thần; thần y là người thầy thuốc trị bệnh giỏi như thần còn thần nông chẳng qua là người nông dân làm ruộng giỏi như thần. Ở đây nông không có nghĩa là nghề làm ruộng, mà là người làm ruộng, giống hệt như trong lão nông (người nông dân già hoặc người nông dân có nhiều kinh nghiệm, như trong lão nông tri điền), bần nông (nông dân nghèo), cố nông (nông dân làm thuê), trung nông (nông dân lớp trung), phú nông (nông dân giàu), v.v..

Vậy Thần Nông vốn là người Hán chứ không phải dân của một tộc người nào đó ở phương Nam, bị Hán hoá thành vị thần của nghề nông ở Trung Nguyên.

Còn các vị Đế Nghiêu, Đế Thuấn thì sao? Nguyễn Tài Cẩn nói rằng nếu họ “đúng là những nhân vật Hán thì tên của họ phải được đặt theo cú pháp Hán: phải là Nghiêu Đế, Thuấn Đế chứ không phải là Đế Nghiêu, Đế Thuấn.” Nhưng có lẽ nào Đế Nghiêu, Đế Thuấn lại không phải là những cấu trúc cú pháp của tiếng Hán khi mà nó nằm trong một hệ thống với hàng mấy chục cách gọi tương tự? Thật vậy, nếu tra cứu ở Trung Quốc lịch đại nhân danh đại từ điển do Trương Huy Chi, Thẩm Khởi Vĩ và Lưu Đức Trọng chủ biên (Thượng Hải cổ tịch xuất bản xã, 1999), ta sẽ thấy tại các trang 1762 – 1763 của quyển hạ hàng loạt cấu trúc như: Đế Ất, Đế Dư, Đế Phát, Đế Mang, Đế Thế, Đế Quynh, Đế Hạo, Đế Khốc, v.v.. Tổng cộng, ở hai trang này, ta đếm được đến 31 trường hợp như thế. Đây là tên các ông vua nhà Hạ và nhà Thương mà riêng bảng đế hệ của nhà Thương thì đã được khẳng định bằng “giấy trắng mực đen” qua những lời bốc từ trên yếm rùa, xương thú, đào được tại An Dương (Hà Nam). Trong đó dĩ nhiên là có cả Đế Tân, tức vua Trụ nhà Ân (Thương), kẻ đã bị Cơ Phát (sẽ trở thành Vũ Vương nhà Chu) đánh bại ở Mục Dã nên đã tự thiêu mà chết. Tóm lại, không thể nói rằng những ông vua đó đã được “nhập khẩu” vào Trung Quốc cổ đại từ một vùng nào đó ở phương Nam!

Tóm lại, Thần Nông, Đế Nghiêu, Đế Thuấn là những tên gọi bằng tiếng Hán chánh tông chứ không phải là những hình thức vay mượn từ bất cứ một ngôn ngữ nào ở phương Nam cả.

§ 1073. Kiến thức ngày nay, số 538, ngày 20-7-2005 và số 539, ngày1-8-2oo5

ĐỘC GIẢ: Tôi là người Việt sống và làm việc ở nước ngoài vài thập kỷ qua, sử dụng Anh văn là ngôn ngữ chính trong công việc. Khi mới ra trường làm việc tôi thường được một người Anh giúp đỡ sửa chữa câu cú, cách hành văn… Ông này thường hiệu đính các bài viết của tôi để nhằm sử dụng câu văn và từ ngữ gãy gọn, tránh dư thừa. Tôi thấy xu hướng này là khá hay. Sau khi chuyển sang làm việc với người Canada, tôi nhận thêm sự giúp đỡ của vài người về việc viết báo cáo – tất cả đều có ý giúp sửa cho tôi theo chiều hướng của ông người Anh kia: ngắn gọn, súc tích.

Từ những kinh nghiệm này, tôi ngộ ra một điều: văn phong từ ngữ khi bàn về đề tài chuyên môn (không phải thơ ca, thi phú…) thì nên gãy gọn, chuyển tải xuyên sát điều cần muốn chuyển tải, không nên dông dài, không nên đưa vào ý dư thừa có thể khiến cho ý chính bị loãng đi. Còn có lợi điểm về khoa học là tránh cho đôi mắt của người đọc di chuyển qua quá nhiều dòng chữ và tránh cho khối óc của họ ghi nhận quá nhiều thông tin – tức là tránh cho người đọc đỡ mệt. Hơn nữa, trong thời đại thông tin bùng nổ và con người tất bật với bao hoạt động lo toan, không phải mất quá nhiều thời gian và công sức để thu thập thông tin là điều rất quý.

Từ đó, tôi muốn chia sẻ với mục Chuyện Đông chuyện Tây kinh nghiệm của tôi như đã nêu trên (Sau đó, tác giả bức thư nêu làm thí dụ một số đoạn hoặc câu của An Chi mà tác giả thấy cần sửa, rồi cách sửa và lý do sửa của tác giả – Chúng tôi sẽ nêu một số trường hợp trong phần trả lời – AC).

Trên đây là vài thí dụ minh hoạ cho sự chia sẻ kinh nghiệm của tôi. Trong khi tôi tôn trọng văn phong, câu cú, kết cấu… của văn chương thơ phú, tôi vẫn tin rằng tài liệu chuyên môn nên khúc chiết, trình bày đúng vấn đề, không thiếu mà cũng không thừa.

AN CHI: Chúng tôi rất vinh dự nhận được thư góp ý và chia sẻ của ông (xin được xưng hô như thế). Về nguyên tắc, chúng tôi thực sự nhất trí với ông còn đi vào thực tế thì nhiều khi vấn đề lại không đơn giản chút nào. Vì thế cho nên vẫn xin trao đổi thêm với ông như sau:

1. Bạn đọc viết: “Vậy xin ông An Chi cho biết có chuyện đó không và nếu có thì ý ông thế nào?” (Kiến thức ngày nay, số 523, tr. 49)

Ông đề nghị sửa thành: “Xin ông An Chi cho biết ý kiến.”

Lý do: “Ngắn gọn (tuy có phải chấp bút câu văn của người đọc đặt vấn đề)”.

Quả là có ngắn gọn đấy nhưng lại mất đi nhiều điều thú vị. Ở đây bạn đọc đó không tin rằng Nguyễn Tài Cẩn lại đọc chữ thứ tư của câu Kiều thứ 367 thành “chớ” vì đọc như thế “chẳng những nghe lạ tai mà còn khó hiểu nữa”. Vì không tin nên mới “xin ông An Chi cho biết có chuyện đó không” và chỉ khi nào có thì mới cho biết “ý ông thế nào”. Chưa biết thực hư ra sao thì làm sao mà “Xin ông An Chi cho biết ý kiến”? Đó là về phía người nêu câu hỏi. Còn về phần người trả lời thì chúng tôi phải giữ lại cái ý “có chuyện đó không” để cho bạn đọc khác thấy ông Phạm Mạnh Đoàn không tin rằng Nguyễn Tài Cẩn lại sửa chở thành “chớ” (mà sự thực là tác giả này có sửa) vì sửa như thế thì lạ tai và khó hiểu. Nghĩa là ông Phạm Mạnh Đoàn cũng không tán thành chữ “chớ”. Đây là chỗ tâm đầu ý hợp giữa người hỏi và người đáp thì chúng tôi nỡ nào sửa câu của ông Phạm thành câu mà ông đã gợi ý?

2. Chúng tôi viết: “Vì những lẽ đã trình bày nên chúng tôi cho rằng chữ thứ tư của câu Kiều thứ 367 phải là chở chứ không thể là “chớ” và câu này vẫn cứ phải đọc thành

Một tường tuyết chở sương che

thì mới đúng với ý muốn của Nguyễn Du”.

Ông cho rằng “đoạn kết này có phần dài dòng và đề nghị tóm gọn” thành:

“Vì những lẽ đã trình bày, chúng tôi cho rằng vẫn nên giữ nguyên câu thì mới đúng với ý nghĩa của Nguyễn Du”.

Thế là ông đã thay sự dài dòng của chúng tôi bằng sự tối nghĩa. “Giữ nguyên câu” có nghĩa là không cắt xén, không thêm thắt còn ở đây lại là giữ nguyên cách đọc cũ. Chúng tôi viết “ý muốn của Nguyễn Du” thì ông lại sửa thành “ý nghĩa của Nguyễn Du” nhưng có ai biết “ý nghĩa của Nguyễn Du” là gì (vì chỉ có lời lẽ, từ ngữ của Nguyễn Du mới có ý nghĩa).

3. Ngoài câu 367 của Truyện Kiều, trên Kiến thức ngày nay, số 524, chúng tôi có phân tích thêm câu 902:

Tuyết sương che chở cho thân cát đằng

Ông đã đề nghị “cắt bỏ thí dụ này” với lý do: “Thí dụ này có vẻ đi quá xa để củng cố lập luận của người viết, vì nghĩa của cụm từ “che chở” ở đây ai cũng hiểu rõ, không ai có thể tranh luận giữa “chở” và “chớ” được”.

Chúng tôi không tin rằng ai cũng hiểu chở trong che chở chính là chở trong chuyên chở, nhất là hiểu từ tổ che chở vốn gián tiếp bắt nguồn từ thành ngữ thiên phú địa tái. Nhưng cứ cho là mọi người đều hiểu được mấy tiếng đó dễ dàng thì chúng tôi vẫn cứ phải nêu câu 902 ra để phân tích. Ta thấy Nguyễn Tài Cẩn chỉ bàn về chữ thứ tư của câu 367 mà không hề bàn về chữ thứ tư của câu 902. Nghĩa là, với Nguyễn Tài Cẩn thì đó là hai từ khác hẳn nhau: một đằng là chớ (c.367), một đằng là chở (c.902). Còn với chúng tôi thì hai đằng chỉ là một. Vì vậy nên chúng tôi mới phải đưa câu 902 ra để phân tích mà “củng cố lập luận”, đúng như ông đã nhận xét.

4. Về câu trả lời trên Kiến thức ngày nay, số 523, ông nhận xét và đề nghị:

“Nói chung, phần giảng giải về “Âu” so với “nước” cũng khá lan man! Đề nghị cụ thể nhất là cắt đoạn viết về bia là thức uống có độ cồn nhẹ so với “bia miệng”: không ai tranh luận hoặc mập mờ về hai từ “bia” này”.

Hiển nhiên là chẳng có ai lại nhầm lẫn hai từ “bia” này với nhau nhưng cũng chính vì thế nên chúng tôi mới nêu chuyện này ra để nhấn mạnh đến tính chất buồn cười của sự nhầm lẫn. Sự nhầm lẫn đã không xảy ra giữa hai từ “bia” nhưng đã xảy ra cho chữ âu là bình, chậu mà có tác giả đã đánh đồng với chữ âu (?) và cho rằng có nghĩa là “đất”! Vì sự nhầm lẫn sau khó thấy hơn sự nhầm lẫn trước nên chúng tôi mới cố ý nêu chuyện trước để minh hoạ cho chuyện sau.

5. Trên số 527, chúng tôi viết: “Bành tô là tên một kiểu áo (ông đã bỏ sót chữ “tên” khi trích dẫn) mà ta đã phiên âm từ tiếng Pháp paletot (chứ không phải do “manteau” như có chuyên gia ngữ học đã khẳng định)”.

Ông đề nghị:

“Nên tránh cách viết “không phải… như có chuyên gia đã khẳng định”: dễ gây hiểu lầm khó chịu rằng tác giả mỉa mai “chuyên gia” hoặc tự đề cao”.

Ở đây chúng tôi muốn chỉ một chuyên gia ngữ học cụ thể mà mình không muốn nêu tên chứ đâu có nói đến tất cả các chuyên gia. Bành tô mà lại bắt nguồn từ manteau là chuyện sai hiển nhiên. Cả trong ngành lẫn ngoài ngành ngữ học, nhiều người thừa biết rằng lời khẳng định của vị chuyên gia kia hoàn toàn sai.

Với năng khiếu bẩm sinh của mình, có lẽ ông nên mở trường dạy viết văn chăng?

§ 1074. Kiến thức ngày nay, số 539, ngày 1-8-2005

ĐỘC GIẢ: Trong bài Nên đưa chữ Nho vào chương trình dạy học ở trường phổ thông, đăng trên Thế giới mới số 644, tác giả Phan Thành Khương đã quy vào lỗi dịch sai mấy trường hợp sau đây:

“Cộng hoà Dân chủ Nhân dân Triều Tiên quốc = Nước Cộng hoà Dân chủ Nhân dân Triều Tiên, Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa quốc = Nước Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa (lẽ ra phải dịch là: Nước Triều Tiên Nhân dân Dân chủ Cộng hoà, Nước Trung Hoa Nhân dân Cộng hoà)”. (Bđd, tr. 17 -18)

Xin cho biết ý kiến trên đây có đúng không?

AN CHI: Cách tác giả Phan Thành Khương gọi tên hai nước đang xét bằng tiếng Hán thì sai hẳn mà cách dịch do tác giả đề xuất cũng không đúng.

Khái niệm mà tiếng Anh gọi là republic còn tiếng Pháp là république, Hán ngữ gọi là cộng hoà quốc. Ba tiếng này luôn luôn đi liền với nhau chứ không thể tách rời nhau như đã thấy trong “Cộng hoà Dân chủ Nhân dân Triều Tiên quốc” và “Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa quốc”. Đồng thời, trong những cấu trúc như thế này, tên nước (Triều Tiên, Trung Hoa) bao giờ cũng phải đứng trước những từ chỉ thể chế (dân chủ, nhân dân) chứ không thể đứng sau.

Vì vậy nên tên chính thức và chính xác bằng tiếng Hán của hai nước đang xét là:

Triều Tiên Dân chủ chủ nghĩa Nhân dân Cộng hoà quốc và

Trung Hoa Nhân dân Cộng hoà quốc;

dịch chính xác sang tiếng Việt là:

Nước Cộng hoà Nhân dân Dân chủ Triều Tiên* và

Nước Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa.

1075 – 1087

§ 1075. Kiến thức ngày nay, số 539, ngày 1 -8-2005

ĐỘC GIẢ: Từ điển Thành ngữ và tục ngữ Việt Nam của Nguyễn Lân (Nxb. Văn hoá, Hà Nội, 1989) giảng câu “Ở quen thói, nói quen sáo” là “Nói lên tầm quan trọng của tập quán” (tr. 231). Đọc thì hiểu tàm tạm nhưng tôi cứ phân vân không biết “sáo” ở đây có phải là “sáo” trong “khuôn sáo” hay không. Rồi lại còn “khách sáo”, “sáo rỗng”; có phải cũng là chữ “sáo” đó không. Đây là từ thuần Việt hay Hán Việt? Và là danh từ hay tính từ?

AN CHI: Sáo ở đây là một từ Hán Việt, có nghĩa là khuôn, mẫu. Với nghĩa này thì trong câu “Ở quen thói, nói quen sáo”, nó là danh từ (nên mới đối được rất chỉnh với thói (cũng là danh từ) về mặt từ loại). Nhưng ngoài câu này ra, chúng tôi chưa thấy một văn cảnh nào khác trong đó sáo đứng một mình mà lại là danh từ.

Đúng như ông đã nêu, đây cũng chính là chữ sáo trong khuôn sáo, trong đó nó cũng là danh từ giống như khuôn (nên khuôn sáo là một từ tổ danh từ đẳng lập). Khuôn là âm Hán Việt xưa của chữ khuyên, mà “Hán Việt Việt hoá” là khoen.

Đây cũng chính là chữ sáo trong khách sáo và sáo rỗng nhưng trong hai tổ hợp này thì nó đã chuyển loại thành vị từ tĩnh (thường gọi là tính từ). Với tư cách là một vị từ tĩnh, sáo là một từ độc lập, có thể hành chức một cách độc lập, khác hẳn với sáo trong khuôn sáo, nay chỉ còn thấy được dùng độc lập trong câu “Ở quen thói, nói quen sáo” mà thôi.

§ 1076. Kiến thức ngày nay, số 539, ngày 1-8-2005

ĐỘC GIẢ: Được biết cụ Nguyễn Quảng Tuân có làm một bài ca trù để ca ngợi thi hào Nguyễn Du nhưng chưa được đọc bao giờ. Xin ông An Chi vui lòng giới thiệu cho bài đó.

AN CHI:

VINH DANH TỐ NHƯ

Hồng Sơn thế phả,

Đã lừng danh thiên hạ Nguyễn Tiên Điền.

Nhưng đâu vì Tể tướng với Trạng nguyên,

Mà chỉ vị Truyện Kiều, âu mới hiếm.

“Nhất đại tài hoa sinh bất thiểm,

Bách niên sự nghiệp tử do vinh.”

Đã nhân kỳ đi sứ, ở Bắc Kinh,

May gặp truyện của Thanh Tâm Tài Tử.*

Thấy kể lại cuộc đời người hiếu nữ,

Thương Thuý Kiều tâm sự cũng đầy vơi.

Mới diễn nôm thành tác phẩm tuyệt vời,

Như lời ấy Phan Thạch Sơ đã ví.

“Hữu Minh nhất đại vô song kỹ,

Đại Việt thiên thu tuyệt diệu từ.”

Rỡ ràng danh tiếng Tố Như!

(3-8-2003, Nguyễn Quảng Tuân)

§ 1077. Kiến thức ngày nay, số 540, ngày 10-8-2005

ĐỘC GIẢ: Trên Kiến thức ngày nay, số 538, ông đã bác ý kiến của Nguyễn Tài Cẩn để khẳng định rằng Thần Nông, Đế Nghiêu, Đế Thuấn, Đế Tân là tên bằng tiếng Hán của những nhân vật người Trung Hoa. Nhưng trong bài Cuốn sách gây nhiều ngộ nhận, đăng trên Talawas, tác giả Hà Văn Thuỳ đã viết:

“Tiếp thu toàn bộ vốn từ vựng của người Việt nhưng vì tự ái dân tộc nên sau này người Hán cố tình giấu nhẹm chuyện đó. Các tác giả từ điển, các công trình phục nguyên Hán ngữ không bao giờ đề cập gốc gác xa xưa hơn của những từ mà họ tra cứu. Đã từng xảy ra chuyện thế này: Vào những năm 70 của thế kỷ trước, để chứng minh cho sự độc lập của Đài Loan với Hoa Lục, chính quyền Tưởng Giới Thạch lệnh cho nghiên cứu lịch sử hòn đảo này. Nhưng khi thấy trước thời Khổng Tử, đất này của người Bách Việt, việc nghiên cứu bị dừng lại! Nhưng dù che giấu kỹ thế nào, ta vẫn có thể tìm thấy trong Hán ngữ những từ thuần Việt như Nữ Oa, Thần Nông, Đế Nghiêu, Đế Thuấn, Đế Cốc… và trong Kinh Thi cũng bắt gặp khá nhiều trường hợp in dấu ấn cách nói của người Việt như.

– Hồ vi trung lộ (Thức vi: trong sương)

– Trung tâm rạng rạng (Nhị tử thừa chu: trong lòng áy náy)

– Trung tâm hữu vi (Cốc phong: trong lòng băn khoăn)

– Di vu trung cốc (Cát đàm: trong hang).

Tại sao hàng nghìn năm thực hiện nghiêm cẩn xa đồng quỹ thư đồng văn mà trong quyển kinh quan trọng nhất của văn hoá Trung Hoa vẫn giữ cách nói của người Việt trung lộ, trung tâm, trung cốc… mà không chuyển sang cách nói của người Hán lộ trung, tâm trung, cốc trung…? Đấy chính là những hoá thạch ngôn ngữ mách bảo cho người biết nghe những điều thầm kín: những câu ca của người Miêu Việt!”.

Xin vui lòng cho biết ông nghĩ thế nào về những lời trên đây của ông Hà Văn Thuỳ.

AN CHI: Nếu chỉ tự hạn chế ở mức nói rằng người Hán đã tiếp nhận một số từ nhất định của tiếng Việt (Kinh) ngay từ thời cổ đại thì còn nghe được – mặc dù sự chứng minh thì hoàn toàn chẳng dễ dàng – chứ nói rằng họ đã “tiếp thu toàn bộ từ vựng của người Việt”, như ông Hà Văn Thuỳ đã viết, thì không còn là chuyện khoa học nữa. Không một nhà ngữ tộc học nghiêm túc nào lại nghĩ như thế. Nếu có là khoa học, thì đó chỉ là khoa học giả tưởng.

Câu chuyện xảy ra vào những năm 1970 của thế kỷ trước mà ông Hà Văn Thuỳ đã kể làm quà cũng chẳng đáng tin vì ông cũng không hề cho biết xuất xứ. Huống chi, nếu phát hiện ra rằng trước thời Khổng Tử, đảo Đài Loan là của người Bách Việt (chứ không của người Hán) thì các nhà nghiên cứu và Chính phủ Đài Loan phải mừng húm mới đúng chứ tại sao lại ém nhẹm? Đã muốn độc lập với Hoa Lục thì phải khẳng định rằng “Women bù shì Hànrén” (Chúng tôi không phải là người Hán) chứ cớ sao lại ém nhẹm?

Đến như nói rằng Nữ Oa, Thần Nông, Đế Nghiêu, Đế Thuấn, Đế Cốc là những “từ thuần Việt” thì rõ ràng là hoàn toàn nghịch lý. Nếu quả đây vốn là những từ của tiếng Việt mà người Hán đã mượn, thì nó đã được phát âm theo đặc điểm của hệ thống âm vị của tiếng Hán. Những từ này về sau lại được người Việt mượn lại và đọc theo hệ thống âm Hán Việt là một hệ thống chỉ có thể xuất hiện từ đời Đường trở đi mà thôi. Những từ ngữ mà cái vỏ ngữ âm là Nữ Oa, Thần Nông, Đế Nghiêu, v.v., là những từ ngữ Hán Việt chứ thuần Việt thế nào được!

Đó là còn chưa kể rằng, đi vào cụ thể thì những Thần Nông, Đế Nghiêu, Đế Thuấn, v.v., là những tên bằng tiếng Hán của các nhân vật người Trung Hoa, như chúng tôi đã chứng minh trên Kiến thức ngày nay, số 538. Kỳ này xin nói rõ thêm về chữ đế như sau.

“Đế + X” (X là những tên như Nghiêu, Thuấn, Khốc (chứ không phải “Cốc” như nhiều người đã đọc) v.v.) là một cấu trúc thông dụng trước đời nhà Tần trong đó chữ đế chỉ có nghĩa là “nhân vật tối cao” chứ chưa có nghĩa như các danh từ emperor/empereur trong tiếng Anh/tiếng Pháp. Chỉ khởi đi từ Thuỷ hoàng đế của nhà Tần thì chữ đế mới mang cái nghĩa này. Vậy Đế Nghiêu, Đế Thuấn, v.v., là “ông Nghiêu – nhân vật tối cao: “ông Thuấn – nhân vật tối cao: v.v., chứ không phải “ông hoàng đế tên Nghiêu”, “ông hoàng đế tên Thuấn,” v.v..

“Đế + X” và “X + Đế”

là hai cấu trúc khác hẳn nhau nhưng vẫn là tiếng Hán và đều có “cú pháp ngược” (định ngữ + bị định ngữ) thì ta làm sao có thể nói rằng cái trước là của tiếng Việt. Huống chi, “cú pháp xuôi” (bị định ngữ + định ngữ) đâu có phải là độc quyền của tiếng Việt. Vậy nếu nó không phải Hán thì nó cũng đâu có nhất thiết là tiếng Việt.

Còn cái cấu trúc “trung + danh từ” mà ông Hà Văn Thuỳ đưa ra thì, trước ông, một số người đã từng lăng-xê. Tiếc rằng chưa thấy ai phản bác họ. Thực ra, cấu trúc kiểu trung lộ, trung cốc, v.v., không chỉ có trong Kinh Thi mà thôi. Nó còn thông dụng cả về sau này nữa mà chỉ trong Toàn Đường thi đại từ điển do Trương Địch Hoa chủ biên, quyển nhất, (Sơn Tây Nhân dân xuất bản xã, 1992), ta cũng đã có thể đếm được mấy chục trường hợp:

– trung châu (tr. 146) là ở giữa bãi, chứ không nhất thiết là bãi giữa;

– trung dã (tr. 149) là ngoài đồng, ngoài nội (“trong” phạm vi đồng nội);

– trung diên (tr. 152) là trên chiếu, nghĩa là ở trong tiệc;

– trung đạo, trung đồ (tr. 152) là “trong” đường, nghĩa là trên đường (đi);

– trung giang (tr. 145) là “trong sông”, nghĩa là trên sông;

– trung lâm (tr. 145) là trong rừng; v.v..

Những “hoá thạch ngôn ngữ” như thế này có quá nhiều trong tiếng Hán nên ta buộc phải xét lại xem chúng có “xứng đáng” với cái danh xưng mà ông Hà Văn Thuỳ đã phong hay không. Mà dù có đáng gọi là “hoá thạch” thì đây cũng hoàn toàn có thể là một lớp trầm tích mà dòng chảy của Hán ngữ đã để lại. Phàm khi ta chưa đi vào ngữ pháp lịch sử (historical grammar, grammaire historique) của tiếng Hán thì ta dứt khoát chưa có quyền kết luận điều gì về cái hiện tượng mà ta đang quan sát này. Huống chi, như đã nói, “cú pháp xuôi” đâu có phải là độc quyền của tiếng Việt!

Tóm lại, ta không thể chứng minh một kết luận nào đó chỉ bằng những thao tác tài tử; khoa học đòi hỏi những chứng cứ đầy đủ sức thuyết phục, và đúng phương pháp chuyên môn.

§ 1078. Kiến thức ngày nay, số 540, ngày 10-8-2005

ĐỘC GIẢ: Trong Giáo trình lịch sử ngữ âm tiếng Việt (sơ thảo) của Nguyễn Tài Cẩn (Nxb. Giáo dục, 1995), tác giả có viết:

“Hiện ta có từ mơ là dạng Cổ Hán Việt ứng với cách đọc Hán Việt mai. Mai là kết quả của cả một quá trình diễn biến *əj > oj > aj. Mơ là dạng vay mượn lúc âm cuối *-j chưa xuất hiện trong tiếng Hán: theo giới Hán ngữ học, mơ phải được vay trong khoảng từ 1.500 năm trở về trước. Mà trong thời cổ đại đó thì – cũng theo sự phục nguyên của giới Hán ngữ học – từ mai đang có vần mở là *ə; vần *ə này không những chỉ có mặt trong thời Đông Hán, Tây Hán mà còn lên đến tận thời Kinh Thi”. (tr. 176 – 177)

Nhưng tác giả Hà Văn Thuỳ lại tỏ ý nghi ngờ lập luận của ông Nguyễn Tài Cẩn và khẳng định rằng “Khoảng 5000 năm trước, từ mơ tiếng Việt đã chuyển thành từ mai tiếng Tàu. Không phải Việt mượn của Hán mà Hán mượn của Việt”. Lý do của tác giả này là:

“Khoảng 2500 năm TCN, người Hán vượt sông Hoàng Hà chiếm đất của người Việt. Một bộ phận Bách Việt chạy xuống phía Nam tụ lại ở vùng Ngũ Lĩnh. Phần lớn (khoảng 70%) người Bách Việt ở lại sống cùng quân chiếm đóng. Người Bách Việt do số dân đông áp đảo và văn hoá cao đã đồng hoá kẻ xâm lược cả về huyết thống cả về văn hoá. Cùng với việc tiếp nhận Kinh Thi, Kinh Dịch của người Việt, người Hán đã tiếp thu tiếng Việt vào trong vốn từ vựng của mình. Chính lúc này, mơ của Việt chuyển thành mai của Tàu. Bao tiếng khác cũng được chuyển hoá như vậy làm phong phú vốn từ vựng Trung Hoa”.

Vậy theo ông nên tin ai?

AN CHI: Chúng tôi tán thành Nguyễn Tài Cẩn trong trường hợp này, còn Hà Văn Thuỳ thì đã phóng bút một cách quá hăng hái và vì phóng bút quá hăng hái nên đã quên bẵng việc đi tìm quê hương của cây mơ, mà tên khoa học là Prunus armeniaca Linn.

Hà Văn Thuỳ cho rằng người Việt sống ở phía Nam sông Hoàng Hà trở xuống. Cứ cho rằng điều này đúng thì ta cũng có lý do để nói rằng người Việt biết đến cây mơ cũng là qua vai trò trung gian của người Hán.

Các tài liệu nghiên cứu đều cho ta biết rằng quê hương cây mơ ở về phía Đông Bắc của Trung Quốc giáp giới với nước Nga (Xem chẳng hạn, tous-les-fruits.com; fr. wikipedia. org; v.v.). Người Việt làm gì có “thiên lý nhãn” để nhìn thấu đến quá vùng Đông Bắc Trung Quốc từ phía Nam Hoàng Hà mà biết đến cây mơ! Đó là ta còn chưa nói đến chuyện người Trung Quốc đâu có gọi mơ là “mai”. Tên của cây mơ trong tiếng Hán là hạnh 杏 kia mà!

§ 1079. Kiến thức ngày nay, số 541, ngày 20-8-2005

ĐỘC GIẢ: Trong bài Đôi chỗ dịch sai, nói sai, đăng trên Văn nghệ, số 26, ngày 25-6-2005, tác giả Lê Bầu có nhận xét: “Chữ bao biện đã bị dùng sai, thay thế cho các từ khác như: bao che, biện hộ, ngụy biện, tự bào chữa, thậm chí cả chữ cãi chày cãi cối nữa.” Rồi tác giả này giải thích:

“Thực ra, chữ “bao biện” vốn đã có từ lâu, đã được dùng từ lâu, chưa bao giờ có nghĩa là biện bạch, bào chữa cả, bởi theo nghĩa của từng chữ riêng rẽ, thì “bao” có nhiều nghĩa, trong đó có một nghĩa là bao bọc, ôm trọn lấy, như bao cả gói, còn “biện” nghĩa là làm, cách thức làm, là lo liệu, xử lý. Trong từ điển tiếng Việt, bao biện được dịch nghĩa như sau: “Làm cả những việc lẽ ra phải để người khác làm, đi đến không làm xuể, không tốt”. Còn trong từ điển Hán ngữ người ta cũng định nghĩa như sau, tôi xin dịch: “Không thương lượng, hợp tác với những người có liên quan, chỉ độc một mình, tự làm lấy.

Như vậy, “bao biện”, nói một cách dễ hiểu là ôm đồm, lấn sân, thọc tay bừa bãi vào công việc của người khác, chứ hoàn toàn không bao giờ có nghĩa là biện bạch, là chống chế, là cãi láo, như nhiều nhà báo, nhà văn nói sai, viết sai hiện nay”.

Ông Lê Bầu nói như trên nhưng tác giả Lại Thế Hiền thì lại nói khác. Trong bài Bàn về từ ghép tắt trong tiếng Việt, đăng trên Văn nghệ, số 30, ngày 23-7-2005, tác giả này nhận xét rằng ông Lê Bầu “chiết tự, suy diễn lung tung, không hiểu rằng có một loại từ Việt được hình thành do sự viết tắt khi ghép các thành phần câu với nhau: Bao biện có thể hiểu là bao che, biện bạch được ghép và sinh ra”. Tác giả Lại Thế Hiền kết luận:

Đây là loại từ sẽ xuất hiện nhiều trong quá trình phát triển của tiếng Việt. Cầu mong rằng những từ này không bị cản trở bởi các nhà chiết tự giáo điều, để mà chết yểu, để mà sớm có vị trí trong Từ Điển!”

Tôi đọc xong hai ý kiến trái ngược nhau mà vẫn không rõ ai đúng.

AN CHI: Người nói đúng chính là ông Lê Bầu. Vâng, Từ điển tiếng Việt do Văn Tân chủ biên (Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1967) giảng bao biện là “ôm đồm làm nhiều việc”. Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên (ấn bản 2002) giảng là “làm cả những việc lẽ ra phải để cho người khác làm, dẫn đến hậu quả không tốt hoặc việc làm không xuể ”. Ở trong Nam trước 1975, Việt-Nam tự-điển của Lê Văn Đức (Sài Gòn, 1970) cũng giảng là “bao gồm nhiều việc trong một lúc; việc gì cũng nhận làm”. Không một quyển từ điển có uy tín nào giảng bao biện là “bao che và biện bạch”. Và ít nhất là trước 1975, ta cũng chưa hề thấy lưu hành cái nghĩa ngộ nghĩnh này.

Bao biện là hai hình vị Hán Việt mà tiếng Hán phổ thông hiện đại phát âm là bão bàn. Bão bàn là một mình xử lý công việc, một mình làm một công việc nào đó, một mình làm mà không bàn bạc với ai hoặc với người lẽ ra phải bàn bạc. Sự dẫn chứng của ông Lê Bầu là một việc cần làm và đó không phải là “chiết tự giáo điều”.

Tóm lại, bao biện không phải là “bao che, biện bạch được ghép và sinh ra” như ông Lại Thế Hiền khẳng định.

§ 1080. Kiến thức ngày nay, số 541, ngày 20-8-2005

ĐỘC GIẢ: Có thật Truyện Kiều đã kỵ huý của Nguyễn Trọng là người chú của Nguyễn Du hay không?

AN CHI: Hoàng Xuân Hãn đã chủ trương như thế nhưng người hưởng ứng rồi bàn kỹ về vấn đề này lại là Nguyễn Tài Cẩn trong phần phụ lục của quyển Tư liệu Truyện Kiều – Bản Duy Minh Thị 1872 (Nxb. Đại học Quốc gia Hà Nội, 2002). Rất tiếc là Hoàng Xuân Hãn đã sai ngay từ đầu, còn Nguyễn Tài Cẩn thì lại hưởng ứng một cách quá nhiệt thành nên đã tìm mọi lý lẽ hùng hồn để chứng minh cho cái sai của người đi trước.

Sai ngay từ đầu là vì tên người chú của Nguyễn Du đâu có viết bằng chữ trọng 重 bộ lý 里 như Hoàng Xuân Hãn đã ngỡ, mà lại viết thành 仲, như Nguyễn Quảng Tuân đã chỉ ra một cách rành mạch trong bài “Sửa “trọng nghĩa” ra “trượng nghĩa” có phải vì kỵ huý không?”, in làm phụ lục trong quyển Truyện Kiều – Bản Kinh đời Tự Đức, do ông phiên âm và khảo dị (Nxb. Văn học và Trung tâm Nghiên cứu Quốc học, 2003). Nguyễn Quảng Tuân cho biết rằng tên những nhân vật nam trong dòng họ Nguyễn Du đều viết với chữ nhân 亻 ở bên trái: cha là Nghiễm 儼 chú là Trọng 仲, anh là Khản 侃, em là Ức 憶,và con là Ngũ 伍.

Tên của Nguyễn Du dĩ nhiên cũng có chữ nhân mà viết thành 攸. Tất cả đều hiển nhiên là những chữ có chữ nhân 亻 ở bên trái cho nên tên chú của Nguyễn Du tuyệt nhiên không có liên quan gì đến chữ trọng 重 bộ lý 里 mà phải kỵ huý trên chữ viết cả. Nhưng kỳ lạ thay, mới đây, ông Ngô Đức Thọ, chuyên gia hàng đầu về chữ huý ở Việt Nam, lại còn công bố bài “Tìm thấy gia huý Nguyễn Du trong bản Kiều Nôm Duy Minh Thị 1872” (Ngôn ngữ, số 7 (194) 2005), lấy đúng cái chữ này mà làm trung tâm cho sự biện luận. Chẳng những ông đã “chọn nhầm đối tượng” mà cách biện luận của ông cũng không đứng vững được.

Ông Ngô Đức Thọ đã đưa tự dạng của chữ trọng 重 trong 9 câu kiều ra để phân tích và thấy rằng:

– Hai nét sổ hai bên vai của chữ điền 田 đều được viết kéo dài đến sát gạch ngang trên của chữ thổ 土 nên 重 biến thành . Đây là một cách làm có chủ ý.

– Đã thế, nét ngang in của chữ thổ 土 còn được kéo dài cho thò hai đầu ra ngoài, tạo nên một sự bất thường trong lối viết.

– Để gây nên một sự chú ý đặc biệt, người biên tập đã chọn chữ trọng 重 dùng để ghi tên của Kim Trọng (câu 148) mà viết theo một kiểu đặc biệt hơn: nét ngang dưới của chữ điền 田 được biến thành hai chấm nên cả chữ trở thành .

Tất cả những điều trên cho phép kết luận rằng người biên tập đã cố ý tạo những sự bất thường đó để nhấn mạnh rằng đây là một chữ kỵ huý. Tiếc rằng sự thật lại hoàn toàn chẳng phải như thế. Chẳng qua ông Ngô Đức Thọ bị cái thuyết “kỵ huý” của Hoàng Xuân Hãn ám ảnh nên mới nhìn thấy chỉ có trong chữ trọng 重 của bản DMT 1872 thì “hai bên vai của chữ điền 田 mới được kéo dài xuống đến nét ngang trên của chữ thổ 土. Thực ra, sự “kéo dài hai bên vai” là một cái “mốt” mà thợ khắc của bản DMT 1872 còn ban cho nhiều chữ khác nữa:

– Chữ đông 東 trong câu 38 cũng bị “kéo vai xuống” nên mới trở thành .

– Chữ xe 車 ở các câu 48, 72 cũng bị “kéo vai xuống” nên mới trở thành .

– Chữ tự 自 ở câu 107 cũng bị “kéo vai xuống” nên mới thành .

– Chữ chác 卓 ở câu 1459 cũng bị “kéo vai xuống” nên mới trở thành .

v.v. và v.v..

Cái “mốt” lạ lẫm của thợ khắc đã trở thành chỗ dựa để ông Ngô Đức Thọ tìm thấy gia huý của Tố Như tiên sinh. Đến như cái chữ tên của Kim Trọng ở câu 148 mà được viết “bất thường” như thế thì nhà văn bản học cũng nên xét đến đặc điểm của việc in mộc bản: cái nét ngang dưới của chữ điền 田 bị đứt thành hai chấm nên đã trở thành có thể là vì nhiều nguyên nhân. Đó có thể là do chất gỗ không tốt nên cái nét ngang bị bể, gãy vì quá mảnh; có thể là do mặt giấy không thật phẳng nên mực ăn không đều; v.v. và v.v..

Cuối cùng xin nói rằng ông Ngô Đức Thọ đã loại bỏ chữ trọng 重 của hai câu 562 và 2497 vì “trên bản sách in ra nó bị mờ mòn”. Có vẻ như ở chỗ này, ông không được minh bạch: chúng tôi thấy hai chữ đó vẫn rõ ràng, trong đó chữ điền 田 không bị “kéo vai xuống”. Vì hai chữ này hoàn toàn bình thường nên ông mới loại bỏ ra để cho hệ thống chữ huý mà ông “tìm thấy” được chặt chẽ. Chỉ đáng tiếc là cái hệ thống những chữ “bị kéo vai xuống” không chỉ gồm có những chữ trọng ở những câu ông đưa ra, mà còn bao gồm cả nhiều chữ khác nhau rất đa dạng nữa (đông, xe, tự, chác, v.v.), như chúng tôi đã chứng minh.

Tóm lại, cái gia huý của Nguyễn Du mà ông Ngô Đức Thọ đã “tìm thấy” chỉ là một chữ huý ảo nên nó chẳng củng cố được cho cái thuyết “gia huý” của Hoàng Xuân Hãn. Còn Hoàng Xuân Hãn thì đã sai ngay từ đầu vì tên chú của Nguyễn Du lại là 仲 chứ không phải 重 như Hoàng Xuân Hãn đã lầm tưởng.

§ 1081. Kiến thức ngày nay, số 542, ngày 1-9-2005

ĐỘC GIẢ: Chữ “sến” trong “nhạc sến” do đâu mà ra?

AN CHI: Trên một tờ báo ra ngày 19-8-2005, tác giả HĐN đã giải thích: “Theo ý kiến của nhiều lão làng trong giới ca nhạc thì “sến” do chữ sen (trong từ con sen: người giúp việc nhà) đọc trại mà ra. Trước 1954, chỉ có ở miền Bắc mới gọi “ô sin” là con sen, trong miền Nam gọi là “ở đợ”. “Sến” thường là những cô gái quê con nhà nghèo, ít học phải ra tỉnh ở đợ, vì vậy trình độ hiểu biết cũng không cao. Do thường giúp việc cho chủ Tây hoặc trong các gia đình theo Tây học nên các cô được các nhà văn, nhà báo có óc hài hước thêm cho cái tên “Marie” phía trước để trở thành các Mari-Sến. Sau 1954, “Mari-Sến” vào Nam. Dạo đó, nước máy chưa được đưa tới từng nhà, chiều chiều các “Mari-Sến” lại tụ tập quanh cái máy nước (fontaine) để hứng nước gánh về nhà, từ đó lại đẻ thêm cái tên “Mari-Phông ten”.

Chúng tôi chỉ đồng ý với tác giả HĐN ở một điểm duy nhất là quê hương của “Mari-Sến” ở miền Bắc. Còn sau đây là những điểm mà chúng tôi nghĩ khác.

Thứ nhất, mặc dù xét về ngữ âm học lịch sử thì hai vần -en và -ên cũng như thanh điệu 1 (không dấu) và thanh điệu 5 (dấu sắc) hoàn toàn có thể chuyển đổi với nhau nhưng ở đây ta lại không thể chứng minh được tại sao sen lại cứ phải chuyển thành “sến”. Ta không có bất cứ lý do nào để khẳng định rằng Marie-Sến lại hay hơn hoặc thích hợp hơn là *Marie-Sen.

Thứ hai, “Sến” chưa bao giờ là một danh từ độc lập đồng nghĩa với sen (trong con sen) để cho người ta có thể thêm cái tên Marie vào trước mà gọi thành “Marie-Sến”.

Thứ ba, ta cũng không thể chứng minh được tại sao các “con sen” lại được (hay là bị?) “các nhà văn nhà báo có óc hài hước thêm cho cái tên “Marie” phía trước” chỉ vì họ “giúp việc cho chủ Tây hoặc các gia đình theo Tây học”.

Thứ tư là ta còn chưa xét xem đây là trường hợp mà người ta đã thêm Marie vào trước Sến hay là thêm Sến vào sau Marie.

Thứ năm là khi “Marie Sến vào Nam” thì tại Sài Gòn, chỉ có ở những xóm lao động như Bàn Cờ, Bàu Sen, Chợ Quán, v.v., mới có phông-tên nước chứ ở những con đường như Catinat, Bonard, v.v., thì làm gì có. Những người đi gánh nước phông-tên ở những khu bình dân đó nói chung là những người đi gánh cho nhà mình, chứ có phải là “con sen” đâu! Vậy thì người ta cũng chẳng có lý do gì mà gọi họ là những “Marie-Phông ten”.

Theo chúng tôi thì, trong Marie Sến, Marie vốn là cái tên bằng tiếng Pháp mà một cô gái không đứng đắn nào đó đã lấy để tự “đánh bóng”. Nhưng vì thấy cô ta không xứng đáng nên có người mới mỉa mai mà thêm cái chữ về sau đã trở thành Sến vào sau để diễn cái ý phủ nhận đại khái như. “Marie cái quái gì!”, “Marie cái con khỉ!”, “Marie cái… cứt gì!”, v.v.. Ở đây người ta đã chơi “sang” – để đáp lại sự “sang trọng” của cô gái – mà dùng tiếng Pháp selles để nói thành Marie Selles. Trong tiếng Pháp selles nghĩa là phân, cứt. Người Pháp chánh tông thì chỉ thấy đây là một cái tên không đẹp, không thanh. Phải là người Việt Nam mượn tiếng Pháp để chơi chữ thì mới hiểu được rằng Marie Selles là “Marie cái… cứt gì!” mà thôi. Và vì không phải ai cũng phát âm đúng giọng Pháp nên dần dần Selles mới trở thành sến trong khẩu ngữ của người bình dân, như ta thấy hiện nay. Về mặt âm lý, nếu sến có thể do sen mà ra thì nó cũng hoàn toàn có thể bắt nguồn từ selles.

Sến < selles ban đầu vốn là một từ dùng để tỏ ý phủ nhận sự sang trọng, sự quý phái, v.v., của cô gái, dần dần mang cái nghĩa mới là: nhà quê, thấp kém về văn hoá, v.v..

Còn Marie Phông-ten thì cũng xuất hiện ở miền Bắc từ lâu rồi chứ không phải sau khi Marie Sến vào Nam rồi mới có.

Ý kiến của chúng tôi là như thế còn đúng, sai thế nào thì lại phải chờ ở sự thẩm định của các bậc thức giả.

§ 1082. Kiến thức ngày nay, số 542, ngày 1 -9-2005

ĐỘC GIẢ: Trên Kiến thức ngày nay, số 295, ngày 10-10-1998, ông đã khẳng định rằng phớt trong phớt Ăng-lê là tiếng Việt thuần tuý, như đã có trước khi tiếng Việt tiếp xúc với tiếng Pháp (nói phớt qua, phớt tỉnh, phớt lờ, v.v.). Tôi rất tin tưởng ở ông nhưng còn cả cái thành ngữ phớt Ăng-lê nguyên vẹn thì sao? Liệu có ảnh hưỏng của tiếng Pháp ở đây không?

AN CHI: Trên Chuyện Đông chuyện Tây, đã có một số lần chúng tôi nói đến các sự cố ngôn ngữ (accidents linguistiques) trong đó có những sự đan xen hình thức (croisements de formes) và những sự lan truyền ngữ nghĩa (contaminations de sens). Ở đây cũng vậy.

Ta biết tiếng Pháp có hai danh ngữ gần như cố định là feutre anglais và flegme anglais.

Feutre có nghĩa là dạ, nỉ, rồi còn được dùng theo hoán dụ để chỉ một loại mũ (nón) làm bằng thứ chất liệu đó nữa, như vẫn còn lưu lại trong các danh ngữ nón phớt (Nam), mũ phớt (Bắc). Thời Pháp thuộc, một số mặt hàng len dạ của nước Anh được ưa chuộng, trong đó có feutre anglais (dạ (nỉ) của Anh). Rồi danh ngữ feutre anglais cũng được một số người tiêu dùng sính tiếng Pháp phát âm một cách bình dân thành phớt Ăng-lê. Vậy, thoạt kỳ thuỷ thì danh ngữ phớt Ăng-lê có nghĩa là dạ của nước Anh. Nó “chết âm” từ đây còn nghĩa gốc của nó thì dần dần mất đi để nhường chỗ cho một cái nghĩa khác.

Còn flegme anglais là sự bình tĩnh kiểu Anh nhưng đây lại không phải là xuất xứ của thành ngữ phớt Ăng-lê theo cách hiểu hiện nay vì về âm lý thì fleg(me) không thể dẫn đến phớt. Khi người ta muốn diễn đạt khái niệm flegme anglais sang tiếng Việt thì ngôn ngữ này đã sẵn có:

– vị từ phớt trong phớt lờ, phớt tỉnh, v.v.;

và

– phớt Ăng-lê, nghĩa là dạ, nỉ của Anh, mà người ta không còn biết đến nghĩa gốc. Tệ hại hơn nữa, người ta còn tưởng rằng phớt Ăng-lê là một hình thức phiên âm sẵn có của flegme anglais nên đã “phớt Ăng-lê” với nguồn gốc và nghĩa gốc đích thực của nó để xài nó một cách tự nhiên mà diễn đạt cái nghĩa của… flegme anglais.

Vì vậy nên có nhà nghiên cứu mới khẳng định rằng phớt (Ăng-lê) là do flegme (anglais) mà ra. Nhưng, như đã thấy, đây chỉ sự đánh lừa của từ ngữ mà thôi.

§ 1083. Kiến thức ngày nay, số 542, ngày 1 -9-2005

ĐỘC GIẢ: Trên Kiến thức ngày nay, số 540, ông đã khẳng định rằng tên của cây mơ trong tiếng Hán lại là hạnh (chứ không phải mai). Thế còn tên của hai giống cây này trong tiếng Pháp và tiếng Anh là gì?

AN CHI: Đã từng có tác giả dịch mai là abricotier (tiếng Pháp) và apricot (tiếng Anh), chẳng hạn Nguyễn Văn Vĩnh khi dịch Truyện Kiều sang tiếng Pháp hoặc Lê Xuân Thuỷ khi dịch truyện Nôm này sang tiếng Anh (Theo Truyện Kiều tập chú của Trần Văn Chánh, Trần Phước Thuận, Phạm Văn Hoà, Nxb. Đà Nẵng, 1999).

Thực ra thì tiếng Pháp gọi quả mai là prune còn cây mai là prunier. Dictionnaire classique de la langue chinoise của F. S. Couvreur còn dịch rõ hơn nữa là Prune Mume (quả mai) vì tên khoa học của cây mai là Prunus mume. Trong tiếng Anh thì mai được gọi là plum hoặc prune, như đã đối dịch trong Mathews’ Chinese – English Dictionary .

Còn abricot(ier) và apricot thì lại là tên bằng tiếng Pháp và tiếng Anh của mơ, mà tiếng Hán gọi là hạnh, tên khoa học là Prunus armeniaca Linn., như đã khẳng định trên Kiến thức ngày nay, số 540.

Chính vì tên của cây mai trong tiếng Pháp là prunier và tiếng Anh là plum nên tên Làng Mai của thiền sư Thích Nhất Hạnh ở bên Pháp mới được dịch sang tiếng Pháp thành Village des Pruniers và sang tiếng Anh thành Plum Village.

§ 1084. Kiến thức ngày nay, số 543, ngày 10-9-2005

ĐỘC GIẢ: Trên Kiến thức ngày nay, số 542, ông đã khẳng định rằng mình “chỉ đồng ý với tác giả HĐN ở một điểm duy nhất là quê hương của “Marie Sến” ở miền Bắc.” Nhưng trong bài “Cần bàn tiếp chuyện sến” (Thanh niên, ngày 23-8-2005), tác giả Hoàng Phủ Ngọc Phan lại khẳng định rằng “nhân vật” này xuất thân ở miền Nam. Tác giả này đã đưa ra chứng cứ rất thuyết phục: “Khoảng thập niên 1960, các rạp ciné ở Sài Gòn, Huế và các thành thị miền Nam thay nhau chiếu một bộ phim rất ăn khách: Anh em nhà Karamazốp, chuyển thể từ tiểu thuyết cùng tên của Doxtôiepxki. Trong phim có cảnh một vũ nữ hộp đêm vừa múa vừa hát bài Mambo Italiano – y phục nghèo nàn, thân hình bốc lửa, tóc tai xoã xượi, gào thét và rên rỉ, quằn quại và khiêu khích… nói chung là quậy tới bến. Diễn viên đóng vai vũ nữ ấy là Maria Schell, trước đó chưa hề nổi tiếng nhưng nhờ màn múa đầy ấn tượng này, tên cô được quảng cáo ngang hàng với nam diễn viên Yul Brynner, tài tử thượng thặng của Hollywood. Phim chiếu loanh quanh các rạp, cả tháng chưa hết người xem. Lúc này bắt đầu xuất hiện những fan của Maria Schell. Trẻ em đường phố tập tành nhún nhảy bài Mambo Italiano. Các cô gái đợt sóng mới lăng-xê kiểu tóc xoã xượi, mắt xanh Bel, phô trương thân hình… Trên sân khấu phòng trà mọc lên những ngôi sao ca nhạc gào thét, quằn quại như con thanh xà, bạch xà. Từ Mari Sến thoạt tiên được dùng như một biến âm của Maria Schell để chỉ dạng biến thái này trong sinh hoạt của giới trẻ. Dầu không giống Maria Schell cho lắm, nhưng các Sến cũng tạo được một sức hấp dẫn nhất định.” Chứng cứ của tác giả bài báo rất rõ ràng, cụ thể. Vậy ông có sẵn sàng rút lại ý kiến của mình hay không?

AN CHI: Tất cả các vị tuổi ngoại bảy mươi quê ở miền Bắc mà chúng tôi hỏi đều xác nhận rằng “Marie Sến” là một lối nói đã có ở miền Bắc từ sáu, bảy mươi năm về trước (giai đoạn 1930 – 1945), hoàn toàn đúng như ông Cao Xuân Hạo đã khẳng định trên báo Thanh niên, ngày 19-8-2005. Miền Nam vốn không có lối nói này mà cũng hiếm khi dùng hai tiếng “con sen” để chỉ các oshin, đúng như ông Hoàng Phủ Ngọc Phan đã khẳng định. Nhưng sau 1954 thì “Marie Sến vào Nam”, đúng như tác giả HĐN đã viết. Nghĩa là đồng bào (thành thị) miền Bắc di cư đã đem mấy tiếng “Marie Sến” vào Nam. Vậy khi Maria Schell xuất hiện trên màn bạc ở miền Nam hồi đầu thập kỷ 1960 thì Marie Sến đã ra đời tại miền Bắc trước đó ít nhất là 15 năm để có mặt tại miền Nam trước đó ít nhất là 6 năm. Vì thế nên không thể nói rằng mấy tiếng Marie Sến “thoạt tiên được dùng như một biến âm của Maria Schell”.

Sự thật của lịch sử và ngôn ngữ đã rõ ràng như thế. Huống chi, cái đặc điểm đã tóm tắt bằng ba tiếng “quậy tới bến” đâu có thuộc về nữ diễn viên màn bạc Maria Schell. Đó chỉ là tính cách của nhân vật Grushenka mà cô đào này thủ vai trong phim Anh em nhà Karamazov. Ta không thể đánh đồng nhân vật trong phim với diễn viên của phim. Trong phim Nàng Dae Jang Geum thì tấm lòng và tài năng trong việc nấu ăn và trị bệnh là của nhân vật Dae Jang Geum do Lee Young Ae thủ diễn chứ đâu phải của Lee Young Ae. Trong phim Thần y Hur Jun thì y đức sáng ngời và đầy tính nhân văn là của nhân vật Hur Jun do Jeon Kwang Ryul thủ vai chứ đâu phải của Jeon Kwang Ryul. Vậy cái tính “quậy tới bến” là của nhân vật Grushenka nên ta không thể gán nó cho diễn viên Maria Schell rồi dựa vào đó mà biến tên của nữ diễn viên này thành “Marie Sến”.

Nhưng cái lý do quan trọng nhất buộc ta phải loại bỏ tên họ của nữ minh tinh màn bạc Maria Schell ra khỏi việc truy tầm từ nguyên của mấy tiếng Marie Sến là mấy tiếng này đã ra đời tại miền Bắc ít nhất là 15 năm trước khi nữ minh tinh kia xuất hiện trên màn bạc của miền Nam Việt Nam.

§ 1085. Kiến thức ngày nay, số 543, ngày 10-9-2005

ĐỘC GIẢ: Nhân bàn chuyện “sến” một tác giả có viết: “Tiếng Pháp không có từ sến nhưng có từ tương đương: sous-culture (dưới văn hoá).” Xin cho biết sous-culture mà dịch là “dưới văn hoá” thì có thoả đáng không? Sous-culture thực chất nghĩa là gì?

AN CHI: Trong những từ ghép mà sous là thành tố thứ nhất, sous chỉ có thể được dịch thành “dưới” nếu từ ghép là tính từ (adjectif); thí dụ:

– sous-calibré: dưới cỡ;

– sous-caudal: dưới đuôi;

– sous-conjonctival: dưới kết mạc;

– sous-épidermique: dưới biểu bì;

– sous-muqueux: dưới màng nhầy; v.v..

Nhưng trong những trường hợp mà từ ghép với sous (là thành tố thứ nhất) là danh từ thì ta lại không thể dịch như thế được. Ở đây, sous phải được dịch thành phân hoặc phó (tuỳ theo nghĩa của thành tố thứ hai), thí dụ:

– sous-classe: phân lớp;

– sous-espèce: phân loài;

– sous-famille: phân họ;

– sous-groupe: phân nhóm; v.v..

hoặc:

– sous-directeur: phó giám đốc;

– sous-ingénieur: phó kỹ sư;

– sous-inspecteur phó thanh tra;

– sous-gouverneur: phó thống đốc; v.v..

Sous-culture là một danh từ nên phải được đối dịch bằng một danh từ chứ không thể bằng ngữ giới từ “dưới văn hoá”. Dictionnaire Hachette, édition 2005, giảng sous-culture là “culture d’un groupe social déterminé, le plus souvent jugée inférieure” (văn hoá của một nhóm xã hội nhất định, thường được đánh giá là thấp kém). Danh từ tương ứng trong tiếng Anh là subculture, được Oxford Advanced Learner’s Dictionary (Sixth edition, 2000 (4th impression, 2002)) giảng là “(sometimes disapproving) the behaviour and beliefs of a particular group of people in society that are different from those of most people” ((có khi là chê) cách ứng xử và những niềm tin của một nhóm người đặc biệt trong xã hội, khác với (cách ứng xử và những niềm tin…) của hầu hết mọi người).

Ta có thể đưa vào hệ thống mà dịch sous-culture là “phân văn hoá”. Nhưng chúng tôi thấy từ điển Trung Quốc có quyển đã dịch subculture thành á văn hoá và chúng tôi thấy á văn hoá hay hơn. Dĩ nhiên là sous còn có thể được dịch theo một số nghĩa khác nữa nhưng vì, với những nghĩa này, nó không tạo thành những hệ thống chặt chẽ nên chúng tôi không nêu ra.

§ 1086. Kiến thức ngày nay, số 543, ngày 10-9-2005

ĐỘC GIẢ: Trong quyển Kim Vân Kiều tân truyện do Abel des Michels dịch sang tiếng Pháp (Paris, Ernest Leroux, Editeur, 1884), câu đầu tiên (Trăm năm trong cõi người ta) đã được vị này dịch là:

De tout temps, parmi les hommes. (Xin xem Tome premier, p. 4)

Tại sao trăm năm lại không phải cent ans mà là “de tout temps”? De tout temps là “bao giờ cũng có”, “luôn luôn” (theo Từ điển Pháp Việt của ACCT, Pháp) còn cụ Nguyễn Du thì chỉ hạn chế trong vòng 100 năm (một đời người) mà thôi!

AN CHI: Chúng tôi cho rằng ở đây, người đã hiểu đúng ý của Nguyễn Du chính là Abel des Michels. Trong bài “Trăm năm trong cõi người ta nghĩa là gì?”, Cao Xuân Hạo đã giải thích như sau:

“1. Mấy chữ trong cõi người ta khó lòng có thể hiểu thành “trong vòng một đời người”, trước hết vì cõi chỉ một khoảng không gian, một nơi chốn, một vùng chứ không bao giờ chỉ một khoảng thời gian (…).

“2. Còn hai chữ trăm năm thì có thể hiểu là “thời gian của một đời người” nhưng cũng có thể hiểu, theo cách dùng số từ thông dụng trong tiếng Việt, trong tiếng Hán, tiếng Nhật và nhiều thứ tiếng Á Đông khác, như một thời gian dài không hạn định, nghĩa là “xưa nay”. Trăm, bách, cũng như mười, thập, cũng như ngàn, thiên, muôn, vạn, rất hay dùng để biểu đạt ý “khẳng định tổng quát” (“tất cả”): mười phần, mười phương, trăm bề, trăm đường, trăm phần, trăm họ, trăm sự (= mọi sự), trăm thứ (= đủ thứ), ngàn đời (cf. Ngàn năm (= xưa nay) ai có khen đâu Hoàng Sào), ngàn thu, vạn kiếp, vạn đại, vạn niên, muôn phần, muôn năm, muôn thuở.

“3. Như vậy hình như trăm năm trong cõi người ta có nghĩa là “xưa nay trong cõi thế gian của loài người” chứ không phải “trong vòng một trăm năm là thời gian tồn tại của một kiếp người” (“dans les cent ans que dure une vie humaine”) như trong tất cả các bản dịch ra tiếng Pháp mà tôi được biết”*.

Tóm lại, theo Cao Xuân Hạo, thì trăm năm ở đây có nghĩa là “xưa nay”. Mà de tout temps của Abel des Michels thì cũng chính là “xưa nay” đó thôi.

§ 1087. Kiến thức ngày nay, số 544

ĐỘC GIẢ: Xin ông vui lòng cho biết “say như bùn” là say như thế nào?

AN CHI: Xin thưa ngay với ông rằng tiếng Việt không có thành ngữ “say như bùn”. Đây chẳng qua là một cách dịch sai từ thành ngữ “tuý như nê” của tiếng Hán mà trước đây một vài tác giả cũng đã giải thích rõ.

Tuy chữ nê 泥 có nghĩa là bùn nhưng trong câu tuý như nê thì nó lại chỉ một giống động vật mà truyền thuyết Trung Hoa đã miêu tả là không xương, hễ có nước thì sống, không có nước thì “say” (tuý), nằm im như một đống bùn. Vậy cái nghĩa ở đây là một nghĩa phái sinh do ẩn dụ mà ra và đã đi rất xa với nghĩa gốc. Trước đây, một số người đã không tìm hiểu kỹ, chỉ bám vào nghĩa gốc thông dụng mà dịch “tuý như nê” thành “say như bùn” nên mới gây ra thắc mắc như ông đã hỏi. Vậy xin hiểu tuý như nê là “say như con nê”. Nếu cứ quyết dịch nê ở đây thành “bùn” thì cũng xin hiểu rằng đây là “con bùn”, tức một loài động vật chứ “bùn” ở đây không còn là sình lầy nữa.

Liên quan đến con nê, tiếng Hán chẳng những có thành ngữ tuý như nê mà còn có cả danh ngữ nê tuý, nghĩa là cơn say của con nê, như đã ghi nhận trong từ điển, chẳng hạn Từ nguyên, Từ hải, v.v..

1088 – 1100

§ 1088. Kiến thức ngày nay, số 544

ĐỘC GIẢ: Giả sử chữ sến trong nhạc sến không bắt nguồn ở cụm từ Marie Sến thì, theo ông, nó có thể bắt nguồn từ đâu?

AN CHI: Trước nhất, ta có thể liên tưởng đến chữ sến, là tên của một loại nhạc cụ dân tộc mà có thể là vì quan niệm sai nên một số người tiêm nhiễm sinh hoạt và văn minh Âu Mỹ quá nặng mới cho là một thứ đàn nhà quê, ít nhất cũng là nghe không hấp dẫn. Rồi những người này đã dùng tên cây đàn sến để chỉ loại nhạc mà họ cho là quê mùa theo quá trình chuyển biến mà ta có thể hình dung như sau:

– nhạc của cây đàn sến → nhạc sến (với sến là danh từ) → nhạc sến (với sến là tính từ).

Nhưng có một thực tế là trong công chúng yêu thích âm nhạc dân tộc, ít người biết đến tên cây đàn sến. Đàn cò, đàn kìm, đàn tranh, v.v. thì còn nghe nói đến chứ đàn sến thì hầu như không. Nhiều quyển từ điển thông dụng cũng không ghi nhận chữ sến này, trước nhất là Từ điển tiếng Việt do Văn Tân chủ biên (Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1967), kế đến là Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên (tính đến ấn bản 2003). Điều này chứng tỏ rằng chữ sến, với tính cách là tên một loại nhạc cụ dân tộc, không phải là một từ thông dụng. Vì thế nên nó khó có thể nằm sẵn trong vốn từ vựng của những người tiêm nhiễm sinh hoạt và văn minh Âu Mỹ mà ta đang nói đến. Và cũng chính vì vậy nên họ cũng chẳng có điều kiện để dùng từ sến theo sự chuyển nghĩa mà ta đã hình dung.

Vậy, như ông đã thấy, chính cá nhân chúng tôi cũng không “mặn mà” với từ đang xét trong việc truy tầm từ nguyên của từ sến. Còn nếu bảo rằng sến trong nhạc sến chỉ có thể xuất hiện do ảnh hưởng của Mỹ trong giai đoạn 1954 – 1975 thì chúng tôi mạn phép gợi ý rằng nó có thể liên quan đến từ chestnut của tiếng Anh, mà Webster’s New World College Dictionary (Third Edition, 1997) giảng là:

“[Colloq.] a very familiar story, piece of music, etc. that is too often repeated”,

nghĩa là:

“[Thông tục] (một) câu chuyện, bản nhạc, v.v. quá quen thuộc được lặp lại quá nhiều lần”.

Sự chuyển biến từ cái nghĩa gốc trên đây của chestnut đến nghĩa của sến trong nhạc sến hiện nay là một điều hoàn toàn có thể giải thích được. Còn về âm lý thì việc bỏ âm tiết thứ hai (- nut) bằng cách gắn phụ âm đầu của nó (n -) vào âm tiết thứ nhất (chest -) cũng không phải là một điều cấm kỵ trong việc phiên âm. Nhưng, nói thật lòng, chúng tôi cũng không tin ở giả thuyết này.

Tóm lại, lĩnh ý ông, chúng tôi đã thử đưa ra hai hướng giải quyết trên đây để ông và bạn đọc thẩm xét chứ thật ra chúng tôi vẫn cứ còn vương vấn với chữ Sến trong Marie Sến.

§ 1089. Kiến thức ngày nay, số 544

ĐỘC GIẢ: Mới đây, báo có đưa tin về việc phát hiện “bản Truyện Kiều lạ nhất từ trước tới nay”. Bản này có tên là Kim Vân Kiều quảng tập truyện, kích thước 12 ⨯ 23,5cm, dày 207 trang trên nền giấy dó, in hai mặt. Các trang nội dung được chia dọc thành ba phần, gồm phần chú, phần thơ chữ Hán và phần lục, được khắc in vào năm Giáp Thìn (1903) đời Thành Thái. Người viết mẩu tin khẳng định:

“Các nhà nghiên cứu và sưu tầm Truyện Kiều đã từng công bố hơn mười bản Kiều khác nhau, và bản vừa được phát hiện là bản mới nhất nằm ngoài tất cả các bản đã từng được công bố”.

Xin ông cho biết lời khẳng định trên đây có hoàn toàn chính xác hay không?

AN CHI: Thực ra thì giới nghiên cứu Truyện Kiều đã biết đến bản Kim Vân Kiều quảng tập truyện từ lâu. Chẳng hạn trong quyển Truyện Kiều do Đào Duy Anh giới thiệu và chú giải (Nxb. Văn học, 1979), Đào Duy Anh đã viết:

“Kim Vân Kiều quảng tập truyện, do Thiên Khẩu Thuỷ khắc in năm Giáp Thìn, đời Thành Thái, 1904. Bản này có nhiều chỗ giống bản Liễu Văn đường đời Tự Đức, nhưng so với các bản nôm khác nói chung thì thấy rằng bản này đã sửa khác nhiều chữ và nhiều câu. Bản này cần phải được dùng một cách rất thận trọng”. (tr. 18 – 19)

Rõ ràng là người ta đã từng biết đến bản này, muộn nhất cũng là cách đây đến một phần tư thế kỷ. Riêng về niên điểm ra đời của nó thì chúng tôi cho là năm 1904, như Đào Duy Anh đã nêu chứ không phải 1903. Lý do là theo Niên biểu Việt Nam của Vụ Bảo tồn bảo tàng (Nxb. Khoa học Xã hội, in lần thứ hai, 1970) thì năm Giáp Thìn đời Thành Thái ứng với các tháng 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10,11, 12 của năm 1904 và tháng 1 năm 1905 nên chẳng có liên quan gì đến năm 1903. Nếu sách khắc in vào tháng cuối năm Giáp Thìn thì đó phải là 1905. Vậy xin khẳng định lại niên đại như trên cho đúng.

Sau Đào Duy Anh, đến năm 1998, Nguyễn Quảng Tuân cũng đã có đề cập đến bản này trong bài “Một vài nhận xét về quyển Kim Vân Kiều quảng tập truyện, đăng trên tạp chí Thông tin Khoa học và Công nghệ, Thừa Thiên – Huế, số 2-1998), đã in lại trong quyển Truyện Kiều – nghiên cứu và thảo luận (Nxb. Văn học, 2004). Tuy bản mà Nguyễn Quảng Tuân sử dụng là bản khắc in năm 1924, có thể không tuyệt đối giống với bản 1904 nhưng dù sao thì nó cũng cho ta biết được một số điểm đặc biệt của Kim Vân Kiều quảng tập truyện.

Theo Nguyễn Quảng Tuân thì đây là bản Kiều dài nhất: 3262 câu. Toàn tập dày 103 tờ, giấy bản khổ 13 ⨯ 22cm, mỗi tờ 2 trang, mỗi trang có 8 dòng và chia từ trên xuống dưới làm 4 tầng: tầng trên cùng chú giải điển tích, tầng hai trích lục Thanh Tâm Tài Nhân (truyện Kim Vân Kiều bằng chữ Hán), tầng ba và tầng bốn là văn bản Truyện Kiều của Nguyễn Du. Tác giả của mẫu tin (mà ông chép lại) đã diễn đạt không chính xác. Phần một (tầng trên cùng) thì đúng là phần chú giải. Nhưng phần hai (tầng hai) không phải là “phần thơ chữ Hán” mà là phần trích lục nguyên truyện bằng văn xuôi chữ Hán còn phần ba (tầng ba – các câu sáu) và tầng bốn (các câu tám) là phần văn bản Truyện Kiều, đương nhiên là bằng chữ Nôm (chứ không phải “phần lục”). Xin xem trang 45a in kèm theo đây:

Rõ ràng là mỗi trang được chia làm bốn tầng mà phần ba gồm có tầng ba và tầng bốn là phần văn bản Truyện Kiều, ở đây là từ câu 1377 (Rõ ràng của dẫn tay trao) đến câu 1392 (Dạy cho má phấn lại về lầu xanh).

Tóm lại, Kim Vân Kiều quảng tập truyện không phải là một bản Kiều lạ vì nó đã được biết đến từ lâu.

§ 1090. Kiến thức ngày nay, số 545

ĐỘC GIẢ: Xin cho biết nhận xét của ông về cách cấu tạo từ ngữ mới kiểu: cơ + thủ = cơ thủ (để chỉ người chơi billiards), game + thủ = game thủ (để chỉ người chơi trò chơi điện tử), v.v..

AN CHI: Đây chỉ là những “đôi đũa lệch”, không thể nào “so cho bằng” được. Có thể là có nhiều người tán thành những sự “cáp đôi” kiểu đó. Còn chúng tôi thì nghĩ khác.

Thủ là một hình vị Hán Việt nên phải đi chung với một hình vị Hán Việt khác. Đứng trước nó có thể là một danh từ chỉ công cụ: đà thủ (đà = cái lái thuyền); kỳ thủ (kỳ = cờ); pháo thủ (pháo = đại bác); thương thủ (thương = súng); v.v. có thể là một động từ chỉ hành động mà “thủ” là chủ thể: đấu thủ; sát thủ; trợ thủ; xạ thủ; v.v. hoặc có thể là một tính từ: cao thủ; hảo thủ; hung thủ; v.v..

Nhưng dù thuộc từ loại nào thì đó cũng phải là yếu tố Hán Việt. Đằng này, trong cơ thủ thì cơ lại là một từ Việt gốc Pháp (< queue = gậy đánh billiards) còn trong game thủ thì game (trò chơi (điện tử) lại là một từ tiếng Anh. Trong ngôn ngữ thì những sự “cáp đôi” trên đây không thể chấp nhận được. Đó là biểu hiện của một sự gán ghép tuỳ tiện. Nếu muốn xài tiếng Anh thì thứ tiếng này đã có sẵn danh từ gamer; việc gì phải đặt ra “game thủ” cho rắc rối. Còn nếu muốn xài cái từ cơ gốc Pháp kia, thì tại sao lại không nói tay cơ, kiểu như tay cờ, tay đàn, tay súng, v.v. cho dễ hiểu và…đúng điệu?

Từ ngữ tân tạo xuất hiện càng ngày càng nhiều hơn. Để tránh sự tuỳ tiện trong việc “sáng tạo” thì sự hiểu biết về các qui luật ngôn ngữ là điều rất cần thiết. Và cũng cần thiết không kém đó là công việc của các nhà thuần chỉnh (purist) mà, rủi thay, có người lại bài xích vì họ muốn để cho tiếng Việt phát triển một cách…“tự nhiên”

§ 1091. Kiến thức ngày nay, số 545

ĐỘC GIẢ: Một tờ báo ra ngày 17-9-2005, có đưa một mẩu tin với nhan đề “Mỹ loại Việt Nam khỏi danh sách những nước sản xuấtvà vận chuyển ma tuý”. Xin cho biết nhận xét về cách dùng từ trong câu này.

AN CHI: Chắc là ông muốn hỏi về việc dùng động từ loại trong câu trên đây. Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên (ấn bản năm 2003, tr. 574) giảng loại là “Tách bỏ đi những cái xấu, những cái không dùng được, qua lựa chọn”. Còn Từ điển tiếng Việt do Văn Tân chủ biên (Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1967) thì giảng một cách đơn giản là “thải ra”. Những lời giảng này cho thấy loại là một động từ mang sắc thái biểu cảm, dùng để chỉ một hành động nhắm vào cái đối tượng mà chủ thể cho là có tính chất tiêu cực hoặc chính chủ thể không ưa thích. Không liên quan đến việc sản xuất và vận chuyển ma tuý là một đặc điểm có ý nghĩa tích cực của Việt Nam nên dùng động từ loại trong trường hợp này thì không đúng.

Cũng liên quan đến cái tin này, báo Tuổi trẻ ra cùng ngày đã dùng từ thích hợp hơn: “Tổng thống Bush đã đưa VN và Trung Quốc ra khỏi danh sách các nước sản xuất và vận chuyển ma tuý”. Đưa là một động từ mang sắc thái trung hoà nên hoàn toàn thích hợp với ngữ cảnh trên đây. Và cũng chính vì thế nên nó còn có thể dùng cho một cái hướng ngược hẳn với “ra” (hướng “vào”) như trong câu sau đây của Tuổi trẻ ra ngày 21-9-2005: “VN được đưa vào danh sách các nước cung cấp gạo cho Nhật”.

Trở lại với việc dùng động từ loại trong câu mà ông đã dẫn, xin khẳng định rằng đây là một việc làm không đúng với thói quen sử dụng từ ngữ của người Việt.

§ 1092. Kiến thức ngày nay, số 545

ĐỘC GIẢ: Trên Chuyện Đông chuyện Tây, ông đã từng nhấn mạnh rằng cảnh và người trong Truyện Kiều là cảnh và người Trung Quốc. Tôi nghĩ rằng cụ Nguyễn Du chỉ phóng tác theo truyện của Thanh Tâm Tài Nhân nên có nhất nhất phải cho rằng cái gì ở trong Truyện Kiều cũng là của Tàu hay không?

Tôi nghe nói có người còn bảo vệ ý kiến cho rằng cụ Nguyễn Du đã viết Truyện Kiều sau khi đi sứ nhà Thanh về trong khi xu hướng mới thì cho rằng cụ còn viết truyện Nôm này sớm hơn nhiều. Nhờ ông giải thích thêm cho rõ.

AN CHI: Chính Nguyễn Du, chứ không phải là ai khác, đã mở đầu Truyện Kiều bằng cách nói rằng mình sẽ kể về cảnh, về người và về chuyện bên Trung Hoa:

Cảo thơm lần giở trước đèn,

Phong tình cổ lục còn truyền sử xanh.

Rằng năm Gia Tĩnh triều Minh,

Bốn phương phẳng lặng, hai kinh vững vàng.

Có nhà viên ngoại họ Vương,

Gia tư nghĩ cũng thường thường bậc trung.

Đó là cảnh Tàu, người Tàu, chuyện Tàu hai năm rõ mười, chẳng cần phải thảo luận gì thêm nữa. Chính vì thế nên có người khi bình giảng Truyện Kiều còn vẽ cả bản đồ Trung Quốc với các địa danh hữu quan để minh hoạ bước đường mười lăm năm lưu lạc của Kiều nữa.

Ý kiến cho rằng Nguyễn Du đã viết Truyện Kiều sau khi đi sứ nhà Thanh về không phải là một giả thuyết mà là một sự kiện được ghi nhận trong thư tịch chính thống của triều Nguyễn: Đại Nam chính biên liệt truyện. Còn các ý kiến khác thì chỉ là những giả thuyết mà sự chứng minh không đủ sức thuyết phục. Thậm chí, để chứng minh cho giả thuyết của mình, có khi người ta còn tưởng tượng ra được những chữ kỵ huý ảo nữa, như chúng tôi đã nêu trên Kiến thức ngày nay, số 541, chẳng hạn. Theo chúng tôi, trước mắt, ta hãy cứ tạm thời tin theo sử sách, rằng Nguyễn Du:

Đã nhân kỳ đi sứ ở Bắc Kinh

May gặp truyện của Thanh Tâm Tài Tử

Thấy kể lại cuộc đời người hiếu nữ,

Thương Thuý Kiều tâm sự cũng đầy vơi

Mới diễn nôm thành tác phẩm tuyệt vời.

(Nguyễn Quảng Tuân, Vinh danh Nguyễn Du)

Liên quan đến vấn đề này, ngày 20-9-2005, chúng tôi vừa nhận được một bức thư của ông Nguyễn Quảng Tuân từ Anh Quốc gửi về, trong đó có đoạn:

“Ở Luân Đôn, trên các vỉa hè, ở toàn thành phố chỉ trồng có một thứ cây phong (plane). Mùa thu lá héo vàng rồi rụng lác đác đầy đường chứ không như ở Trung Quốc và Canada, là chuyển màu từ xanh sang vàng tươi hoặc hồng tươi rồi sau mới rụng. Cái cảnh mùa thu ấy chỉ có ở Trung Quốc và Canada nên tôi càng tin rằng Nguyễn Du phải qua Trung Quốc rồi về mới viết được những câu như:

Rừng phong thu đã nhuốm màu quan san.

và:

Rừng thu từng biếc chen hồng.

Chính những người Anh tôi hỏi cũng chưa biết đến cảnh rừng phong lá đỏ”.

Những lời trên đây của ông Nguyễn Quảng Tuân rất đáng cho ta suy gẫm.

Xin tạm trả lời ông như trên và hy vọng sẽ có thể trở lại vấn đề thời điểm Nguyễn Du viết Truyện Kiều trong một dịp khác.

§ 1093. Kiến thức ngày nay, số 545

ĐỘC GIẢ: Trong bài “Một bài báo có quá nhiều sai sót” (Ngôn ngữ, số 8 (195)-2005, tr. 74 – 78), khi bàn về chữ phú 冨, tác giả Nguyễn Cảnh Phức đã viết:

“Chữ 富 được cấu tạo theo phương pháp hình thanh. Theo Từ nguyên và Từ hải thì chữ 富 có hai âm: 1. phó, 2. phú. Đọc là “phó” thì có nghĩa là “hỗ trợ, giúp đỡ” (…) Đọc là “phú” thì có nghĩa là “bổ ra, cắt ra”. Muốn cắt, muốn bổ vật gì, người ta thường dùng con dao. Vì thế, bộ đao (⺉) trong 副 (phú) là bộ biểu ý, tức là “hình”. Nửa bên trái của chữ 副 tức là 畐. Đây chính là một nửa phía dưới của chữ 富 (phú) nghĩa là “giàu”.

“Vậy 畐 là bộ biểu thanh, chỉ rõ âm thanh của chữ 副 là “phú”. Vậy chữ 副 (phú) cấu tạo theo phương pháp hình thanh, “hình” bên phải, “thanh” bên trái. Chữ 富 (phú) nghĩa là “giàu: có bộ 宀 (miên) nghĩa là “mái nhà”. Những chữ gì có liên quan tới nhà cửa thường có bộ 宀. Người giàu thường có nhiều nhà cửa cao đẹp. Từ đó ta thấy, trong chữ 富 thì bộ 宀 là bộ biểu ý. Dưới bộ 宀 là một nửa của bên trái chữ 副 (phú). Do đó chữ 富 được cấu tạo theo phương pháp hình thanh, “hình” ở trên, “thanh” ở dưới”.

Xin hỏi cách phân tích chữ phú 富 như trên có chính xác không?

AN CHI: Nếu lấy phép hình thanh mà xét thì chữ phú 富 chẳng có liên quan gì đến chữ phó/phú 副 cả. Phân tích chữ phú 富, Thuyết văn giải tự của Hứa Thận khẳng định rằng đó là một chữ “tùng miên 宀, phúc 畐 thanh”, nghĩa là “thuộc bộ miên, đọc là phúc”. Sở dĩ có mâu thuẫn như thế (phú mà lại đọc thành “phúc”) là vì, như đã nhiều lần nói tại Chuyện Đông chuyện Tây, hiện nay trong nhiều trường hợp thanh phù không còn trùng với âm của chữ hình thanh hữu quan như lúc mới tạo từ nữa. Vì không thấy được điều này nên tác giả Nguyễn Cảnh Phức mới phải viện đến chữ 副 cho ra cái âm “phú”. Nhưng chính ông cũng khẳng định rằng “thanh” của chữ phú 副 là 畐 mà âm của là “phúc” chứ đâu có phải “phú”.

§ 1094. Kiến thức ngày nay, số 546

ĐỘC GIẢ: Tại sao trong Nam nói “đám ma” còn ngoài Bắc nói “đám tang”?

AN CHI: Chúng tôi đã tra cứu kỹ và thấy rằng đám ma và đám tang không phải là hai danh ngữ đối lập với nhau về mặt phương ngữ (trong Nam, ngoài Bắc) mà là về mặt phong cách ngôn ngữ. Nói một cách khác, cả trong Nam lẫn ngoài Bắc đều có dùng hai cách nói đám ma và đám tang. Hai cách nói này khác nhau ở chỗ đám ma thuộc phong cách ngôn ngữ tự nhiên, thường gọi là khẩu ngữ, còn đám tang thuộc phong cách ngôn ngữ trau chuốt, mà một số tác giả gọi là ngôn ngữ văn hoá.

Sự khác nhau trên đây bắt nguồn từ thực tế xã hội mà hai danh ngữ đang xét phản ánh. Với đám ma thì trung tâm là “nhân vật người chết”, biết rằng ngoài cái nghĩa “sự hiện hình của người chết”, ma còn có nghĩa là “người đã chết” nữa. Ta có thể suy đoán rằng lối nói này xuất phát từ những người thuộc các tầng lớp dưới của xã hội. Chuyện người chết phải bó chiếu mà chôn vì không có quan tài không phải là chuyện hiếm thấy ngày xưa, đặc biệt là ở vùng nông thôn. Trong điều kiện như vậy, việc đưa đám đối với họ thực chất chỉ là việc đưa ma, nghĩa là đưa xác người chết ra huyệt mà thôi. Đó là đám ma.

Đám tang thì khác. Đây là chuyện của các tầng lớp hữu sản. Có quan tài, có khâm liệm, có thành phục (phát tang), có để tang để chế, có bàn Phật, bàn vong, có tụng niệm, có phúng viếng, v.v.. Tóm lại là có đầy đủ nghi thức. Chính những nghi thức này làm cho đám tang có tính chất trang trọng trong khi đám ma thì lại đơn sơ.

Chính vì sự cách biệt này mà trong tiếng Việt hiện đại, tuy là hai đơn vị đồng nghĩa nhưng đám ma chỉ được dùng trong khẩu ngữ còn đám tang được dùng trong ngôn ngữ văn hoá.

§ 1095. Kiến thức ngày nay, số 546

ĐỘC GIẢ: Xin cho biết lý do của việc dùng chữ “bán” trong câu: Bán kiên cung kiếm bằng thiên túng. Sao chỉ có “nửa vai” (bán kiên) chứ không phải “một vai” hay “cả vai”? Và thế nào là “nửa vai”?

AN CHI: Đây là thơ của Hoàng Sào, một lãnh tụ nông dân khởi nghĩa đời Đường bên Trung Hoa:

Bán kiên cung kiếm bằng thiên túng,

Nhất trạo giang sơn tận địa duy.

Bùi Kỷ và Trần Trọng Kim dịch:

“Nửa vai đeo cung kiếm có trời cho, một chèo đi khắp non sông trên đất”*.

Nguyễn Thạch Giang dịch:

“Chỉ nửa vai cung kiếm mà tung hoành khắp gầm trời, chỉ một mái chèo mà đi khắp cả non sông”*.

Đào Duy Anh dịch:

“Cung kiếm nửa vai trời thả cửa;

Non sông một mái đất cùng nơi”*.

Sửa chữa để “nâng cấp” Từ điển Truyện Kiều của Đào Duy Anh, Phan Ngọc chỉ đổi có hai chữ (mái thành chèo, cùng thành khắp):

“Cung kiếm nửa vai trời thả cửa;

Non sông một chèo đất khắp nơi”*.

Một số nhà chú giải khác cũng dịch hai chữ bán kiên trong hai câu thơ trên đây của Hoàng Sào thành “nửa vai”. Nguyễn Du đã lấy ý từ hai câu thơ này mà viết thành câu 2174 của Truyện Kiều:

Gươm đàn nửa gánh, non sông một chèo.

Nếu phân lượng ngữ nửa gánh của Nguyễn Du càng dễ hiểu và tự nhiên bao nhiêu thì cái phân lượng ngữ nửa vai của các nhà chú giải càng khó hiểu và gượng gạo bấy nhiêu. Ta chỉ nghe, chỉ thấy kiểu:

Hai vai gánh nặng, con đường thời xa.

(Tản Đà)

chứ “nửa vai gánh”, “quẩy nửa vai” thì… chịu. Các nhà chú giải đã cưỡng bức cái cấu trúc bán kiên của tiếng Hán phải trở thành “nửa vai” trong tiếng Việt mà quên rằng chữ kiên 肩 còn dùng để ghi một động từ có nghĩa là “gánh: “vác” nữa, như đã cho trong rất nhiều quyển từ điển. Rồi từ đây lại phát sinh một lượng từ, mà thực chất là danh từ, vốn chỉ cái được gánh, được khuân, được vác ở trên vai mà ta có thể tuỳ theo văn cảnh để dịch bằng một trong các danh từ đơn vị (trước đây gọi là loại từ) sau đây của tiếng Việt: gánh, bó, v.v.. Đây chính là cái nghĩa thứ 8 của chữ kiên 肩 trong Hán ngữ đại tự điển (Thành Đô, 1993). Chính là với cái nghĩa này, vì cái nghĩa này mà Nguyễn Du đã diễn Nôm hai tiếng bán kiên của Hoàng Sào bằng hai tiếng nửa gánh trong câu 2174 của Truyện Kiều.

Nói cho công bằng, trong các nhà chú giải, có người cũng đã nhìn thấu cái nghĩa chính xác của chữ kiên trong bán kiên, chẳng hạn Chiêm Vân Thị, nên đã dịch hai câu:

Bán kiên cung kiếm bằng thiên túng,

Nhất trạo giang sơn tận địa duy.

thành:

Kiếm cung nửa gánh nghiêng trời,

Con chèo non nước nhẹ bơi tung hoành*.

Chúng tôi đoán rằng có lẽ do nhiều nhà chú giải đã đưa ra một cách dịch gần như vô nghĩa (bán kiên cung kiếm = nửa vai (đeo) cung kiếm) nên ông mới đề nghị chúng tôi bàn cho ra lẽ. Chứ nếu các vị đó dịch bán kiên thành nửa gánh ngay từ đầu thì việc đặt vấn đề sẽ không còn cần thiết nữa chăng?

§ 1096. Kiến thức ngày nay, số 546

ĐỘC GIẢ: Tờ Time, số ra ngày 19-9-2005 có một bài phân tích của Mike Allen nhan đề “Living too much in the bubble?”.

Trên một tờ báo ở Thành phố Hồ Chí Minh ra ngày 22-9-2005, một nhà báo đã dịch nhan đề này là “Sống quá nhiều trong bong bóng”. Vậy “Sống trong bong bóng” là sống như thế nào?

AN CHI: Có lẽ chẳng ai biết “sống trong bong bóng” là sống như thế nào. Chẳng qua là ở đây, nhà báo chỉ dừng lại ở cái nghĩa đen, cũng là nghĩa gốc, của danh từ bubble trong tiếng Anh mà thôi. Thực ra, danh từ này còn có một nghĩa bóng rất thích hợp với cái nhan đề “Living too much in the bubble”. Đó là “điều hão huyền”, “ảo tưởng”, như đã cho trong Từ điển Anh Việt của Viện Ngôn ngữ học do Lê Khả Kế, Đặng Chấn Liêu và Bùi Ý hiệu đính (Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1975), và dĩ nhiên là như đã cho trong rất nhiều quyển từ điển khác liên quan đến tiếng Anh. Vậy nhan đề này là “Sống quá nhiều trong ảo tưởng” chứ không phải “Sống quá nhiều trong bong bóng”.

Nhà báo còn làm cho người đọc không khỏi ngạc nhiên và lúng túng trước lời dịch sau đây:

“Bong bóng ấy càng kín như hũ nút ở nhiệm kỳ hai, đến nỗi không còn mấy ai muốn cho ông tổng thống biết những tin xấu, hoặc vạch cho ông thấy ông đang sai lầm chỗ nào”.

Thật khó mà có thể biết được thế nào là “bong bóng ấy càng kín như hũ nút”. Còn nguyên văn của Mike Allen thì như sau:

“Bush’s bubble has grown more hermetic in the second term, they say, with fewer people willing or able to bring him bad news or tell him when he’s wrong”.

Thực ra, “kín (như hũ nút)” chỉ là nghĩa đen của tính từ hermetic. Nó còn có nghĩa bóng là “kín đáo”, “khó hiểu”, “bí hiểm”. Vậy “Bush’s bubble has grown more hermetic in the second term” là “ảo tưởng của Bush càng kín đáo hơn trong nhiệm kỳ hai” (vì trong nhiệm kỳ ông ta càng ít bàn luận với người khác). Cái lâu đài trên bãi cát mà ông ta định xây thì hầu như chỉ một mình ông ta biết mà thôi. Có lẽ cái ý của Mike Allen là như vậy chăng?

§ 1097. Kiến thức ngày nay, số 547

ĐỘC GIẢ: Xin giải thích giúp hai chữ “bán phàm” trong câu thơ chữ Hán: Tráng hoài hô khởi bán phàm phong của Nguyễn Trãi. Tại sao không phải là trọn “một buồm” (nhất phàm) mà chỉ có “nửa buồm” (bán phàm)?

AN CHI: Đây là câu thứ sáu, tức câu luận thứ hai trong bài “Quá hải” (Vượt biển) của Nguyễn Trãi. Đào Duy Anh dịch nghĩa là: “Tráng hoài gọi gió nổi, buồm căng nửa cánh”*.

Vị học giả của chúng ta chỉ dịch như trên mà không hề chú giải về cách dịch của mình. Vì thế nên ta cũng không biết trong thực tiễn của nghề ghe thuyền thì cái mốt “buồm căng nửa cánh” được thực hiện như thế nào hoặc có thực hiện được hay không. Chứ trong bài “Quá hải” của Nguyễn Trãi thì cách dịch của Đào Duy Anh buộc ta phải xem bán phàm phong là một hình ảnh kém cỏi vì chỉ là kết quả của một việc dùng từ lạc lõng. Hai chữ bán phàm lọt tõm vào giữa một chuỗi từ ngữ thể hiện những ý tưởng mạnh mẽ hoặc những hình ảnh hùng tráng của cả bài thơ. Vì thế nên ở đây ta cũng trông chờ một cánh buồm nguyên vẹn như trong hai câu thơ của Cao Bá Quát:

Phong bão lập khan thiên ngạn tẩu,

Nguyệt cao toạ ỷ nhất phàm phi.

(Gió lộng đứng trông ngàn bến chạy

Trăng cao ngồi tựa một buồm bay).

Thế mà Nguyễn Trãi đành lòng hạ bút gieo xuống hai chữ “bán phàm” để vẽ ra trước mắt ta một lá buồm căng có “nửa cánh”, khiến ta phải thất vọng:

Nghĩa khí tảo không thiên chướng vụ,

Tráng hoài hô khởi bán phàm phong.

(Lòng ngay quét sạch mù ngàn lớp,

Mộng lớn gọi lên gió nửa buồm).

Bán phàm phong (gió nửa buồm) thì xứng thế nào được với tráng hoài, là điều ôm ấp lớn lao, cao cả trong lòng (nên chúng tôi tạm dịch là mộng lớn).

Mộng lớn mà chỉ gọi dậy được có “nửa buồm gió” thì chẳng phải là cái hiệu quả của nó quá nhỏ, quá thấp hay sao? Mà nào có phải ở đây Nguyễn Trãi bị túng vần bí vận. Ông có thể thay cái chữ bán lạc lõng kia bằng chữ nhất, cũng là vần trắc:

Tráng hoài hô khởi nhất phàm phong.

(Mộng lớn gọi lên gió một buồm).

Có phải là đọc lên nghe hùng hồn và sảng khoái hơn không? Vậy tại sao Nguyễn Trãi lại cứ phải dùng chữ “bán” trong trường hợp này? Chúng tôi xin thưa ngay rằng ở đây Ức Trai tiên sinh đã dùng từ một cách rất thực tế, nghĩa là rất đúng với hoàn cảnh, như sẽ nói rõ ở một đoạn sau. Chẳng qua là do cách hiểu không đúng của mình nên một số nhà chú giải mới làm cho ta lúng túng trước câu thơ đang xét mà thôi.

Vấn đề không phải ở chữ bán, mà ở chữ phàm; nói rõ ra, bán phàm ở đây không phải là “nửa buồm”. Ngoài cái nghĩa thông thường và quen thuộc là “buồm”, chữ phàm còn có một nghĩa phái sinh bằng hoán dụ là “thuyền buồm”. Rồi từ cái nghĩa phái sinh này, phàm lại có một nghĩa phái sinh nữa, cũng bằng hoán dụ, là “chuyến đi bằng thuyền buồm”, như đã được ghi nhận trong lời chúc quen thuộc:

Nhất phàm phong thuận,

nghĩa là “(một) chuyến đi bằng thuyền buồm xuôi gió”. Thoạt kỳ thuỷ là “chuyến đi bằng thuyền buồm”; rồi việc sử dụng từ ngữ dần dần mở rộng thành “chuyến đi bằng thuyền”, và cuối cùng là “chuyến đi”. Còn ngày nay, dù có đi bằng máy bay Boeing hay Airbus, người ta vẫn cứ có thể chúc nhau “nhất phàm phong thuận”. Thậm chí, người ta còn có thể chúc nhà du hành vũ trụ bằng tàu Thần Châu của Trung Quốc “yì fàn fèng shùn”! Tóm lại, chữ phàm có 3 nghĩa:

1. Buồm.

2. Thuyền buồm → thuyền.

3. Chuyến đi bằng thuyền buồm → chuyến đi bằng thuyền → chuyến đi.

Nghĩa của chữ phàm trong câu Tráng hoài hô khởi bán phàm phong chính là nghĩa thứ 3 và câu này có nghĩa là:

Mộng lớn gọi lên gió nửa đường.

Bán phàm ở đây là giữa chuyến đi, nghĩa là nửa đường, nên thực chất cũng đồng nghĩa với bán đạo, bán đồ, bán lộ, đều là nửa đường hoặc giữa đường cả. Để giữ đúng quy định “nhị, tứ, lục phân minh” (nên phải dùng vần trắc), ở đây tác giả vẫn có thể viết:

Tráng hoài hô khởi bán đồ phong.

Nhưng ông muốn chơi chữ. Đây là một cuộc vượt biển (quá hải) nên hình ảnh một cánh buồm bọc gió sẽ sinh động hơn chứ cái chữ đồ ở đây thì lại “bất động”. Vì vậy nên ông già Ức Trai mới chơi cắc cớ mà đưa chữ “phàm” vào, khiến một số nhà chú giải cứ ngỡ rằng đây là…buồm thật! Và khiến ta phải đặt câu hỏi: “Gió nửa buồm” là gió như thế nào? Nhưng như đã nói, bán phàm ở đây lại là “gió nửa đường”.

Ta thử đọc lại bài thơ. Với câu phá đề, ta thấy tác giả đã gạt hết mọi sầu tư vớ vẩn, đứng tựa mui thuyền (Bát tận nhàn sầu độc ỷ bồng) mà nhìn ra chung quanh thì thấy sắc nước mênh mang còn tứ thơ như cứ muốn tuôn ra không dứt (Thuỷ quang diễu diễu tứ hà cùng). Rõ ràng là ông đang ở ngoài biển. Ông đang cỡi ngay trên lưng kình nghê (đây dĩ nhiên chỉ là ngoa dụ) mà vượt qua biển Đông (Trực giá kình nghê khoá hải Đông). Lúc đó gió nổi lên nên ông mới tưởng tượng là do mộng lớn của mình gọi mà đến. Đấy không phải là gió nửa đường, nghĩa là giói nổi lên giữa chuyến hải trình của ông thì là gì?

Tóm lại, trong thực tiễn của nghề ghe thuyền cũng như trong bài thơ “Quá hải” của Nguyễn Trãi mà hiểu bán phàm là “nửa buồm” thì đều thấy ngắc ngứ cả. Chúng tôi tạm nêu cách hiểu thiển cận của mình để ông tham khảo trongkhi chờ ý kiến của các bậc thức giả. Xin kính chúc ông thọ, khương, ninh.

§ 1098. Kiến thức ngày nay, số 547

ĐỘC GIẢ: Trên số ra ngày 5-10-2005, tổng kết diễn đàn mini “Nhạc Trịnh: có thể phá cách đến đâu?”, Ban Văn hoá Văn nghệ của một tờ báo đã viết:

“Vài ý kiến ít ỏi hơi bị …bảo thủ, rằng chỉ có Khánh Ly và cây đàn guitar gỗ mới đúng chất Trịnh – những ý kiến này là của các bạn đọc U60 trở lên”.

Xin cho biết tuổi “U60 trở lên” là tuổi bao nhiêu?

AN CHI: “U60 trở lên” là một cách diễn đạt không chính xác. Trong thể thao, U là chữ viết tắt của under, có nghĩa là “dưới”, U17 là under 17, nghĩa là dưới 17; U21 là under 21, nghĩa là dưới 21; U23 là under 23, nghĩa là dưới 23; v.v.. Vậy U60 là under 60, nghĩa là dưới 60 cho nên “U60 trở lên” là một cách diễn đạt mâu thuẫn vì nó có nghĩa là vừa dưới 60, vừa trên 60. Nói cho nghiêm khắc thì đây là một cách diễn đạt vô nghĩa. Gần đây, một số người đã lạm dùng lối nói “Ux” mà không hề để ý xem chữ U có nghĩa là gì. Họ dùng mấy tiếng U50 để chỉ cả những người đã 55, 57, U60 để chỉ cả những người đã 68, 69, v.v..

Vậy xin trả lời cho chữ U cái nghĩa chính xác của nó: Hễ đã thuộc lứa Ux thì số tuổi bao giờ cũng phải dưới x.

§ 1099. Kiến thức ngày nay, số 547

ĐỘC GIẢ: Trên một tờ báo ra ngày 1-10-2005, tôi được đọc một bài có nhan đề là “Phải vẽ đường cho hươu chạy đúng”, bàn về chuyện giáo dục giới tính cho lớp trẻ. Xin cho biết việc vận dụng thành ngữ (vẽ đường cho hươu chạy) ở đây có hợp lý hay không?

AN CHI: Vẽ đường cho hươu chạy là một câu thành ngữ mà Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên (ấn bản 2003) giảng là:

“Ví hành động dung túng, bày vẽ cho kẻ khác làm việc không tốt”.

Gần đây nhất, Từ điển tiếng Việt của Nguyễn Kim Thản, Hồ Hải Thuỵ, Nguyễn Đức Dương (Nxb. Văn hoá Sài Gòn, 2005), cũng giảng:

“Chỉ việc chẳng những không ngăn cản, mà còn bày cho kẻ khác cách thức làm những việc không tốt”.

Các nhà tư vấn cho giới trẻ về vấn đề giới tính có phải là những kẻ bày vẽ cho họ những việc làm không tốt đâu mà gọi việc làm của các vị đó là “vẽ đường cho hươu chạy”. Chữ “đúng” trong nhan đề của bài báo cũng thừa vì người ta mặc nhận là hươu đã được chỉ đúng đường nên thường là… chạy thoát. Còn việc tư vấn của các nhà giáo dục, các bác sĩ tâm lý, v.v. dù có nhỡ sai trong muôn một thì cũng không thể gọi là “vẽ đường cho hươu chạy”!

§ 1100. Kiến thức ngày nay, số 548

ĐỘC GIẢ: Xin cho biết “kế hoạch” và “quy hoạch” khác nhau như thế nào?

AN CHI: Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên (in lần thứ chín, Nxb. Đà Nẵng, Trung tâm Từ điển học, Hà Nội – Đà Nẵng, 2003, tr. 485) giảng Kế hoạch là:

“Toàn bộ những điều vạch ra một cách có hệ thống về những công việc dự định làm trong một thời gian nhất định, với mục tiêu, cách thức, trình tự, thời hạn tiến hành. Kế hoạch phát triển kinh tế (…) Hoàn thành kế hoạch trước thời hạn”.

Còn Quy hoạch (tr. 812 – 813) là:

“Bố trí, sắp xếp toàn bộ theo một trình tự hợp lý trong từng thời gian, làm cơ sở cho việc lập kế hoạch dài hạn. Quy hoạch các vùng kinh tế (…) Quy hoạch đào tạo cán bộ”.

Cứ như trên thì, trong tiếng Việt, quy hoạch có phạm vi hạn hẹp hơn kế hoạch và ngắn hơn kế hoạch về thời gian. Nhưng trong tiếng Hán thì ngược lại. Hiện đại Hán ngữ từ điển của Phòng biên tập từ điển, Sở Nghiên cứu ngôn ngữ thuộc Viện Khoa học xã hội Trung Quốc (Bắc Kinh, 1992) giảng kế hoạch là:

“Công tác hoặc hành động dĩ tiền dự tiên nghĩ định đích cụ thể nội dung hoà bộ sậu”, nghĩa là: “Nội dung và các bước cụ thể phác thảo sẵn trước khi công tác hoặc hành động”.

Còn quy hoạch là:

“Tỉ giảo toàn diện đích trường viễn đích phát triển kế hoạch”, nghĩa là: “Kế hoạch phát triển lâu dài tương đối toàn diện”.

Cứ như trên thì, trong tiếng Hán, quy hoạch có phạm vi rộng rãi hơn kế hoạch và lâu dài hơn kế hoạch về thời gian. Có lẽ vì sự khác nhau này nên Hội nghị toàn quốc Đảng Cộng sản Trung Quốc vừa kết thúc ngày 11-10-2005 đã thay hai chữ “kế hoạch” bằng hai chữ “quy hoạch” khi vạch ra quy hoạch năm năm lần thứ 11 (2006 – 2010) chăng?

1101 – 1110

§ 1101. Kiến thức ngày nay, số 548

ĐỘC GIẢ: Trước đây, người ta hay nói hoặc viết chữ TỐP trong việc chia phe, chỉ nhóm (như đua xe, chạy việt dã, v.v.) hoặc trong các hoạt động có tính chất tập thể: tốp đầu, tốp cuối, tốp giữa, tốp trước, tốp sau, v.v.. Nhưng những năm gần đây, trên các phương tiện thông tin đại chúng, trong các hoạt động kinh doanh, nghệ thuật và cả trong các bằng danh dự, đã xuất hiện chữ TOP trong TOP TEN, mà có nơi người ta lại nói và viết thành TỐP.

Vậy TỐP và TOP có giống nhau không và trong trường hợp nào thì phải dùng từ nào mới chính xác?

AN CHI: Chữ TỐP (trong trường hợp trước) là tiếng Việt còn chữ TOP (trong trường hợp sau) thì lại là tiếng Anh. Trong tiếng Việt, tốp là một danh từ đơn vị mà Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên (ấn bản 2003, tr. 1015) giảng là “Nhóm gồm một số ít người hoặc vật, cùng đi với nhau hoặc cùng có một hành động chung”.

Còn trong tiếng Anh thì top trong top ten là một tính từ phái sinh bằng phụ tố zero từ danh từ top (nên có tác giả gọi là chuyển (từ) loại (conversion). Danh từ top có nghĩa là chóp, đỉnh, ngọn, đầu, v.v. nên tính từ top có nghĩa là (thuộc loại) đứng đầu, (thuộc hàng) cao nhất, v.v.. Top ten là mười cái hàng đầu, dĩ nhiên là có thể theo cả tiêu chuẩn có ý nghĩa tiêu cực (chẳng hạn mười cái xấu nhất). Thí dụ: USA Top Ten Forenames 2004 là mười cái tên được dùng nhiều nhất để đặt cho trẻ sơ sinh ở Mỹ năm 2004 (Jacob, Michael, Joshua, Matthew, Ethan, Andrew, Daniel, William, Joseph, Christopher cho con trai và Emily, Emma, Madison, Olivia, Hannah, Abigail, Isabella, Ashley, Samantha, Elizabeth cho con gái).

Hoặc The Top Ten Languages Used in the Web là mười thứ tiếng được dùng nhiều nhất trên mạng (Anh, Hán, Nhật, Tây Ban Nha, Đức, Pháp, Triều Tiên, Ý, Bồ Đào Nha, Hà Lan), v.v. và v.v..

Còn TỐP TEN thì chỉ là một lối nói và/hoặc viết vô nghĩa.

§ 1102. Kiến thức ngày nay, số 548

ĐỘC GIẢ: Tôi xin góp ý với ông An Chi về sắc thái ý nghĩa của hai từ tiếng Anh Bubble và Hermetic (Kiến thức ngày nay, số 546). Trong quá trình sử dụng từ bubble được các kinh tế gia dùng như một thuật ngữ có nghĩa hẹp hơn và chính xác hơn trong các từ tổ như Bubble economy, Asset bubble, v.v.. Từ bubble trong các tổ hợp này chỉ một trạng thái thăng bằng mong manh, không thể tồn tại lâu dài trong thời gian. Hiểu rộng ra, nó chỉ một chính sách kinh tế, tiền tệ, một kế hoạch làm ăn dựa trên những dữ kiện sai lầm, không chính xác. Đặc tính chung của những quả “bong bóng” là dễ vỡ nên động từ thường sử dụng sau nó là “burst”. Hình ảnh một cái bong bóng vỡ tượng trưng cho kết quả tai hại của một chính sách kinh tế, ngoại giao được soạn thảo dựa trên những dữ kiện sai lầm.

Sự kiện Saddam Hussein đang có trong tay vô số vũ khí giết người hàng loạt là cái bong bóng làm cơ sở cho chính sách quân sự của đương kim tổng thống Hoa Kỳ đối với Iraq. Từ lúc xua quân xâm chiếm Iraq đến nay, quân đội Hoa Kỳ và các quốc gia đồng minh không tìm thấy bóng dáng một kho vũ khí giết người hàng loạt nào trên lãnh thổ Iraq. Điều này được chính Colin Powell, Bộ trưởng ngoại giao của Hoa Kỳ, xác nhận sau khi ông rời khỏi chức vụ trên trong nhiệm kỳ hai của G.W. Bush. Dù lao đã được phóng trật hướng, Bush vẫn tiếp tục theo lao. Ký giả Mike Allen tự hỏi: Người ta có thể sống mãi trong ảo mộng được chăng? (Living too much in the bubble?). Và ông tự trả lời: “Được” nhưng với một điều kiện là phải tự cô lập mình, vùi đầu dưới cát để mắt không thấy, tai không nghe những gì xảy ra ở thế giới bên ngoài. Đó là điều mà G.W. Bush đang làm và thái độ bịt mắt che tai của đương kim tổng thống được ký giả Mike Allen gọi là hermetic. Ý mà Mike Allen muốn truyền đạt cho độc giả về con người đã đẻ ra chính sách là hai chữ mù quáng.

AN CHI: Chúng tôi rất hân hạnh nhận được bài góp ý chân tình của ông. Xin trân trọng giới thiệu để bạn đọc rộng đường tham khảo và xin trao đổi thêm với ông như sau:

Xuất phát điểm của ẩn dụ ở đây không phải là “những quả bong bóng (Anh: balloon; Pháp: ballon) dễ vỡ”, mà là những cái bọt xà phòng (Anh: soap bubbles; Pháp: bulles de savon) tất yếu phải tan, tất yếu phải vỡ. Xét về nghĩa gốc là như thế, còn trong lĩnh vực kinh tế – tài chính thì bubble/bulle cũng không chỉ một “trạng thái cân bằng mong manh”, mà chính là một sự căng thẳng, vì liên quan chặt chẽ đến từng (hoặc những) cơn sốt đầu cơ (speculative fever; fièvre spéculative). Đó là tình trạng mà sự đầu cơ đẩy giá hàng lên cao đến mức không thể biện minh được, đi liền theo nó thường là sự phá sản. Đó là trạng thái thị trường mà cái lý do độc nhất làm cho giá cả lên cao ngày hôm nay là các nhà đầu tư nghĩ rằng giá bán ra sẽ còn lên cao nữa vào ngày mai trong khi các nhân tố cơ bản hình như không biện minh gì được cho một cái giá như thế (http://www. bulle-immobiliere. org: “Une bulle est un état du marché dans lequel la seule raison pour laquelle le prix est élevé auj ourd’hui est que les investisseurs pensent que le prix de vente sera encore plus élevé demain, alors que les facteurs fondamentaux ne semblent pas justifier un tel prix”).

Việc Saddam Hussein có hay không có vũ khí giết người hàng loạt không trực tiếp liên quan đến nội dung bài bình luận của Mike Allen, vì chủ đề của bài này là sự đối phó (của Bush) trước cơn bão Katrina đã bị làm hỏng ngay từ đầu (a bungled initial response to Katrina).

Hermetic ở đây không thể có nghĩa là “mù quáng” vì chẳng có ảo mộng nào lại sáng suốt, nghĩa là không mù quáng. Cả ông lẫn chúng tôi đã hiểu bubble ở đây là ảo tưởng, ảo mộng. Nhưng bây giờ thì chúng tôi đã có cơ sở để hiểu khác đi và hiểu đúng hơn. Bubble còn có một cái nghĩa là:

A metaphor for isolation (e.g., “living in a bubble”), nghĩa là:

Ẩn dụ để chỉ sự cô lập (thí dụ, “sống trong sự cô lập”).

Vậy “Living to much in the bubble?” có nghĩa là “Sống mãi trong sự cô lập chăng?”. Còn “Bush’s bubble has grown more hermetic in the second term” có nghĩa là “Sự cô lập của Bush càng thít chặt hơn trong nhiệm kỳ hai”.

Xin có đôi lời trao đổi thêm với ông như trên. Cảm ơn ông đã quan tâm đến Chuyện Đông chuyện Tây và kính chúc ông an khang.

§ 1103. Kiến thức ngày nay, số 549

ĐỘC GIẢ: Đọc Chuyện Đông chuyện Tây trên Kiến thức ngày nay, số 547, gặp lại hai câu thơ của thánh nhân Nguyễn Trãi mà mừng hết lớn. Nhưng khi đọc những lời bình của tiên sinh thì lại thấy hơi bị “chướng”. Vậy nên xin phép mạn đàm mấy ý.

Thứ nhứt, về niêm luật biền ngẫu, không thể lấy một từ “đối” với một từ trong một câu như tác giả An Chi trích dẫn và xuống bút “Mộng lớn mà chỉ gọi dậy được có nửa cánh buồm” (!?) Ngữ pháp Trung văn nói chung, Nho văn nói riêng đều có cấu trúc tính từ đặt trước để bổ nghĩa cho danh từ đứng sau. Điều này bắt buộc phải hiểu “bán phàm phong” là cánh buồm nửa gió chứ không thể hiểu là nửa cánh buồm.

“Bán phàm phong” là lúc thuyền đi trên sông mà gặp gió chướng, thổi ngang; buồm căng hết cỡ nhưng phải biết lựa thế mà điều khiển cánh buồm, để chỉ hứng nửa gió thôi và buộc phải chạy chữ “chi”, chạy chéo dòng hay còn gọi là chạy dích dắc mà không chạy thẳng theo dòng.

Thứ hai, hai câu thơ đó ra đời trong hoàn cảnh cuộc kháng chiến chống quân Minh đã toàn thắng; đất nước bắt đầu thời kỳ hoà bình kiến thiết. Giờ đây, sự khác biệt về lợi ích không thể điều hoà giữa các tầng lớp từng tham gia kháng chiến là điều khó tránh khỏi. Nguyễn Trãi không thể không nhận biết những ung chướng trong hoàng tộc và triều đình lúc bấy giờ. Chính vì vậy, mới có được một tiếng thở dài thời đại: “Nghĩa khí tảo không thiên chướng vụ”; tạm dịch: Lòng muốn quét sạch tai ương, ung chướng. Nhưng ông đang rơi vào cô thế, tới mức phải chịu nỗi oan lớn nhất trong lịch sử Việt Nam. Bất kể ai trong hoàn cảnh đó cũng phải tìm ra cách ứng xử thích hợp với mình. Cuối cùng, quy luật sinh tồn đã thắng thế. Nguyễn Trãi cũng là con người mà! Ông đã lựa cách xử: “Bán phàm phong” chỉ vì “Tráng hoài” của mình, của đời. “Tráng hoài hô” nên phải “Bán phàm phong”. Tạm dịch nghĩa: Hoài bão lớn kêu gọi, đòi hỏi nên phải lựa thế, buồm chỉ đón nửa gió, thuyền phải chạy chữ “chi”.

Vì gắn bó với nghề bán báo nên có thói quen đọc, cũng học lỏm được dăm ba chữ, xin tiên sinh thứ lỗi.

AN CHI: 1. Xin hân hạnh trả lời ông về điểm thứ nhất.

1.1. Chúng tôi đã viết: “Mộng lớn mà chỉ gọi dậy được có nửa buồm gió” chứ không phải “(…) nửa cánh buồm”. Nửa cánh buồm và nửa buồm gió hoàn toàn khác nhau.

1.2. Đây không phải là việc phân tích hiện tượng từ này đối với từ khác của cùng một câu mà lại là việc phân tích tứ thơ. Bình thơ mà không phân tích tứ thơ thì chỉ còn có nước… xếp bút nghiên.

1.3. Trong tiếng Hán, các từ loại khác (danh từ, động từ, v.v.) cũng có thể đứng trước để làm định ngữ (ông gọi là “bổ nghĩa”) cho danh từ chứ chẳng riêng gì tính từ. Nhưng trong cấu trúc bán phàm phong thì chẳng có từ nào là “tính từ” cả.

1.4. Chính do quy tắc nêu ở 1.3. nên bán phàm phong là gió nửa buồm chứ không phải “(cánh) buồm nửa gió”. Nếu là “buồm nửa gió” thì tiếng Hán phải là bán phong phàm.

1.5. “Trung văn nói chung, Nho văn nói riêng” là một cách diễn đạt sai vì “Nho văn” không nằm trong “Trung văn”. Trong tiếng Việt hiện đại, người ta dùng hai tiếng Trung văn để chỉ văn tiếng Hán phổ thông hiện đại còn cái mà ông gọi là “Nho văn” thì lại là văn ngôn, nghĩa là tiếng Hán cổ đại.

1.6. “Chạy chéo dòng” và “chạy dích dắc” là hai khái niệm hoàn toàn khác nhau. “Chạy dích dắc” là chạy theo hình chữ “Z” còn cái mà ông gọi là “chạy chéo dòng” thực chất là chạy cấn, nghĩa là “day buồm xéo để thuyền chạy gió ngang” (Lê Văn Đức, Việt Nam tự điển) chứ “chạy chéo dòng” (như đò ngang) thì chỉ có nước lủi vào b ờ.

2. Bây giờ xin trả lời ông về điểm thứ hai.

2.1. “Nghĩa khí tảo không thiên chướng vụ” là một tiếng thét to sảng khoái chứ không phải “một tiếng thở dài”, càng không phải là “tiếng thở dài thời đại”. Cứ “xếp hạng” kiểu này thì những câu Kiều như:

Đội trời đạp đất ở đời

hoặc

Giang hồ quen thói vẫy vùng, v.v.

đều là những câu “thở dài” cả!

2.2. Dù có là “tạm dịch” thì cũng không thể chuyển ngữ câu “Nghĩa khí tảo không thiên chướng vụ” thành “Lòng muốn quét sạch tai ương, ung chướng” được. Lý do: thiên chướng vụ là hiện tượng thiên nhiên, còn “tai ương, ung chướng” lại là chuyện xã hội thì làm sao có thể lấy cái này mà dịch cái kia? Đã dịch thì phải sát với nguyên văn. Còn dịch xong – mà phải dịch cho đúng – rồi “tán” thì lại là chuyện khác. Ông đã “tán” chứ không phải là dịch.

2.3. Vì không nắm vững quy tắc cú pháp nên ông đã biến kết cấu gây khiến (causative construction) “Tráng hoài hô khởi bán phàm phong” thành một quan hệ nhân quả (causal relation) mà viết: “Tráng hoài hô” nên phải “bán phàm phong”. Huống chi, hai tiếng “nên phải” bắt buộc theo sau nó phải là một kết cấu động từ tính trong khi “bán phàm phong” lại là một ngữ danh từ. Vì vậy nên đây là một câu… cụt. Mà đã cụt thì chẳng nói lên được cái gì cả.

2.4. Dù trong hoàn cảnh nào, Ức Trai cũng không bao giờ chọn cách xử thế như ông đã viết. Vị anh hùng của chúng ta luôn luôn chủ trương:

Khó khăn thì mặc, có màng bao?

Càng khó bao nhiêu, chí mới hào.

(“Thuật hứng”, 21)

Trừ độc, trừ tham, trừ bạo ngược,

Có nhân, có trí, có anh hùng.

(“Bảo kính cảnh giới”, 5).

Riêng về hai câu:

Nghĩa khí tảo không thiên chướng vụ,

Tráng hoài hô khởi bán phàm phong.

thì Trần Thanh Mại đã viết:

“Nói rằng đó là tả cảnh sóng gió ngoài biển khơi lúc đi thuyền thì cũng đúng; mà nếu nói đó là quyết tâm thư của người không đang tâm trốn trách nhiệm mà đã vui lòng lại ra gánh vác việc đời, bất chấp khó khăn nguy hiểm, thì cũng không phải là không có cơ sở”*.

Đó mới đích thực là “quy luật sinh tồn” của Ức Trai. Thế mà ông lại đành lòng bắt Thánh nhân Nguyễn Trãi phải “chạy chéo dòng”, “chạy chữ chi” và “chỉ đón có nửa gió” thì chẳng oan cho ông ta lắm ru?

§ 1104. Kiến thức ngày nay, số 550

ĐỘC GIẢ: “Vịnh” chuyện Lưu Bị (Tam quốc diễn nghĩa) “muốn vợ”, dân gian có câu:

Muốn sang Giang Tả cầu hôn,

Chỉ e mắc kế Tôn Quờn phục binh.

Rõ ràng là miền đất do Tôn Quyền (Quờn) làm chủ nằm ở “giang hữu”, nghĩa là ở hữu ngạn Trường Giang; tại sao lại cứ gọi đó là miền “Giang Tả”?

AN CHI: Giang Tả cũng chính là Giang Đông. Đây là một cái tên xưa, đã có trước Lưu Bị (161 – 223 CN) và Tôn Quyền (182 – 252 CN). “Hạng Vũ Kỷ” trong Sử ký của Tư Mã Thiên (sống vào nửa sau thế kỷ II tr. CN) đã nhắc đến địa danh này:

“Giang Đông dĩ định, cấp dẫn binh Tây kích Tần. Hạng Lương nãi dĩ bát thiên nhân độ Giang nhi Tây”.

(Đất Giang Đông đã dẹp yên. Ta hãy kíp đem quân sang phía Tây mà đánh Tần. Hạng Lương bèn đem tám ngàn người vượt sông Trường Giang mà đi về hướng Tây).

Về sau, vào thời Tam Quốc, Giang Đông cũng chính là cái tên mà người ta dùng để chỉ miền đất do Tôn Quyền làm chủ. Miền đất này nằm ở Giang Nam, nghĩa là phía Nam sông Trường Giang. Vậy tại sao nó có tên là Giang Đông? Sách Nhật lục tạp thuyết của Nguỵ Hy giải thích:

“Giang hữu Nam Bắc nhi vô Đông Tây. Kim Lăng, Dự Chương câu tại Giang Nam. Đối Dự Chương ngôn, tắc Kim Lăng cư Giang Nam chi Đông; đối Kim Lăng ngôn, tắc Dự Chương cư Giang Nam chi Tây. Cố Tống dĩ Kim Lăng, Thái Bình, Ninh Quốc, Quảng Đức vi Giang Nam Đông lộ, dĩ Kim Giang Tây toàn tỉnh vi Giang Nam Tây lộ”,

nghĩa là:

“Sông Trường Giang chỉ có bờ Nam bờ Bắc mà không có bờ Đông bờ Tây. Kim Lăng và Dự Chương đều nằm ở Giang Nam. Đối với Dự Chương mà nói thì Kim Lăng nằm ở phía Đông Giang Nam còn đối với Kim Lăng mà nói thì Dự Chương nằm ở phía Tây Giang Nam. Do đó mà nhà Tống đã lấy Kim Lăng, Thái Bình, Ninh Quốc và Quảng Đức làm Giang Nam Đông lộ; lấy toàn tỉnh Giang Tây ngày nay làm Giang Nam Tây lộ”.

Vậy Giang Đông là miền Đông Giang Nam, còn Giang Tây là miền Tây Giang Nam. Chuyện Đông, chuyện Tây thế là đã rõ. Nhưng chuyện này thì liên quan thế nào đến chuyện “tả ngạn, hữu ngạn”? Để trả lời, ta hãy tìm hiểu nghĩa của hai chữ tả, hữu. Từ hải, bản tu đính năm 1989, đã cho chữ tả cái nghĩa đầu tiên là:

“Phương vị danh. Dữ “hữu” tương đối. Như diện hướng Nam, tắc Tây vi hữu, Đông vi tả. Địa lý thượng dĩ Đông vi tả, như Sơn Đông xưng Sơn Tả, Giang Đông xưng Giang Tả”,

nghĩa là:

“Tên phương vị. (Trái) đối với “phải”. Nếu nhìn về hướng Nam, thì phía Tây là bên phải, phía Đông là bên trái. Trong địa lý, người ta lấy phía Đông làm bên trái, như Sơn Đông gọi là Sơn Tả, Giang Đông gọi là Giang Tả”.

Tại mục “Giang Tả”, Từ hải, bản cũ ghi: “Nhật lục tạp thuyết của Nguỵ Hy chép: “Giang Đông gọi là Giang Tả, Giang Tây gọi là Giang Hữu, vì từ Giang Bắc nhìn xuống thì Giang Đông ở bên trái còn Giang Tây ở bên phải vậy”.

Tóm lại, Giang Tả vốn là đất Giang Đông. Tên gọi này thể hiện cái nhìn từ phương Bắc xuống chứ không phải là cái nhìn từ thượng nguồn về phía cửa sông.

§ 1105. Kiến thức ngày nay, số 550

ĐỘC GIẢ: Trong bài “Con cái, cái con, con và cái. Danh từ, loại từ và quán từ” đăng trên Ngôn ngữ, số 10 (197), 2005, GS.TS. Nguyễn Phú Phong đã viết:

“Cái/nước. Khôn ăn cái, dại ăn nước. Cái/nước ở đây kể như đồng nghĩa với đặc/lỏng”.

Tác giả đã gắn chữ cái ở đây với chữ cái trong con cái mà tác giả cho là “những từ đa nghĩa”. Tôi có cảm giác rằng ở đây có cái gì đó không ổn nên mới đặt vấn đề với ông.

AN CHI: Bài đã nêu của tác giả Nguyễn Phú Phong có nhiều điểm cần thảo luận, nhưng ở đây chúng tôi chỉ tập trung vào vấn đề mà ông đã nêu.

Để kết luận cho phần I trong bài của mình, Nguyễn Phú Phong khẳng định rằng “cái, con quả là những từ đa nghĩa, có khả năng nằm trong ít nhất tám thế đối lập khác nhau”* mà cái thế thứ 4, như ông đã dẫn, là:

“Cái/nước. Khôn ăn cái, dại ăn nước. Cái/nước ở đây kể như đồng nghĩa với đặc/lỏng”*.

Thực ra, cái ở đây là một từ hoàn toàn riêng biệt, chẳng có liên quan gì đến cái trong 7 cái thế còn lại của tác giả Nguyễn Phú Phong cả. Định nghĩa mà tác giả nêu lên cho cặp cái/ nước (= đặc/lỏng) cũng thực sự không ổn. Chỉ riêng việc khẳng định rằng danh từ (cái/nước) mà lại đồng nghĩa với tính từ (đặc/lỏng) cũng đã là một điều cấm kỵ trong ngữ học rồi. Hai từ chỉ có thể đồng nghĩa với nhau khi chúng cùng thuộc về một từ loại mà thôi. Huống chi, cái cũng chẳng phải là cái chất đặc riêng biệt, một mình nó. Ta hãy gọt một củ khoai tây rồi xắt ra làm tám, chẳng hạn. Tám miếng khoai tây này cùng với những nguyên liệu khác như cà-rốt, poireau, thịt bò, v.v. sẽ làm thành phần cái trong món xúp. Nhưng tám miếng khoai tây đó sẽ không được gọi là cái nếu ta đem chiên nó mà ăn với bít-tết mặc dù đó vẫn cứ là chất đặc. Điều này chứng tỏ – không kể đến vấn đề từ loại – rằng “Cái/nước đồng nghĩa với đặc/lỏng” là một mệnh đề không đúng.

Nhưng điều quan trọng nhất là cái trong “Khôn ăn cái, dại ăn nước” chẳng có họ hàng gì với những cái trong những trường hợp còn lại của Nguyễn Phú Phong cả. Về từ cái này, trên Kiến thức ngày nay, số 197, ngày 10-1-1996, chúng tôi đã nói rõ như sau:

“Cái là một danh từ mà Từ điển tiếng Việt 1992 giảng là “phần chất đặc, thường là phần chính, ngon nhất trong món ăn có nước”. Nhưng nghĩa gốc của nó thì lại không phải gì khác hơn là “cái xác”, đúng như Huình-Tịnh Paulus Của đã giảng trong Đại Nam quấc âm tự vị. Đây cũng là một từ Việt gốc Hán bắt nguồn ở một từ ghi bằng chữ 介 mà âm Hán Việt thông dụng hiện đại là “giới” nhưng âm chính thống lại là cái vì thiết âm của nó là “cổ bái thiết” (Xin xem Quảng vận, chẳng hạn). Nghĩa gốc của nó là cái vỏ cứng, cái mai, cái vảy. Từ nghĩa này đến nghĩa đã cho trong Từ điển tiếng Việt 1992 đã có một sự chuyển biến nhưng sự chuyển biến này hoàn toàn có thể giải thích được.

Ngoài ra, trong bảy cái thế đối lập còn lại, cũng còn những vấn đề có thể bàn tiếp nhưng vì không thuộc trọng tâm của câu hỏi nên chúng tôi xin không bàn đến ở đây.

§ 1106. Kiến thức ngày nay, số 550

ĐỘC GIẢ: Trong bài “Không thể lại dạy chữ Nho ở trường phổ thông” (Văn nghệ, số 43, 22-10-2005), tác giả Phạm Hùng Quyết có viết: “Chữ quốc ngữ không phải chỉ biết ghép chữ ta với chữ Nho, mà còn ghép cả chữ ta với chữ Tây nữa cơ. Từ “phanh phui”, nếu tách từ “phui” ra thì người Việt không biết chữ Pháp nghe không hiểu”.

Xin cho biết có phải “phui” là một từ gốc Pháp hay không. Nếu đúng thì từ này bắt nguồn ở từ nào của tiếng Pháp?

AN CHI: Có lẽ tác giả Phạm Hùng Quyết muốn nói rằng phui trong phanh phui là một từ Việt gốc Pháp, bắt nguồn ở danh từ fouille (sự đào bới, sự lục soát, cuộc khai quật) hoặc động từ fouiller (đào, bới; lục soát; khai quật). Nhưng dù có nói rằng phui bắt nguồn ở từ nào của tiếng Pháp thì đây cũng là một ý kiến hoàn toàn sai.

Phui không phải là một từ gốc Pháp vì trước khi người Việt Nam biết đến tiếng Pháp thì từ này đã nghiễm nhiên có mặt trong tiếng Việt, muộn nhất cũng là vào gần cuối thế kỷ XVIII. Dictionarium Anamitico Latinum (1772 – 1773) của Pierre Pigneaux de Béhaine đã ghi nhận ở chữ phanh:

“Phanh phui. Phung phá”.

Và ở chữ phui:

“Phanh phui. Phung phí”*.

Vấn đề đã quá rõ ràng. Nhưng ngoài chuyện này ra, tác giả Phạm Hùng Quyết còn có những quan niệm rất ngộ nghĩnh; chẳng hạn như ông đã viết:

“Thực ra, chuyện hàng ngày người ta nói sai, viết sai không phải chỉ là chuyện thường ngày xảy ra ở huyện. Nó phải là chuyện thường ngày xảy ra trên khắp hành tinh này đấy. Từ Đông sang Tây tự cổ chí kim, ngôn ngữ nào cũng có hai dòng: Dòng ngôn ngữ bình dân và dòng ngôn ngữ bác học. “Nôm na là cha mách qué” chỉ xảy ra ở dòng thứ nhất. Người ít được dạy và không chịu tự học, thì chuyện nói sai là dễ dàng chấp nhận được thôi”.

Lý thuyết gia họ Phạm viết như trên là đã công nhiên khuyến khích thiên hạ đua nhau nói sai, viết sai vô tội vạ vì đây là “chuyện thường ngày xảy ra khắp hành tinh” rồi còn gì.

§ 1107. Kiến thức ngày nay, số 551

ĐỘC GIẢ: Giữa “Vãn cảnh” và “vãng cảnh”, cách viết nào mới đúng?

AN CHI: Trong bài “Quá trình Việt hoá của từ vãn cảnh”, đăng trên Văn nghệ, số 46 (2391), 2005, tác giả Lại Thế Hiền đã đưa ra đến 14 nguồn tài liệu với 26 dẫn chứng (22 cho vãn cảnh và 4 cho vãng cảnh) rồi kết luận:

“Theo các thống kê ở trên, thấy rằng, càng về sau từ vãn cảnh được chuyển dần thành vãn vọng, vãn thiếu, vãn diếu, vãn diểu (thiếu, diếu, diểu đều cùng một nghĩa là nhìn xa, ngắm cảnh từ xa) và nói chung đều mang nghĩa là ngắm, tả cảnh chiều. Các bài thơ ngắm cảnh, tả cảnh chiều chiếm vị trí rất đặc biệt trong thơ văn Trung đại và Cận đại vì chúng có khá nhiều do các nhà thơ ngẫu thành khi đang làm công việc gì đó.

Theo thiển ý của tôi, từ vãn cảnh ban đầu chỉ mang nghĩa đơn chức năng là tả cảnh, ngắm cảnh buổi chiều, sau này, trong quá trình Việt hoá chữ Hán, nó dần dần được nâng lên nghĩa đa chức năng tức là tả cảnh, ngắm cảnh, thưởng ngoạn phong cảnh không còn phân biệt về khoảng thời gian trong một ngày nữa. Đây là một đặc điểm rất quan trọng trong quá trình Việt hoá chữ Hán. Từ vãng cảnh hầu như không có mặt trong các văn bản chữ Hán cổ theo nghĩa tả cảnh, ngắm cảnh, thưởng ngoạn phong cảnh, cho nên, đây có thể là do cách phát âm của các phương ngữ phía Nam đất nước tạo nên, thật ngẫu nhiên, từ vãng lại có nghĩa là đi, đến, nhưng có lẽ sự kết hợp từ vãng thành từ vãng cảnh xảy ra rất muộn, rất gần mà thôi”.

Tiếc rằng mặc dù tác giả đã cất công sưu tập nhiều nguồn tài liệu nhưng ý kiến của ông không thể đứng vững được. Vãn cảnh là vãn cảnh chứ không thể nào càng về sau càng được chuyển dần thành vãn vọng, vãn thiếu (vãn diếu, vãn diểu), v.v.. Đó là những cấu trúc hoàn toàn độc lập với nhau. Huống chi, vãn cảnh là một ngữ danh từ còn vãn vọng, vãn thiếu, v.v. lại là những ngữ động từ thì làm sao có thể có sự chuyển biến vô nguyên tắc như thế? Nói chung, lập luận như vậy là thiếu cơ sở. Ông viết:

“Từ vãn trong vãn cảnh nghĩa gốc của nó là chiều, muộn. Vì thế nghĩa gốc của vãn cảnh là ngắm cảnh, tả cảnh buổi chiều”.

Thực ra, nghĩa gốc của vãn cảnh chỉ đơn giản là cảnh chiều chứ tuyệt đối chẳng có liên quan gì đến việc ngắm, việc tả cả. Có chăng, việc này chỉ liên quan đến sự cấu tứ.

Còn vãng cảnh thì lại là một ngữ động từ, có nghĩa là đến một nơi nào đó để tham quan, để thưởng ngoạn. Đây mới đích thị là một cấu trúc mà ta có thể suy từ nghĩa gốc thành cái nghĩa là “thưởng ngoạn phong cảnh”, như tác giả Lại Thế Hiền đã viết. Chữ vãng trong vãng cảnh chính là chữ vãng trong vãng du tiên cảnh, vãng sinh cực lạc mà ta thường thấy trên những tấm vãn (trướng) trong các đám tang.

Tóm lại, vãn cảnh là một ngữ danh từ, có nghĩa là cảnh chiều còn vãng cảnh là một ngữ động từ, có nghĩa là đến một nơi nào đó để thưởng ngoạn. Vãng cảnh tuyệt đối không phải do phương ngữ phía Nam đọc trại từ vãn cảnh mà ra.

§ 1108. Kiến thức ngày nay, số 551

ĐỘC GIẢ: Trong quyển Chữ quốc ngữ và cuộc cách mạng chữ viết đầu thế kỷ XX (Nxb. Thanh niên, 2003), tác giả Hoàng Tiến có viết rằng công sứ là do tiếng Pháp consul mà ra. Xin cho biết có đúng không.

AN CHI: Công sứ là hai hình vị Hán Việt dùng để dịch tiếng Pháp résident, chẳng có liên quan gì về nguồn gốc với consul, mà tiếng Việt dịch là lãnh sự, cũng là hai hình vị Hán Việt.

§ 1109. Kiến thức ngày nay, số 552

ĐỘC GIẢ: Cách giải thích truyền thống cho rằng trong Bố Cái Đại Vương thì bố là cha còn cái là mẹ xem ra nay đã lỗi thời. Còn cách hiểu đã bắt đầu thịnh hành thì cho rằng cái ở đây là to, lớn. Xin ông cho biết ý kiến về chữ cái trong trường hợp này.

Trong bài “Con cái, cái con, con và cái. Danh từ, loại từ và quán từ” đăng trên Ngôn ngữ, số 10 (197), 2005, GS. TS. Nguyễn Phú Phong có viết: “Bố Cái Đại Vương là tên một ông vua ở cuối thế kỷ thứ VIII”.

Xin cho biết ông này tên thật là gì và có thật ông ta là vua hay không?

AN CHI: Ông này tên thật là Phùng Hưng và Bố Cái Đại Vương là tôn hiệu – chứ không phải là “tên” – mà người ta dùng để gọi ông sau khi ông qua đời. Không thấy sử chép Phùng Hưng tự xưng là vua sau khi lãnh đạo cuộc khởi nghĩa (chống quân xâm lược nhà Đường) thành công.

Về ý kiến cho rằng cái ở đây có nghĩa là lớn (đối với con, có nghĩa là nhỏ) thì GS. Nguyễn Tài Cẩn đã bác bỏ trong một bản báo cáo (bằng tiếng Nga) tại Hội nghị Ngôn ngữ và Văn học vùng Viễn Đông và Đông Nam Á, tổ chức từ ngày 18 đến 20 tháng 1 năm 1994 tại Khoa Đông phương học, Trường Đại học tổng hợp quốc gia Saint-Petersburg, Nga. Bài này đã được Cao Xuân Hạo dịch sang tiếng Việt và in lại trong quyển Một số chứng tích về ngôn ngữ, văn tự và văn hoá của Nguyễn Tài Cẩn (Nxb. Đại học Quốc gia Hà Nội, 2001). Bác bỏ ý kiến của Mai Tổ Lân cho rằng Bố Cái là “Vua Cái”, tức “Vua Lớn”, Nguyễn Tài Cẩn viết:

“Chữ cái với nghĩa là “lớn, chính” chỉ dùng sau các danh từ không chỉ người: sông cái tức “sông lớn, dòng chính”, đường cái tức “đường lớn, đường chính” (…) Thường thường các tổ hợp này đối lập với những tổ hợp có chữ con: sông con tức “sông nhỏ, nhánh phụ”, cột con tức “cột nhỏ, cột phụ (…)”*.

Nguyễn Tài Cẩn cho biết thêm:

“Để biểu thị ý nghĩa “lớn, chính, trưởng” trong một tổ hợp danh từ chỉ người trong tiếng Việt thường dùng chữ cả. Chẳng hạn vợ cả tức “vợ chánh thất”, con cả tức “con trưởng”, anh cả tức “anh trưởng” (…)”, rồi kết luận:

“Như vậy, cách đọc Vua Cái hiểu theo nghĩa “Vua Lớn” là sai”*.

Có thật “cách đọc Vua Cái hiểu theo nghĩa “Vua Lớn” là sai hay không? Có người muốn đưa những phản thí dụ nhà cái (nhà con), tay cái (tay con) ra để bác ý kiến của Nguyễn Tài Cẩn nhưng thật ra thì nhà và tay ở đây không phải vốn là những từ chỉ người như vợ, con, anh, v.v.. Ở đây, đã xảy ra một sự chuyển nghĩa nên ta không thể dựa vào những trường hợp đó mà phản bác Nguyễn Tài Cẩn.

Cái sai quan trọng của Nguyễn Tài Cẩn là ông đã quên mất quan điểm lịch sử. Cái căn cứ ngữ nghĩa và ngữ dụng mà ông đưa ra để bác Mai Tổ Lân thì thuộc về tiếng Việt cận đại và hiện đại trong khi tôn hiệu Bố Cái Đại Vương thì lại ra đời cách chúng ta đến những 1.200 năm là ít. Hiểu biết của chúng ta về tiếng Việt thời đó là một khoảng trắng gần như tuyệt đối và cách sử dụng từ cái ở thời đó cũng là điều mà chúng ta không có chứng cứ gì trên giấy trắng mực đen. Huống chi, theo chúng tôi, cái của tiếng Việt là một từ cùng gốc với từ cải, có nghĩa là to, lớn, trong các ngôn ngữ Tày – Thái. Tiếng Tày – Nùng hiện nay vẫn nói cần cải để chỉ “người lớn”. Điều này gợi cho ta một câu hỏi: Phải chăng từ cái của tiếng Việt đã từng có lúc đi liền theo sau danh từ chỉ người để làm định ngữ cho danh từ đó, chẳng hạn như Bố Cái là “Vua Lớn”? Phải chăng đây là sự thật về cách sử dụng từ cái (= lớn) hồi thế kỷ thứ VIII, là thế kỷ của Phùng Hưng?

§ 1110. Kiến thức ngày nay, số 552

ĐỘC GIẢ: Tôi luôn giữ Nguyễn Trãi toàn tập trong nhà, nên bạo dạn có mấy chỗ nghe thấy thử góp sức với ông.

1. Thế nào là Bán phàm phong?

Xin mượn một thí dụ đơn giản nhất về thuyền buồm. Ta có một chiếc thuyền nho nhỏ (biển châu) vừa cho tác giả (Nguyễn Trãi) đứng tựa mui ngắm trời biển. Thuyền không chở nặng, đang đi đường thẳng cùng hướng gió từ Nam ra Bắc. Biển đang có gió cấp 4 không thay đổi.

Thuyền chỉ sử dụng một cánh buồm hình tam giác vuông, quen gọi là buồm cánh én (Có thuyền to cần nhiều cánh buồm, nhiều cách thao tác).

Buồm cánh én có hai cạnh góc vuông, một dài một ngắn. Người ta treo cạnh dài vào cột buồm, còn cạnh ngắn thì kết chặt với một thanh gỗ chắc, cho treo lửng cách mui thuyền vài tấc. Như thế cánh buồm có thể nằm bên trái hay bên phải của cột buồm tuỳ nhu cầu của thuyền trưởng. Có một sợi dây (gọi là dây lèo hạ) buộc chặt vào cạnh ngắn (chỗ góc nhọn) để người lái điều động cánh buồm theo ý muốn.

Bây giờ ta hình dung một đường dọc chạy thẳng từ gốc cột buồm ra sau lái, ta gọi là đường trung tâm. Nếu ta kéo dây lèo điều chỉnh cho cạnh ngắn của cánh buồm nằm dọc theo đường trung tâm, là ta đang đặt buồm ở độ 0, không hứng được gió Nam hay Bắc (theo dữ kiện đã đặt ra), nên thuyền không chạy.

Đến khi ta nới dây lèo hạ cho cánh buồm nằm qua một bên tuỳ ý, sẽ có mấy trường hợp đáng quan tâm:

a. Cho cạnh ngắn tạo với đường trung tâm một góc tối đa là 80 độ thì lập tức buồm nhận trọn lượng gió cấp 4 sẵn có. Thuyền sẽ chạy thẳng tới với tốc độ tối đa của nó (Ta giả định là buồm sẽ rách, cột sẽ gãy nếu gió quá cấp 4).

b. Trường hợp trên đây, buồm no gió chạy một mạch không gặp chướng ngại nào hết cho đến khi cặp b ến an toàn, đó là ý NHẤT PHÀM PHONG THUẬN.

Trong thực tế, chỉ khi gặp trường hợp rất đặc biệt phải chấp nhận mọi bất trắc, người ta mới vượt sóng với tốc độ tối đa, ngoại trừ những nhà hàng hải tài ba.

c. Tuy nhiên thuyền trưởng có thể cho buồm đói gió để giảm tốc độ. Bấy giờ chỉ cần kéo dây lèo hạ cho góc 80 độ trên đây hẹp lại còn 40 độ. Cánh buồm nằm chéo, không hứng trọn sức gió, tất nhiên thuyền sẽ chạy chậm. Đây là cái công thức bán phàm phong (bán phàm chi phong) như Đào Duy Anh hiểu và dịch:

Tráng hoài nổi gió nửa buồm dong.

d. Trường hợp theo công thức bán phàm phong tức phàm phong chi bán (phân nửa lực đẩy của gió vào cả cánh buồm) thì ta khỏi điều chỉnh cánh buồm (giữ y 80 độ) mà “yêu cầu” gió cấp 4 giảm còn nửa tốc độ thôi. Nếu thiên nhiên đáp ứng thì công thức này cũng cho thuyền buồm chậm lại như công thức trên.

đ. Nói theo kỹ thuật hiện đại, phàm phong được hiểu như tổng số mã lực của một “động cơ chạy bằng gió và buồm”. Cụ Ức Trai chỉ cần nửa phàm phong tức là chỉ cần phân nửa tốc độ tối đa mà thôi. Do đó ta vẫn giữ cách dịch của Đào Duy Anh mà kèm theo lời chú: gió nửa buồm ý nói điều chỉnh buồm sao cho thuyền chạy với vận tốc trung bình, căn cứ vào tốc độ tối đa của nó.

Hiểu như trên, chữ buồm có nghĩa là tốc độ tối đa (trong chừng mực an toàn) của một con thuyền. Nửa buồm là nửa tốc độ đó.

2. Tại sao nhà thơ Ức Trai chỉ cần nửa cánh buồm? Tráng hoài của cụ ở đâu? Ta biết Nguyễn Ức Trai là một nhà nho lỗi lạc đời Lê. Vậy xin thử đáp theo hai mặt:

a. Mặt thực tế: trời êm, biển tốt, thuyền nhỏ, Nguyễn Trãi đang ngắm cảnh làm thơ lúc tuổi đang xế dần. Nhà thơ đứng tựa mui thuyền, nếu có gió to thì bất lợi. Tốc độ thích hợp nhất là vừa phải, thuyền không chòng chành đe doạ nguy hiểm. Bất cứ ai ở hoàn cảnh này cũng thấy bán phàm phong là đúng.

b. Công phu hàm dưỡng của nhà thơ: Người học Nho thường điềm đạm và sống theo một số phương châm căn bản như: tri túc, trung dung,…nhất là sự chuyên cần và tính cẩn thận gói trong hai câu:

Cần vi vô giá chi bửu (Chuyên cần là của báu vô giá).

Thận thị hộ thân chi phù (Cẩn thận là lá bùa hộ mạng).

Nguyễn Trãi cũng không ngoại lệ. Cái Tráng hoài của ông hiện rõ trong câu kết bài thơ:

Trực giá kình nghê khoá hải đông.

(Thẳng cưỡi kình nghê vượt biển Đông).

Nhưng nếu có vài bạn đọc cho rằng tráng hoài phải gọi nhất phàm phong mới hợp lẽ hùng hồn, tôi e chưa được ổn. Chính cái tráng hoài ấy đã tàng ẩn ngay trong cách gọi bán phàm phong đúng như vài phương châm đã dẫn trên rồi. Giữa cảnh trời biển mênh mông, lòng sầu lắng dịu, thi tứ dạt dào, tốc độ vừa phải ắt thích hợp nhất cho tráng hoài phát tiết thành thơ.

Tóm lại, cái tráng hoài của một Trương Phi (lúc nào cũng ào ào) và cái tráng hoài thâm trầm của một nhà nho từng cầm vận mệnh ba quân, phải có chỗ khác nhau. Thú thật tôi mê ngay chữ bán này của thần tượng Ức Trai.

Kính chào ông với nhiều thành ý chờ nghe.

AN CHI: Thế là chúng tôi đã giới thiệu cách hiểu của ông cho rộng đường dư luận. Chúng tôi chỉ e rằng ông đã đi quá sâu vào chuyên môn của nghề ghe thuyền rồi làm mất đi sự nhất quán về phong cách ngôn ngữ, và cả về cách cấu tứ nữa, trong bài thơ của Nguyễn Trãi mà thôi!

Để giữ cái ý “gió nửa buồm” của mình, ông đã buộc con thuyền của Ức Trai phải “chạy với vận tốc trung bình”, nhằm thực hiện phương châm “Thận thị hộ thân chi phù” (Cẩn thận là lá bùa hộ mạng). Rồi ông viết tiếp:

“Cái Tráng hoài của Nguyễn Trãi hiện rõ trong câu kết bài thơ:

Trực giá kình nghê khoá hải đông.

(Thẳng cưỡi kình nghê vượt biển Đông)”.

Ông đã tuyệt đối đúng khi nói rằng cái tráng hoài của Nguyễn Trãi hiện rõ trong câu thơ trên đây. Chỉ tiếc có một điều là Nguyễn Trãi muốn “cưỡi thẳng kình nghê” mà ông chỉ cho phép ông ta “chạy với tốc độ trung bình” thì có sợ là sẽ làm giảm hứng thú của ông ta hay không? Kình nghê – ít ra cũng là với tính cách của một hình tượng thi ca – thì phải vùng vẫy, phải càn lướt trước sóng to gió lớn chứ đâu có chịu “tung tăng con cá vàng”! Đã đua xe F1 (Công thức 1) mà cứ nơm nớp lo sợ bị bắn tốc độ thì còn gì là đua!

Xin cảm ơn ông đã quan tâm đến Chuyện Đông chuyện Tây và kính chúc ông an khang.

1111 – 1126

§ 1111. Kiến thức ngày nay, số 553

ĐỘC GIẢ: Hai tiếng Bố Cái trong Bố Cái Đại Vương có phải là hai từ thuần Việt, có nghĩa là “cha mẹ” hay không? Theo ông thì nghĩa chính xác của hai tiếng đó là gì?

AN CHI: Trên Kiến thức ngày nay, số 552, chúng tôi cũng đã bàn về hai tiếng Bố Cái theo các khía cạnh mà ông Đỗ Lai Vỵ (Nha Trang) và ông Phạm Minh Huy (Thành phố Hồ Chí Minh) đã hỏi. Bây giờ xin trả lời cho câu hỏi của ông.

Cho đến nay, trong tiếng Việt, bố vẫn có nghĩa là “cha”, còn với nghĩa “mẹ” thì cái đã trở thành một từ cổ. Nhưng cả hai đều không phải là “thuần Việt” vì đó đều là những từ gốc Hán.

Về từ nguyên của bố, chúng tôi đã phân tích rõ trên Kiến thức ngày nay, số 170, ngày 10-4-1995. Bố là âm Hán Việt xưa của chữ 父 mà âm Hán Việt hiện nay là phụ, có nghĩa là cha. Đây cũng là một điều đã được Vương Lực khẳng định trong thiên “Hán Việt ngữ nghiên cứu”, in lại trong tập Hán ngữ sử luận văn tập (Khoa học xuất bản xã, Bắc Kinh, 1958, tr. 290 – 406), phần 7 (Cổ Hán Việt ngữ cập Hán ngữ Việt hoá), mục A (Cổ thanh mẫu), tiểu mục Bính (Cổ trọng thần âm). Vương Lực chỉ giải thích mối quan hệ bố ~phụ là do chữ 父 vốn thuộc thanh mẫu tịnh (bịnh) 並, nay đã nhập vào thanh mẫu phụng 奉 (Xin xem tr. 363). Còn chúng tôi thì muốn nêu thêm một cứ liệu văn tự học quan trọng và thú vị: chính chữ phụ 父 đã được dùng làm thanh phù cho chữ bố 布 như có thể thấy ở lối chữ triện. Vậy nếu được diễn đạt đầy đủ từ lối triện sang lối khải ngày nay thì chữ bố sẽ phải là . Cứ liệu ngữ âm học lịch sử và cứ liệu văn tự học trên đây là những bằng chứng không thể nào phủ nhận được cho mối quan hệ bố ~phụ theo nghĩa đang xét.

Còn cái thì sao? Chúng tôi cũng đã bàn về trường hợp này qua sự liên quan ngữ nghĩa giữa ba từ cái sau đây:

– Cái 1, danh từ cổ, có nghĩa là mẹ. Thí dụ: Con dại cái mang. Nàng về nuôi cái cùng con.

– Cái 2, tính từ, do danh từ cái trên đây chuyển loại và chuyển nghĩa mà thành, đối nghĩa với đực và đồng nghĩa với mái. Trường hợp này cũng giống với từ mẫu 母 là mẹ trong tiếng Hán mà Từ hải đã ghi nhận: “Cầm thú chi tẫn giả diệc viết mẫu” (Con cái/mái của loài cầm thú cũng gọi là mẫu).

– Cái 3, tính từ, có nghĩa là to, lớn, chính (đối với bé, nhỏ, phụ) so với những vật cùng loại. Tính từ cái này cũng là do danh từ cái trên đây chuyển loại và chuyển nghĩa mà thành và sự chuyển biến này cũng giống như của danh từ mẫu 母 mà Từ hải ghi nhận như sau: “Vật hữu đại tiểu, khinh trọng giả, đại giả trọng giả vi mẫu, tiểu giả khinh giả vi tử” (Vật có cái lớn, cái nhỏ, cái nhẹ, cái nặng; cái lớn cái nặng là mẫu, cái nhỏ, cái nhẹ là tử).

Trở lên là đại khái những gì chúng tôi đã phân tích trên Kiến thức ngày nay, số 197, ngày 10-1-1996 về mối quan hệ ngữ nghĩa đã nói. Mối quan hệ này cũng đã được Nguyễn Tài Cẩn thừa nhận trong bài “Về cách đọc tước hiệu Bố Cái Đại Vương”*. Nhưng đâu là từ nguyên của những từ cái này? Trong tiếng Hán, cái nghĩa “mẹ” của từ từng có lúc đọc theo âm Hán Việt là cái ngày nay không còn tìm thấy được nữa. Nhưng cái nghĩa “to, lớn” thì vẫn còn và đây là một trong những nghĩa của chữ giới 介, mà âm Hán Việt xưa là…cái (cổ bái thiết hoặc cư bái thiết). Tất cả những quyển từ điển quen thuộc như Khang Hy, Từ nguyên, Từ hải, v.v. đều có ghi nhận nghĩa này. Sự ghi nhận này cho phép ta suy ra rằng cái với nghĩa “mẹ” là một từ Việt gốc Hán mà người Việt đã mượn vào một thời rất xa xưa, nay đã không còn lưu tích gì trong tiếng Hán (mà cũng chỉ còn trong tiếng Việt với tính cách là một từ cổ). Nhưng cái nghĩa phái sinh là “to, lớn” của nó thì vẫn còn đó, cả trong tiếng Hán lẫn tiếng Việt. Thật khó mà cho rằng đây chỉ là một sự trùng hợp ngẫu nhiên, nhất là khi mà cả cái từ đồng nghĩa với nó là cả (trong anh cả, kẻ cả, v.v.) cũng là một từ Việt gốc Hán, bắt nguồn ở một từ ghi bằng chữ 嘏, mà âm chính thống cổ xưa là cả (cổ nhã thiết) nhưng một số từ điển gia Việt Nam thì lại đọc thành “hỗ” (Đào Duy Anh, Thiều Chửu, Nguyễn Quốc Hùng, v.v.).

Tóm lại, tiếng Việt có một từ bố có nghĩa là “cha” và một từ cái, nay đã trở thành từ cổ, có nghĩa là “mẹ” nhưng đây là hai từ gốc Hán chứ không phải “thuần Việt”.

Thư tịch xưa cho rằng hai từ này có mặt trong tôn hiệu Bố Cái Đại Vương (= Vua Lớn Cha Mẹ) và nhiều nhà nghiên cứu ngày nay cũng chấp nhận cách hiểu này, đặc biệt là Nguyễn Tài Cẩn (Xin xem bđd). Nhưng gần đây đã xuất hiện một cách hiểu khác cho rằng Bố Cái là “Vua Lớn” hoặc “Người đàn ông cao lớn” (nghĩa gốc) còn chúng tôi thì lại muốn mạn phép đưa ra cách hiểu cá nhân sau đây.

Theo chúng tôi thì bố ở đây chẳng qua là âm xưa của chữ phú 覆, có nghĩa là “che, trùm”. Phú cái 覆蓋 là che đậy; từ nghĩa đen, ta có thể hiểu hai từ này theo nghĩa bóng là bảo vệ, che chở. Phú Cái Đại Vương là “Vị vua lớn che chở, bảo vệ cho thần dân của mình”. Bố Cái Đại Vương là cách đọc theo truyền tụng, nghĩa là theo âm xưa, khi mà chữ phú hãy còn đọc theo phụ âm đầu [b] và nguyên âm [o] thành bố. Đến khi khi các sử gia cần ghi lại chữ bố 覆 này thì nó đã được đọc thành phú. Người chép sử không nhận thức được hiện tượng ngữ âm học lịch sử này nên mới nghĩ rằng đây là chữ bố bộ cân 巾 nên đã lấy chữ bố này mà thay cho chữ bố kia.

Sự thể là như thế chứ nếu sử gia chép đúng chữ thì ngày nay ta đã phải đọc tôn hiệu của Phùng Hưng là Phú Cái Đại Vương và đã có thể hiểu một cách rất tự nhiên rằng đó là “Vị vua lớn che chở, bảo vệ cho thần dân của mình”. Không biết đúng sai thế nào, xin cứ mạo muội góp một cách hiểu để các bậc thức giả thẩm định.

§ 1112. Kiến thức ngày nay, số 553

ĐỘC GIẢ: Tôi xin góp ý kiến về danh từ sous-culture của tiếng Pháp trên Kiến thức ngày nay, số 543.

Theo thiển ý, có một số danh từ tiếng Pháp mà thành tố thứ nhất là sous không thể dịch sang tiếng Việt thành “phân” hoặc “phó” được, chẳng hạn:

– sous-alimentation: sự thiếu ăn (ăn uốngdưới mức cần thiết);

– sous-bois: tầng dưới rừng;

– sous-consommation: sự kém tiêu thụ (tiêu thụ dưới mức);

– sous-développement: sự chậm/kém phát triển;

– sous-équipement: tình trạng trang bị thiếu;

– sous-estimation: sự đánh giá thấp;

– sous-sol: tầng hầm (tầng dưới mặt đất); v.v..

Tóm lại, thay vì dịch sous-culture thành “dưới văn hoá” (nửa Việt, nửa Hán Việt), tôi xin đề nghị dịch thành một cấu trúc toàn Hán Việt là hạ văn hoá (cũng cùng cấu trúc như hạ tầng cơ sở, hạ sách, v.v.).

AN CHI: Ông hoàn toàn có lý khi viết rằng sous không thể dịch thành “phân” hoặc “phó” trong những thí dụ mà ông đã nêu (và hàng loạt thí dụ khác cùng loại) còn chúng tôi thì lại không “rào đón” cho chặt chẽ mặc dù không phải là chúng tôi không thấy được điều đó.

Dịch sous-culture thành “dưới văn hoá” là một việc làm không thoả đáng không phải vì đã sử dụng một cấu trúc “nửa Việt nửa Hán Việt” mà vì ta không thể dùng một ngữ giới từ để dịch một danh từ được.

Chúng tôi không dịch sous-culture thành “hạ văn hoá” vì sous ở đây không có nghĩa là “thấp” hoặc “ở dưới”. Ở đây, sous dùng để chỉ một bộ phận phụ thuộc vào khái niệm do danh từ đứng sau sous biểu đạt: sous-classe (phân lớp) nằm trong classe (lớp); sous-espèce (phân loài) nằm trong espèce (loài); sous-famille (phân họ) nằm trong famille (họ); v.v.. Cũng vậy, sous-culture (phân văn hoá) nằm trong culture (văn hoá) còn lời nói thêm “le plus souvent jugée inférieure” (thường được đánh giá là thấp kém) hoặc “sometimes disapproving” (có khi là chê) chỉ là một ý phụ kèm theo chứ không phải vì sous ở đây là “dưới”, là “thấp kém” nên từ điển mới ghi như thế.

Xin trân trọng cảm ơn ông vẫn tiếp tục quan tâm đến Chuyện Đông chuyện Tây và kính chúc ông an khang.

§ 1113. Kiến thức ngày nay, số 553

ĐỘC GIẢ: Không hiểu tại sao tên của kẹo cao su bạc hà COOL AIR, các buổi quảng cáo trên tivi đều đọc là CU NE mà không đọc là CU LE.

AN CHI: Tiếng Việt không có phụ âm -l cuối âm tiết nên thường thay bằng -n khi phiên âm, thí dụ: gamelle → gà mên hoặc cà mèn; pile → pin; tôle → tôn; v.v..

Có lẽ do quán tính này nên người ta đã phát âm COOL AIR thành CUNE, ngay cả khi đọc tiếng Anh chăng?

§ 1114. Kiến thức ngày nay, số 554

ĐỘC GIẢ: “Tí dạ tứ thời ca”, có phải là “những bài ca về bốn mùa (tứ thời) làm để hát lúc nửa đêm (tí dạ)” hay không? Hình như trong chùm thơ này có một bài về mùa xuân khá “sexy” vì có cả chuyện “tốc váy” nữa. Có phải vì làm để hát lúc nửa đêm nên mới có chuyện đó không?

AN CHI: Thực ra bài đó chẳng có gì đáng gọi là sexy cả; chỉ có chuyện thơ mộng mà thôi. Nguyên văn như sau:

Xuân ca

Xuân lâm hoa đa my,

Xuân điểu ý đa ai.

Xuân phong phục đa tình,

Xuy ngã la thường khai.

Tạm dịch:

Rừng xuân hoa đẹp nhiều,

Chim xuân hót rất vui.

Gió xuân càng đa tình,

Thổi bung váy lụa em.

Xin chú ý: – my: tươi đẹp; ai: ở đây là vui tai, gợi cảm (chứ không phải là đau buồn).

Rõ ràng chẳng có gì sexy. Vả lại chuyện gió thổi bung váy lụa em là chuyện “trời cho” chứ có phải là cô gái muốn thế đâu! Khác hẳn với một vài nữ ca sĩ của ta ngày nay mặc áo xẻ đùi lên đến ngang …gò Vệ nữ hoặc cô người mẫu nọ để lộ chiếc quần lót đen nhỏ nhắn – đây là do đạo diễn? – khi trình diễn trước bàn dân thiên hạ, như có báo đã nêu mới đây.

Tí dạ ở đây không phải là một danh ngữ chỉ giờ giấc mà là tên người nên phải viết hoa thành Tí Dạ (dĩ nhiên là có thể do chào đời lúc nửa đêm nên mới được cha mẹ đặt tên như thế). Đây là một nhân danh đã được ghi nhận hẳn hoi trong Trung Quốc lịch đại nhân danh đại từ điển do Trương Huy Chi, Thẩm Khởi Vĩ, Lưu Đức Trọng chủ biên (Thượng Hải cổ tịch xuất bản xã, 1999) và trong một số quyển từ điển thông dụng khác. Tí Dạ là một người con gái sống vào đời Đông Tấn (317 – 420), tương truyền là đã đặt ra Tí Dạ ca (những bài ca của Tí Dạ), đã thấy lưu hành trong khoảng niên hiệu Thái Nguyên (376 – 397) đời Hiếu Vũ Đế (373 – 397) nhà Đông Tấn.

Vậy Tí Dạ tứ thời ca chẳng qua là “Những bài ca về bốn mùa của Tí Dạ (đời Đông Tấn)” chứ chẳng phải là “Những bài ca làm để hát vào lúc nửa đêm” (nên mới có chuyện “tốc váy”) như có người đã vô tình hay cố ý hiểu sai.

§ 1115. Kiến thức ngày nay, số 554

ĐỘC GIẢ: Có gì khác biệt giữa Seap Games và Sea Games. Tôi thấy các báo viết về sự kiện thể thao này giữa các nước Đông Nam Á từ 1969 đến 1972 thường viết Seap Games; các cuộc tranh tài về sau đó lại viết Sea Games.

AN CHI: Trước nhất, xin lưu ý rằng cách viết chính xác là SEAP Games và SEA Games (thay vì “Seap” và “Sea”).

SEAP Games là Southeast Asian Peninsular Games, nghĩa là Đông Nam Á bán đảo Vận hội, mà các thành viên sáng lập là Campuchia, Lào, Mã Lai (nay là Malaysia), Miến Điện (nay là Myanmar), Thái Lan và Việt Nam (miền Nam), sau đó thêm Singapore. Sở dĩ phải nói Peninsular (= bán đảo, viết tắt bằng chữ P) là vì ngoài những nước đã kể, Đông Nam Á (Southeast Asia) bấy giờ còn gồm có Brunei, Indonesia và Philippines, là những quốc gia hải đảo chưa tham gia.

SEAP Games lần 1 tổ chức năm 1959 tại Bangkok, Thái Lan.

SEAP Games lần 2 tổ chức năm 1962 tại Rangoon, Miến Điện.

SEAP Games lần 3 tổ chức năm 1965 tại Kuala Lumpur, Malaysia.

SEAP Games lần 4 tổ chức năm 1967 tại Bangkok, Thái Lan.

SEAP Games lần 5 tổ chức năm 1969 tại Rangoon, Miến Điện.

SEAP Games lần 6 tổ chức năm 1971 tại Kuala Lumpur, Malaysia.

SEAP Games lần 7 tổ chức năm 1973 tại Singapore.

SEAP Games lần 8 tổ chức năm 1975 tại Bangkok, Thái Lan.

Tại kỳ SEAP Games lần 8, Indonesia và Philippines được kết nạp nên từ lần thứ 9 mới đổi tên mà gọi là SEA Games (Southeast Asian Games).

SEA Games lần thứ 9 tổ chức năm 1977 tại Kuala Lumpur, Malaysia.

SEA Games lần thứ 10 tổ chức năm 1979 tại Jakarta, Indonesia, có thêm Brunei tham gia.

SEA Games lần thứ 11 tổ chức năm 1981 tại Manila, Philippines.

SEA Games lần thứ 12 tổ chức năm 1983 tại Singapore.

SEA Games lần thứ 13 tổ chức năm 1985 tại Bangkok, Thái Lan.

SEA Games lần thứ 14 tổ chức năm 1987 tại Jakarta, Indonesia.

SEA Games lần thứ 15 tổ chức năm 1989 tại Kuala Lumpur, Malaysia với sự trở lại của Lào và Việt Nam (thống nhất) sau một thời gian gián đoạn.

SEA Games lần thứ 16 tổ chức năm 1991 tại Manila, Philippines.

SEA Games lần thứ 17 tổ chức năm 1993 tại Singapore.

SEA Games lần thứ 18 tổ chức năm 1995 tại Chiang Mai, Thái Lan.

SEA Games lần thứ 19 tổ chức năm 1997 tại Jakarta, Indonesia.

SEA Games lần thứ 20 tổ chức năm 1999 tại Bandar Seri Begawan, Brunei.

SEA Games lần thứ 21 tổ chức năm 2001 tại Kuala Lumpur, Malaysia.

SEA Games lần thứ 22 tổ chức năm 2003 tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh, Việt Nam, có thêm Đông Timor tham gia.

SEA Games lần thứ 23 tổ chức năm 2005 tại Manila và Bacolod, Philippines.

Như thế là tên SEAP Games được sử dụng từ 1959 đến 1975 (chứ không phải 1969 – 1972); lúc bấy giờ chỉ mới có 7 nước Đông Nam Á lục địa tham gia. Từ 1977 (lần thứ 9) mới gọi là SEA Games và mới gồm toàn bộ các nước Đông Nam Á, mà thành viên “trẻ” nhất là Đông Timor (2003).

§ 1116. Kiến thức ngày nay, số 554

ĐỘC GIẢ: Tại sao trên đường đi mà lại có ổ gà? Cách nói này xuất phát từ đâu?

AN CHI: Ổ gà là một hình thức sao phỏng (calque) từ tiếng Pháp nid-de-poule mà ngôn ngữ này dùng để chỉ những chỗ trũng trên đường đi. Như ông đã biết, đường giao thông kiểu hiện đại, đặc biệt là có tráng nhựa, là do thực dân Pháp “khai mào” ở nước ta nên không có gì lạ nếu ta đã mượn cách nói này từ tiếng Pháp.

§ 1117. Kiến thức ngày nay, số 554

ĐỘC GIẢ: Hiện nay các phương tiện thông tin đại chúng thường dùng cụm từ “mô tô xe máy”. Tôi tra Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên thì không tìm thấy từ “mô tô”. Vậy ông có thể cho biết nguồn gốc của từ này và nghĩa của nó. Theo ông, dùng cụm từ “mô tô xe máy” như vậy có thích hợp không?

AN CHI: Thực ra, ngay trong ấn bản lần thứ 2 năm 1992 (chúng tôi không có bản in lần đầu tiên) thì Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên cũng đã có ghi nhận từ mà ông đã nêu dưới hai dạng: mô tô và môtô. Mô tô được xếp ngay phía dưới mô típ ở trang 633 (ấn bản 2003 là trang 638) còn môtô thì được xếp ngay phía dưới môtip ở trang 639 (ấn bản 2003 là trang 643). Đây là một từ mượn của tiếng Pháp motocyclette, cũng nói tắt thành moto và có nghĩa là… mô tô. Chúng tôi cho rằng nói mô tô, xe máy cũng được vì hai đằng khác nhau ở dung tích xi-lanh là trên 125 phân khối hay là từ 125 phân khối trở xuống.

Vả lại, nếu ta quan niệm mô tô, xe máy là một cấu trúc tự do (không cố định) thì đây sẽ là chuyện hoàn toàn bình thường.

§ 1118. Kiến thức ngày nay, số 554

ĐỘC GIẢ: Trong cuốn Ngồi tù Khám Lớn của ông Phan Văn Hùm (do Nxb. Văn hoá Thông tin in lại năm 2002), trang 28 có ghi:

“Ban đầu tôi muốn nín.

Ó ré có hơi tức một chút”.

Ở cuối trang, người biên tập có chú thích:

“Ó: loại diều lớn con, rất hung ác. Ré: la lớn (la lớn như tiếng con diều hung ác) (BT)”.

Hai tiếng ó ré được hiểu và giảng như vậy có đúng không?

AN CHI: Chắc ông cũng sẵn sàng đồng ý với chúng tôi rằng đó là một cách hiểu ngộ nghĩnh. Ó ở đây thực ra là “lấy hơi trong cổ mà kêu dài”, như Huình-Tịnh Paulus Của đã giảng trong Đại Nam quấc âm tự vị. Từ điển gia của chúng ta còn cho thêm thí dụ:

“Ó rân. Ó dậy: Kêu lớn tiếng mà dài, reo lên om sòm, (giặc)”.

Trong Việt Nam tự điển, quyển hạ, Lê Văn Đức còn nêu nhiều thí dụ hơn: kêu ó, khóc ó, la ó, ó dậy, ó giặc, ó ré (đây chính là chữ mà Phan Văn Hùm đã dùng), ó vang. Tác giả giảng:

“Ó: Om, vang tiếng la khóc vang dậy”.

Đây mới đích thị là nghĩa của chữ ó trong ó ré.

§ 1119. Kiến thức ngày nay, số 557

ĐỘC GIẢ: Trong chương trình “Danh nhân đất Việt” phát trên VTV1 tối 27-12-2005 nói về Trần Nhật Duật, ông Lê Văn Lan đã nói một câu như sau:

– Trần Nhật Duật bèn khỏi bệnh.

Tôi ngờ ngợ mà không rõ nó không ổn ở chỗ nào.

AN CHI: Câu này không ổn ở từ bèn, mà một số quyển từ điển giảng cũng chưa ổn. Từ điển tiếng Việt, do Văn Tân chủ biên, chẳng hạn, giảng bèn là “liền ngay thời gian sau”. Quyển từ điển này đã không nêu được một đặc điểm quan trọng của động từ đi liền theo sau bèn: đây phải là một vị từ diễn đạt một hành động phụ thuộc vào sự quyết định của chủ thể. Khỏi bệnh là một ngữ vị từ thể hiện một sự diễn tiến hoàn toàn khách quan (không phụ thuộc vào sự quyết định của Trần Nhật Duật) nên ta không thể nói rằng vị danh nhân này “bèn khỏi bệnh”.

Trong hai câu:

a. Anh ta bèn trượt chân mà ngã nhào xuống đất và

b. Anh ta bèn giả vờ trượt chân mà ngã nhào xuống đất,

chỉ có câu b mới đúng vì sự giả vờ phụ thuộc vào sự quyết định của anh ta chứ sự trượt chân (câu a) thì không.

Một số vị từ chỉ trạng thái cũng không thể đi sau bèn. Chẳng hạn, ta không thể nói: bèn đau đớn; bèn sung sướng; v.v..

§ 1120. Kiến thức ngày nay, số 557

ĐỘC GIẢ: Tam dương khai thái: tại sao ba con dê (tam dương) lại có thể mở ra vận hội hanh thông (khai thái) ?

AN CHI: Dương ở đây là một trong hai nguyên lý của trời đất, vũ trụ, đối với âm, chứ không phải là dê. Ba con dê họp lại chỉ tạo thành sự hôi tanh mà thôi (ba chữ dương (= dê) làm thành chữ chiên (= hôi tanh). Câu tam dương khai thái lấy chữ trong Kinh Dịch. Thái là một quẻ kép (trùng quái) trong đó có ba hào dương (tam dương) và ứng với tháng Giêng là tháng đầu năm nên người ta mới nói tam dương khai thái. Chúng tôi đã có trình bày kỹ về câu này trên Kiến thức ngày nay, số 204, ngày 1-4-1996. Xin ông vui lòng xem lại số này.

§ 1121. Kiến thức ngày nay, số 557

ĐỘC GIẢ: Trên Chuyện Đôngchuyện Tây, ông An Chi đã nhiều lần chứng minh và khẳng định rằng Olympia, nơi diễn ra các đại hội thể thao ở Hy Lạp thời cổ đại, là một vùng đồng bằng chứ không phải một đỉnh núi như VTV3 đã dùng để đặt tên cho một chương trình thi (Đường lên đỉnh Olympia). Nhưng khi tôi “lang thang” trên mạng Webshots. com thì bắt gặp một bức ảnh chụp cảnh núi non (Xin xem Ảnh 1 – BBT) với chú thích rõ ràng là “The Heart of the Olympics” (Trung tâm của các đại hội Olympic). Vậy đây chẳng phải là “đỉnh Olympia” của VTV3 hay sao?

AN CHI: Hẳn là ông muốn đùa với chúng tôi (hay với VTV3?) cho vui lúc tất niên chứ chúng tôi đã “rà” lại trên Webshots.com thì thấy sự thật không đúng như lời của ông. Ông đã “giấu” mất danh ngữ Hart Lake nên Hart Lake, the Heart of the Olympics chỉ còn là “The Heart of the Olympics”. Lake là hồ và Hart Lake là hồ Hart. Bức ảnh ông gởi đến rõ ràng là một cảnh hồ và đó là hồ Hart. Huống chi, Olympics không chỉ là một cách nói gộp của Olympic Games (các cuộc thi Olympic) mà còn là một cách nói gộp của cả Olympic Mountains (vùng núi Olympic) ở phía Tây Bắc bang Washington của nước Mỹ, mà ngọn cao nhất là Olympus (2.428m). Vậy Hart Lake, the Heart of the Olympics là “hồ Hart, trung tâm của khối núi Olympic”, nằm trong khu Công viên quốc gia Olympic (Olympic National Park), trên bán đảo Olympic (Olympic Peninsula) nên tất nhiên chẳng có liên quan gì đến các đại hội thể thao “Olympic” cả.

Bức ảnh mà ông gởi đến là tác phẩm của Don Paulson, một nhiếp ảnh gia chuyên chụp cảnh thiên nhiên (nature photographer), sống ở gần Seabeck (Washington), đã lặn lội để khám phá thiên nhiên bằng máy ảnh hơn 30 năm, đặc biệt là vùng Tây Bắc (North West) nước Mỹ. Ông đã đặt chân đến nhiều bang của nước Mỹ; riêng ở châu Âu, ông chỉ mới đến thăm miền Nam nước Pháp, chưa hề đặt chân đến Hy Lạp nên chẳng làm sao có được bức ảnh nào về Hy Lạp (Xin xem http://www.donpaulson.com, mục “List of Subject Areas” (Danh sách các vùng (đã đến để lấy) đề tài)). Mà dù cho Paulson có chụp được bao nhiêu cảnh của Hy Lạp thì The Heart of the Olympics ở đây vẫn chỉ là “trung tâm của vùng núi Olympic” chứ không phải là “trung tâm của các cuộc thi Olympic”.

Vì là một thắng cảnh, lại nằm ở trung tâm của một công viên quốc gia nên Hart Lake được nhiều người biết đến và chụp ảnh. Do đó, ta không chỉ có ảnh “Hart Lake” của Don Paulson (Ảnh 1) mà còn có cả ảnh hồ này do những người khác chụp nữa, chẳng hạn của J. Fortner (Ảnh 2), của Halp 19 (Ảnh 3), v.v.. Chẳng những thế mà Hart Lake còn là đề tài cho hội hoạ nữa, như có thể thấy trong bức sơn dầu Hart Lake của John Budicin (Ảnh 4).

Tóm lại, the Heart of the Olympics ở đây chẳng có liên quan gì đến địa lý của Hy Lạp và các cuộc thi điền kinh của nước này ở thời cổ đại cả. Chỉ khi nào tại vùng Olympia (của Hy Lạp) có xảy ra một cuộc vận động tạo sơn ngay trong kỷ địa chất mà ta đang sống thì may ra ở đó mới có núi mà thôi. Nhưng núi (hoặc những núi) này cũng sẽ chẳng có dây mơ rễ má gì với những cuộc thi Olympic của Hy Lạp thời xưa cả.

§ 1122. Kiến thức ngày nay, số 557

ĐỘC GIẢ: Sầm Tham đời Đường có làm bài “Sơn phòng xuân sự”, thất ngôn tứ tuyệt. Có phải nhà thơ muốn vịnh cái sự gì đó, xảy ra ở một căn phòng trên núi hay không?

AN CHI: Ở đây chỉ có sự tiêu điều và cô liêu mà thôi. Sau đây là nguyên văn chữ Hán và bản dịch của Tản Đà.

Sơn phòng xuân sự

Lương viên nhật mộ loạn phi nha,

Cực mục tiêu điều tam lưỡng gia.

Đình trụ bất tri nhân khứ tận,

Xuân lai hoàn phát cựu thì hoa.

Dịch nghĩa:

Trong vườn Lương, lúc chiều tà những con quạ bay hỗn loạn.

Trông hết cả tầm mắt cũng chỉ thấy hai, ba nhà tiêu điều.

Cây trong sân không biết rằng người ta đã đi hết.

Xuân về lại nở những bông hoa thời xưa.

Cảnh xuân nhà trên núi

Trời tối vườn Lương quạ lượn lờ,

Nhà đâu vút mắt, nóc lưa thưa.

Cây xuân chẳng biết người đi hết,

Xuân đến hoa còn nở giống xưa*.

§ 1123. Kiến thức ngày nay, số 558

ĐỘC GIẢ: Xin cho biết chữ hồng trong câu Khai trương hồng phát có nghĩa là gì. Một người bạn nói với tôi rằng hồng ở đây là đỏ. Người Trung Hoa rất thích màu đỏ vì nó tượng trưng cho sự may mắn. Điều này có đúng không?

AN CHI: Đúng là đối với người Trung Hoa thì màu đỏ tượng trưng cho sự may mắn, sự tốt đẹp. Hồng nhật là ngày hênh (Chúng tôi viết hênh với -nh cuối), ngày may mắn; hồng loan là ngôi sao may mắn; hồng vận là số đỏ; v.v.. Nhưng trong khai trương hồng phát thì hồng lại không phải là đỏ, mà là to, lớn. Hồng phát là phát tài to, là đại phát tài. Khai trương hồng phát là lời chúc ra Giêng (sau Tết) mở cửa hàng để tiếp tục buôn bán, làm ăn thì được phát tài to.

§ 1124. Kiến thức ngày nay, số 558

ĐỘC GIẢ: Ở Chợ Lớn, một số cửa hàng bán liễn (trướng) treo Tết, có loại ghi lời chúc là “Niên niên hữu dư” mà thêu (hoặc dệt) toàn hình cá là cá. Xin cho biết tại sao.

AN CHI: Đây là do tín ngưỡng dân gian của người Trung Hoa, như chúng tôi đã có nói đến mấy lần tại Chuyện Đông chuyện Tây. Người ta thường yêu thích, rồi đề cao và lấy làm biểu tượng cái hình của vật hoặc con vật mà tên gọi trùng (đồng âm) với tên gọi của những khái niệm tốt lành như phước, lộc, thọ, v.v.. Con dơi là biểu tượng của phước (phúc) vì danh từ có nghĩa là “dơi” đọc theo âm Hán Việt là phúc (ta quen đọc thành “bức” trong “biền bức”), đồng âm với phúc trong phúc đức, hạnh phúc, v.v.. Con nai là biểu tượng của lộc vì tên của nó đọc theo âm Hán Việt cũng là lộc (lộc nhung là nhung nai (hươu)) v.v. và v.v.. Chúng tôi lấy âm Hán Việt làm thí dụ để ông và bạn đọc dễ hình dung vấn đề nhưng xin nhấn mạnh rằng trong tiếng Hán thì các trường hợp trên cũng là đồng âm với nhau. Trường hợp hình cá thì hơi khác, vì sự ứng dụng ở đây chỉ đúng cho âm Bắc Kinh và âm của một vài phương ngữ khác của tiếng Hán chứ không đúng cho âm Hán Việt. Dư là có của ăn của để còn tên của loài cá đọc theo âm Hán Việt lại là ngư nên không đồng âm. Nhưng trong tiếng Bắc Kinh thì cả dư lẫn ngư đều phát âm thành yú còn trong tiếng Quảng Đông, chẳng hạn, thì đều là yụ (chữ u ở đây đọc như u trong tiếng Pháp). Chính vì vậy nên người Trung Quốc mới lấy hình con cá làm biểu tượng cho sự dư dả.

§ 1125. Kiến thức ngày nay, số 558

ĐỘC GIẢ: Trong bài ghi chép nhan đề “Quý nhân Quy Nhơn”, đăng trên Văn nghệ, số 2-2006, tác giả Xuân Ba đã viết:

“Nhà thơ Thanh Thảo bây giờ thì quần cư hẳn ở đất Quảng Ngãi thì phải, nhưng có hơn mười năm, Thanh Thảo tá túc hành nghề ở đất Quy Nhơn”.

Xin cho biết “quần cư” nghĩa là gì.

AN CHI: Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên (ấn bản 2003) giảng quần cư là “tụ họp ở một nơi để cùng sinh sống” và cho thí dụ: Nhiều người chạy loạn đã đến quần cư ở đây. Từ điển tiếng Việt của Nguyễn Kim Thản, Hồ Hải Thuỵ, Nguyễn Đức Dương (Nxb. Văn hoá Sài Gòn, 2005) cũng giảng là “cư trú tụ họp tại một nơi” và cho thí dụ: Dân tản cư đã quần cư tại đây. Việt Nam tự điển của Lê Văn Đức thì giảng quần cư là “lập xóm ở chen chúc với nhau”. Nhưng đây là một cái nghĩa, cũng là một cách dùng, tương đối mới chứ cái nghĩa xưa hơn của quần cư thì đã được Từ điển Việt Nam của Ban tu thư Khai Trí giảng là “ở chung thành đoàn” còn Từ điển tiếng Việt do Văn Tân chủ biên (Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1967) giảng là “tụ họp thành bầy” với chú thích “cũ”.

Nhưng dù có được dùng theo nghĩa cũ hay mới thì chủ thể liên quan đến vị từ quần cư cũng phải là một tập thể, một số đông chứ một mình nhà thơ Thanh Thảo thì không thể “quần cư” được.

§ 1126. Kiến thức ngày nay, số 558

ĐỘC GIẢ: 1. Trong Truyện Kiều, đoạn Thúc Sinh ngắm Kiều tắm và làm thơ ngợi khen (câu 1311 – 1320), thi hào Nguyễn Du có viết:

“… Rõ màu trong ngọc trắng ngà,

Dày dày sẵn đúc một toà thiên nhiên.

Sinh càng tỏ nét càng khen,

Ngụ tình tay thảo một thiên luật Đường.

Nàng rằng: “Vâng biết lòng chàng,

Lời lời châu ngọc hàng hàng gấm thêu.

Hay hèn lẽ cũng nối điêu,

Nỗi quê nghĩ một hai điều ngang ngang.

Lòng còn gởi áng mây Hàng,

Hoạ vần, xin hãy chịu chàng hôm nay”.

2. Trong bài hát nói Làm câu đối Tết, nhà thơ Tú Xương viết: “(…) Đối rằng: Cực nhân gian chi phẩm giá: phong nguyệt tình hoài; Tối thế thượng chi phong lưu: giang hồ khí cốt.

Viết vào giấy, dán ngay lên cột,

Hỏi mẹ mày rằng dốt hay hay?

Rằng: Hay thì thực là hay,

Chẳng hay sao lại đỗ ngay Tú tài!

Xưa nay em vẫn chịu ngài...”.

Hai chữ chịu đó có cùng một nghĩa hay có nghĩa khác nhau?

* Trong Tự điển Việt Nam tân từ điển minh hoạ (Nhà sách Khai Trí xuất bản, Sài Gòn, 1967) Thanh Nghị giải thích (tr. 337):

Chịu bt 1 (P.devoir de l’ argent à quelqu’un; à crédit).

Mắc tiền của người chưa trả được//Mua chịu: acheter à crédit. Bán chịu: vendre à crédit.

2. (P.subir, endurer, supporter; consentir).

Nhận lấy: Phong trần chịu đã ê chề (Nguyễn Du).

3. (P.céder, se soumettre, se déclarer vaincu) Không thể làm được, thua: Chàng bảo chịu, thiếp rằng chửa chịu (H.X. Hương).

Xin hỏi ý kiến ông An Chi:

* Chịu trong câu 1 là xin khất lại, “nợ” (mắc nợ) hay là thua, chịu thua? Chịu trong câu 2 là thua, chịu thua hay “phục lăn”, “chịu phép”? Hoặc còn có nghĩa nào khác?

AN CHI: Về chữ chịu trong trường hợp đầu (liên quan đến các câu 1317 – 1320), Hồ Đắc Hàm đã giảng như sau: “Có một ngày kia, Kiều tắm nước nóng ở trong buồng, lộ thân thể ra, chàng Thúc trông thấy, chàng mới nhân đó vịnh một bài thơ. Nàng đọc thơ khen hay, mà lại nói vì nỗi nhớ nhà chưa có thể hoạ thơ được”*.

Cứ theo cách diễn đạt thì Hồ Đắc Hàm hiểu chịu ở đây là hẹn, là khất đến một dịp khác. Chúng tôi cho rằng đây là một cách hiểu bình thường và chính xác. Trong Từ điển Truyện Kiều (Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1974), Đào Duy Anh cũng hiểu theo hướng đó nhưng lại giảng chịu là “mắc nợ”. Bổ sung và sửa chữa để “nâng cấp” Từ điển Truyện Kiều, Phan Ngọc cũng “chịu” cách giảng chịu là “mắc nợ”. Chúng tôi lạm phép cho rằng ở đây mà giảng là “khất”, “hẹn” thì nhẹ nhàng và thích hợp hơn. Mắc nợ là một ngữ vị từ thiên về vật chất, tiền bạc; còn nếu là về mặt tinh thần thì phải là một món “nợ” rất lớn, rất “nặng kí”, chẳng hạn như việc cứu vớt tính mạng chứ ở đây thì chỉ là việc hoạ thơ.

Chi tiết hơn Việt Nam tân từ điển minh hoạ của Thanh Nghị, Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên (ấn bản 2003) giảng từ chịu như sau:

“1. Nhận lấy điều không hay, bất lợi. Chịu đòn. Chịu các khoản phí tổn (…). 2. Tiếp nhận một tác động nào đó từ bên ngoài. Chịu ảnh hưởng tốt của nhà trường. Chịu sự lãnh đạo (…). 3. Thích ứng với điều không lợi cho mình. Chịu lạnh (…) Không chịu nổi quả đấm. 4. Nhận mà nợ lại, chưa trả. Còn chịu một số tiền (…) Chịu ơn. 5. (kng) Thừa nhận cái hay, cái hơn của người khác; phục (…) Chịu anh là người nhớ giỏi. 6. (kng) Tự nhận bất lực, không làm nổi; hàng. Khó quá, xin chịu! 7. (thường dùng phụ trước đg.). Bằng lòng, đồng ý, tuy vốn không muốn, không thích (…) Năn nỉ mãi mới chịu giúp. 8. (dùng trước đg.) Cố gắng làm việc gì một cách tự nguyện. Chịu học cái hay của người khác. Ít chịu suy nghĩ”.

Chúng tôi cho rằng nghĩa của từ chịu trong trường hợp sau (bài hát nói của Tú Xương) là một sự kết hợp giữa nghĩa 5 và nghĩa 6 đã cho trong Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên vì có hiểu như thế thì mới đúng với sự hóm hỉnh của bà Tú chăng?

1127 – 1137

§ 1127. Kiến thức ngày nay, số 558

ĐỘC GIẢ: Xin cho biết nguyên văn (âm Hán Việt cũng được) bài “Xuân giang” của Bạch Cư Dị và bản dịch của thi sĩ Tản Đà.

AN CHI: Dưới đây là nguyên văn và bản dịch của Tản Đà đã được đăng trên báo Ngày nay, số 104, ngày 3-4-1938:

Xuân giang

Viêm lương hôn hiểu khổ suy thiên

Bất giác Trung châu dĩ nhị niên,

Bế các chỉ thinh triêu mộ cổ,

Thượng lâu không vọng vãng lai thuyền.

Oanh thanh dụ dẫn lai hoa hạ.

Thảo sắc câu lưu toạ thuỷ biên.

Duy hữu xuân giang khan vị yếm,

Oanh sa nhiễu thạch lục sàn viên.

Sông xuân

Lần thâu nóng lạnh hôm mai,

Trung châu nào biết đã hai năm tròn.

Sớm hôm bên gác trống dồn,

Trước lầu qua lại coi buồn thuyền xa.

Tiếng oanh rủ lại dưới hoa,

Cỏ non bến nước cho ta mải ngồi.

Sông xuân xem mãi chưa rồi,

Quẩn quanh sỏi đá cuốn trôi theo dòng*.

§ 1128. Kiến thức ngày nay, số 559

ĐỘC GIẢ: Trong mục “Tin văn nghệ thế giới”, một tờ báo ra ngày 8-2-2006 đã viết:

“Luciano Pavarotti trình diễn tại Bồ Đào Nha vào ngày 21-4-2006 ở tuổi thất thập cổ lai hy. Ngôi sao người Ý với giọng soprano Carmela Remiglio sẽ cùng hát với Pavarotti ở Lisbon bên bờ sôngAtlantic Pavilion. Vé để thưởng thức sự kiện này sẽ bắt đầu bán vào ngày 17-2-2006 (AFP)”.

Cứ theo lời văn trên đây thì Pavarotti sẽ hát ở ngoài trời, bên bờ sông và tên con sông là “Atlantic Pavilion”. Xin cho biết có đúng như thế không.

AN CHI: Pavarotti sẽ không hát ở ngoài trời mà nước Bồ Đào Nha cũng chẳng có con sông nào tên là “Atlantic Pavilion” cả.

Chúng tôi đã kiểm chứng ở mẩu tin hữu quan của AFP ngày 6-2-2006 do Yahoo! News đăng lại thì thấy viết như sau:

“Italian opera star Luciano Pavarotti will perform in the Portuguese capital on April 21 as part of his ongoing farewell world tour, concert organizers said. The legendary 70-year-old tenor’s tour includes 40 concerts and is to end later this year. Italian soprano Carmela Remiglio will sing with Pavarotti in Lisbon at the riverside Atlantic Pavilion (…)”.

Nghĩa là:

“Ngôi sao opera người Ý Luciano Pavarotti sẽ trình diễn ở thủ đô Bồ Đào Nha ngày 21 tháng tư như một phần của tour từ giã vòng quanh thế giới đang diễn ra – các nhà tổ chức hoà nhạc đã nói: Tour của giọng tenor 70 tuổi huyền thoại gồm có 40 cuộc hoà nhạc và sẽ kết thúc vào cuối năm nay. Giọng soprano người Ý Carmela Remiglio sẽ hát với Pavarotti tại đại sảnh đường Atlantic ven sông (…)”.

Vậy nơi mà Pavarotti sẽ trình diễn là một sảnh đường (pavilion); sảnh đường này toạ lạc ở ven sông (riverside) và có tên là Atlantic nên lời tường thuật của AFP mới gọi đó là “riverside Atlantic Pavilion”. Atlantic Pavilion, tiếng Bồ Đào Nha là Pavilhão Atlântico, là công trình của kiến trúc sư Regino Cruz, hoàn tất vào năm 1998 để chào đón Cuộc triển lãm Hoàn vũ (Exposition Universelle), tổ chức tại Lisbon vào năm đó. Đại sảnh đường này nằm bên bờ sông Tage, con sông lớn nhất của Bồ Đào Nha, ở ngay vùng cửa sông nhìn ra Đại Tây Dương (Atlantic Ocean) nên mới được đặt tên là Pavilhão Atlântico. Đại sảnh đường này được trang bị cực kỳ hiện đại, nội thất có thể thay đổi để phục vụ cho nhu cầu của từng cuộc sinh hoạt, hội họp. Đây là nơi đã tổ chức Giải vô địch thế giới các môn thể thao trong nhà (World Indoor Championships) năm 2001 và từng là trung tâm báo chí của Euro 2004 khi Giải vô địch Bóng đá châu Âu diễn ra tại Bồ Đào Nha. Trong chuyến lưu diễn châu Âu năm 2004, Madonna cũng đã từng hát tại Atlantic Pavilion.

Tóm lại, Atlantic Pavilion không phải là một con sông. Đó là tên của một công trình kiến trúc đậm đà màu sắc vị lai chủ nghĩa toạ lạc bên bờ sông Tage, con sông lớn nhất của Bồ Đào Nha, chảy ra Đại Tây Dương. Nếu cần chuyển ngữ cái tên đó sang tiếng Việt thì có thể gọi đó là Đại sảnh đường Đại Tây Dương.

§ 1129. Kiến thức ngày nay, số 559

ĐỘC GIẢ: Trên Kiến thức ngày nay, số 551, ông có nói rằng Tổng thống Mỹ G.W. Bush cũng còn được gọi (đùa) là George “Dubya” Bush. Tôi lại mới nghe được một cái tên lạ hơn nữa: Bushgollum. Vậy Bushgollum là ai hay là gì?

AN CHI: Cái tên Bushgollum dùng để chỉ tổng thống đời thứ 43 của nước Mỹ là kết quả của một sự liên tưởng, một sự so sánh dí dỏm và dĩ nhiên là rất…“chua”. Đây vừa là một sự chơi chữ rất tế nhị, vừa là một sự “chơi hình” sinh động.

Cái sự “chơi” này bắt nguồn từ tính cách của ông Bush và tính cách của một nhân vật mà nhà làm phim Peter Jackson đã “nặn” ra trong bộ phim The Lord of the Rings (Chúa tể của những chiếc nhẫn). Xin mời ông và bạn đọc so sánh thì sẽ thấy.

Trong Ảnh 1 là Gollum của Peter Jackson còn trong Ảnh 2 thì là… Bushgollum mà ông đã nghe nói. Nói cho thật sự chính xác thì Peter Jackson chỉ có công – dù là công lớn – tạo cho ta một nhân vật Gollum cụ thể và sinh động, “bằng xương bằng thịt” trên màn ảnh chứ cái công đầu tiên thì lại thuộc về nhà văn người Anh sinh ở Nam Phi John Ronald Reuel Tolkien. Vâng, Jackson làm bộ phim The Lord of the Rings dựa theo bộ tiểu thuyết cùng tên của Tolkien. Tuy cũng có tứ chi (hai tay và hai chân) đàng hoàng nhưng với Tolkien thì Gollum có lúc giống một con nhện, có lúc giống một con sâu ngọ nguậy, có lúc giống một con cào cào (ngoài Bắc gọi là châu chấu), có lúc giống một con ếch và có lúc thì lại giống như một con chó. Còn với nhà làm phim thì Gollum giống như …ta có thể thấy trong Ảnh 1, nhờ sự tưởng tượng thêm của chính Jackson cộng với kỹ xảo và kỹ thuật hiện đại để tạo ra một nhân vật ảo. Một lời nhận xét bằng tiếng Pháp trên mạng (không thấy ký tên) đã gọi Gollum của phim là một personnage nauséabond (nhân vật đáng kinh tởm (nghĩa gốc của nauséabond là gây nôn mửa)).

Bức ảnh “Bushgollum” xuất hiện lần đầu tiên có lẽ là trên FreakingNews.com. Vì tính chất quan trọng của nó, một thân hữu đã khuyên chúng tôi nên nêu rõ xuất xứ cho cẩn thận. Ta cứ vào Yahoo! hoặc Google, v.v., gõ “Bushgollum” rồi cho tìm ảnh thì ngay trang đầu tiên ta sẽ thấy đến một chục rưỡi ảnh “Bushgollum” của nhiều web khác nhau…y chang như Ảnh 2 ở trên.

§ 1130. Kiến thức ngày nay, số 560

ĐỘC GIẢ: Từ ngày 30-12-2005, HTV7 bắt đầu phát sóng bộ phim truyền hình Thương gia của Hàn Quốc, dài 50 tập vào lúc 22g30 mỗi đêm. Tôi thấy mở đầu phim thường có hai chữ Hán, không biết đó có phải là hai chữ “thương gia” hay không. Nếu không thì đó là hai chữ gì và hai chữ này có liên quan gì đến nội dung của bộ phim?

AN CHI: Đó là hai chữ Thương đạo, như có thể thấy trên hình bìa hộp DVD (Ảnh 1) hoặc trong tranh giới thiệu trò chơi trên mạng (Ảnh 2) mà chúng tôi sao lại để giới thiệu với ông và bạn đọc.

Hai chữ Thương đạo đã được chính những nhà làm phim của hãng MBC phiên âm thành Sang Do và dịch sang tiếng Anh thành Business Ethics, có nghĩa là đạo đức trong buôn bán, kinh doanh. Cũng chính vì nghĩa của hai chữ đó là như thế nên ta thấy trong nhiều forum bằng tiếng Hán, Thương đạo đã được giảng là thương nghiệp đạo đức (mà theo cú pháp tiếng Việt thì sẽ là “đạo đức thương nghiệp”). Hai chữ này và cách hiểu này hoàn toàn phù hợp với chủ đề của bộ phim.

Ảnh 1: Sang Dao

Ảnh 2: Sangdo Game

Để nêu bật chủ đề trên đây, các nhà làm phim đã xây dựng hai nhân vật mà cách hành xử trong kinh doanh hoàn toàn đối lập với nhau: Park Ju Myung, ông chủ của Song Bang và Hong Đức Chu, ông chủ của Mãn Thương. Park Ju Myung không từ một thủ đoạn nào để triệt hạ đối phương, kể cả việc liên kết với bọn cướp đường để phá hoại cơ sở sản xuất của người khác, như cho đốt phá cả trang trại trồng sâm mà ông chủ Mãn Thương đã phải gầy dựng trong bao nhiêu năm mới có được. Hắn ta cũng không ngần ngại đút lót cho tên quan tham ô những 5 vạn lạng bạc để mua quyền buôn bán nhân sâm (nhưng không thành). Còn ông chủ của Mãn Thương thì hoàn toàn ngược lại. Đây là một doanh nhân lương thiện, chánh trực, đã dạy cho nhân vật chính là Im Sang Ok một nguyên tắc kinh doanh mà Sang Ok đã ghi tâm khắc cốt:

Buôn bán không phải cốt để lời tiền, mà để lời nhân tâm.

Chính vì vậy nên khi bị đối thủ triệt hẳn con đường buôn bán của mình đến phải “dẹp tiệm”, ông chủ này đã không quên tạo điều kiện cho những người giúp việc của mình có thể tạm thời tìm kế sinh nhai: người nào cũng nhận được của ông một tấm ngân phiếu. Trong khi đó, ông đã căn dặn và khuyên răn cô con gái rượu của mình hãy cố gắng sống gian khổ. Ông đã lời được lòng người nên không ai bỏ ông. Ở đây, chúng tôi xin lưu ý bạn đọc về cách dịch đã được nghe lặp đi lặp lại nhiều lần trong các buổi phát hình trên HTV7:

“Buôn bán không phải để kiếm tiền, mà là để tìm người”.

Cách dịch trên đây làm cho cái triết lý kinh doanh của ông chủ Mãn Thương trở nên mơ hồ. Ngành nào, nghề nào mà lại không cần tìm người (thích hợp cho ngành đó, nghề đó). Cái mà doanh nhân họ Hong nhấn mạnh không phải là yếu tố “con người”, mà là lòng người. Và ông cũng nói rõ ràng là “lời”, chứ không phải “tìm” hay “kiếm”. Vâng, triết lý kinh doanh của họ Hong là:

“Buôn bán không phải để lời tiền, mà là để lời lòng người”.

Triết lý này đã được diễn đạt, nói cho đúng là đã được chuyển ngữ, sang tiếng Hoa thành:

“Sở vị đích tố sinh ý, bất thị trảm thủ kim tiền, nhi thị trảm thủ nhân tâm”.

Như có thể thấy ở ba dòng chữ Hán, phía dưới và bên phải Ảnh 1.

Nó cũng được chuyển ngữ sang tiếng Anh thành:

“Doing business is not about profits or making money. It’s about earning the hearts of people”.

Rõ ràng vấn đề không phải là ở chỗ “tìm người”, mà là ở chỗ lời lòng người, trảm thủ nhân tâm, earning the hearts of people.

Đại diện cho triết lý này, ta thấy còn có nhân vật Im Sang Ok, nhân vật chính, do Lee Jae-rong thủ vai (Ảnh 3) và một phần, cả ở nhân vật Park Da Nyung, do Kim Hyun-ju thủ vai (Ảnh 4). Đây là những nhân vật của tương lai, nhất là Im Sang Ok, người sẽ đẩy cái triết lý của bậc tiền bối họ Hong đi đến mức tột cùng. Với cái triết lý của họ Hong và cái chủ đề chung của 50 tập phim như thế, ta thấy hai chữ “Thương đạo” hoàn toàn thích hợp, ít nhất nó cũng sát hơn hai tiếng “Thương gia” và trước nhất, nó là chữ của nhà làm phim. Hai chữ Thương đạo còn có cái ưu thế là chữ đạo còn có thể được hiểu theo nghĩa gốc là “con đường”. Đó là con đường gian khổ và dài dằng dặc mà Sang Ok đã cùng cha vượt qua để đi đến Yên Kinh mà buôn bán (Thương đạo = con đường buôn bán) rồi còn là quãng đường đời mà Sang Ok phải một mình vượt tiếp để có thể trở thành một thương gia thực thụ đầy bản lĩnh.

§ 1131. Kiến thức ngày nay, số 560

ĐỘC GIẢ: Trong bài “Đoàn tụ” (Tuổi trẻ, 8-2-2006), tác giả Thanh Trúc có viết một đoạn:

“Sarah gần như tuyệt vọng vì không có một manh mối nào khác để tìm kiếm gia đình bố mình. Nhưng nhờ sự giúp đỡ của vị hôn phu, anh Johan Oeyen, cô lại tiếp tục tìm kiếm trên những trang web quân sự và hỏi han rất nhiều người. Hy vọng tìm lại được nguồn gốc người bố ngày một lớn hơn đối với Sarah khi những thông tin họ tìm được về người mang họ Alameda đều trùng hợp với người bố mà lâu nay cô chỉ gặp trong giấc mơ. Sarah và hôn phu của mình vội liên lạc với gia đình Alameda (…)”.

Xin cho biết nếu vị hôn phu là “chồng chưa cưới” thì hôn phu có phải là “chồng (đã cưới)” không. Vị ở đây có phải cũng là một với vị trong vị giáo sư, vị bác sĩ, v.v. không? Johan Oeyen là chồng chưa cưới (vị hôn phu) hay đã cưới (hôn phu) của Sarah?

AN CHI: Thực ra thì liên quan đến hai chữ “vị” này, chúng tôi đã có trả lời kỹ trên Kiến thức ngày nay, số 380, ngày1-3-2001.

Vị trong vị giáo sư, vị bác sĩ, v.v. là danh từ đơn vị, có nghĩa là “người” nên, nói chung, có thể chuyển đổi với một số danh từ đơn vị tương đương như: gã, người, tên, viên, v.v.. Vì vậy nên ta mới có thể nói tay giáo sư, gã bác sĩ, v.v.. Còn vị trong vị hôn phu thì lại có nghĩa là “chưa” (vị hôn phu = chồng chưa cưới). Vì không phải là danh từ đơn vị nên nó không thể chuyển đổi với các danh từ đơn vị chỉ người. Xin mời cô và bạn đọc vui lòng xem lại Kiến thức ngày nay, số 380 thì sẽ rõ hơn.

Vậy vị hôn phu là chồng chưa cưới nhưng trong tiếng Việt chuẩn và có tính toàn dân hiện nay thì không ai dùng “hôn phu” để chỉ chồng. Đây không phải là một đơn vị của từ vựng tiếng Việt hiện đại. Còn về nhân vật Johan Oeyen thì chúng tôi đã kiểm chứng ở Star Bulletin ngày 16-1-2006. Oeyen vẫn chỉ là chồng chưa cưới của Michel, như đã được khẳng định trong lời chú cho bức ảnh sau đây:

Cô Sarah

“Sarah Michel, her uncle Gordon Alameda and Michel’s fiancé, Johan Oeyen, talked yesterday during a Makapuu beach party”.

Nghĩa là: “Sarah Michel, người bác (hay chú?) Gordon Alameda và Johan Oeyen, vị hôn phu của Michel, trò chuyện với nhau ngày hôm qua (15-1-2006, chứ không phải “16” như tác giả bài báo đã ghi – AC) trong một buổi tiệc ở bãi biển Makapuu”.

§ 1132. Kiến thức ngày nay, số 561

ĐỘC GIẢ: Trên một tờ báo ra ngày 18-2-2006, tác giả Anh Sáu có nhận xét như sau:

“Bài của Phong Uyên (“Dịch là cái hoạ”) trích câu “Traduire, c’ est trahir”, có ý cho rằng xuất xứ câu “Dịch là phản” là của Pháp. Theo Gregory Rabassa (tác giả cuốn If This Be Treason, Nxb. New Directions, 2005) thì nguyên thuỷ câu này là ngạn ngữ của Italia “Traduttore, traditore”. Thiết tưởng cũng nên “trả lại cho Cæsar những gì của Cæsar”!

Rồi cũng trên tờ báo đó, số ra ngày 25-2-2006, trong bài “Dịch thuật: đôi điều cần đào sâu”, có lẽ do tiếp nhận ý kiến của Anh Sáu, tác giả Nguyễn Đình Thành đã viết và chú trong ngoặc đơn như sau:

“(…) Bài học đầu tiên của người học dịch là câu cảnh báo “traduire, c’est trahir” (traduttore, traditore), dịch là phản”.

Cứ như trên thì ta sẽ có đẳng thức:

Traduttore, traditore (Italia) = Traduire, c’est trahir (Pháp).

Xin cho biết có đúng như thế không.

AN CHI: Trên Chuyện Đông chuyện Tây cách đây đã lâu, chúng tôi đã có nêu câu “Traduttore, traditore” của Ý và đã dịch thành “Người dịch là người phản”. Vì nghĩa của câu tiếng Ý là như thế cho nên: Traduttore, traditore = Traduire, c’est trahir -chỉ là một đẳng thức khập khiễng mà thôi. Một đằng, trong tiếng Ý, traduttore và traditore là hai danh từ; còn đằng kia, trong tiếng Pháp thì traduire và trahir lại là hai động từ. Vậy làm sao ta có thể lấy động từ để dịch danh từ mà đặt dấu “bằng” (=) giữa hai vế cho được? Nếu vẫn muốn xài dấu “bằng” trong trường hợp này thì ta phải đổi cái đẳng thức khập khiễng trên đây thành: Traduttore, traditore = traducteur, traître (người dịch là người phản), trong đó cả traduttore, traditore của tiếng Ý lẫn traducteur, traître của tiếng Pháp đều là danh từ, như, thực ra, cũng đã thấy dịch từ lâu tại những trang hồng (pages roses) của từ điển Larousse. Còn nếu muốn tìm cái tương ứng trong tiếng Ý của traduire thì đó sẽ là tradurre và của trahir thì đó sẽ là tradire. Vâng, trong tiếng Ý thì tradurre mới là “dịch” và tradire mới là “phản”.

Vậy ta cũng nên nghe theo lời khuyến cáo của Anh Sáu mà “trả cho Cæsar những gì của Cæsar”. Vâng, ta hãy trả lại cho traduttore và traditore cái từ loại danh từ của nó và tránh dịch hai danh từ này bằng hai động từ traduire (cho từ trước) và trahir (cho từ sau).

§ 1133. Kiến thức ngày nay, số 561

ĐỘC GIẢ: Có tác giả viết sách về địa danh, cho rằng toponymie là danh từ xuất phát từ tiếng Hy Lạp cổ, có nghĩa là “tên gọi các địa phương”, hay là “tên gọi địa lý”. Lại có tác giả khác không đồng tình, cho rằng toponymie không phải là tiếng Hy Lạp cổ mà là tiếng Pháp hiện đại, có nghĩa là địa danh học. Toponymie bắt nguồn từ hai từ Hy Lạp topos là “nơi chốn” và onoma là “tên gọi”.

Xin cho biết ai đúng, ai sai.

AN CHI: Tác giả trước đã nhầm toponymie (địa danh học) với toponyme. Toponyme mới là tên đất, là địa danh. Nhưng tác giả này đâu có nói rằng toponymie là tiếng Hy Lạp cổ, mà chỉ nói rằng nó “xuấ tphát từ tiếng Hy Lạp cổ”. Thì cũng giống như tác giả sau nói nó “bắt nguồn từ (…)” mà thôi. Nhưng nói toponymie “bắt nguồn từ hai từ Hy Lạp topos và onoma” thì cũng không đúng vì thực ra thì toponymie lại bắt nguồn từ toponyme. Vâng, toponymie là một danh từ phái sinh từ toponyme bằng hậu tố -ie, y hệt như antonymie (tính phản nghĩa) từ antonyme (từ phản nghĩa), homonymie (tính đồng âm) từ homonyme (từ đồng âm), synonymie (tính đồng nghĩa) từ synonyme (từ đồng nghĩa), v.v..

Chỉ có toponyme mới bắt nguồn (hoặc xuất phát) từ topos và onoma. Nói cho hoàn toàn chính xác, chỉ có toponyme mới gồm có hai hình vị bắt nguồn từ hai danh từ topos và onoma của tiếng Hy Lạp cổ mà thôi. Dĩ nhiên là tác giả sau có thể biện bạch rằng mình đã căn cứ vào từ điển, mà lại là từ điển của Pháp hẳn hoi. Chẳng hạn Le Petit Larousse Illustré 2002 đã ghi chú như sau:

“Toponymie.n.f. (gr. topos, lieu, et onuma, (sic), nom)”, nghĩa là: “Toponymie, danh từ giống cái (do Hy Lạp topos, nơi chốn, và onuma (sic), tên gọi).

Nhưng, như đã phân tích, ghi chú như thế thì sai, mà lại sai đến hai chỗ. Thứ nhất là onoma không đưa đến -onymie, mà đưa đến -onyme và thứ hai là đã nhầm onoma thành “onuma”. Chính quyển từ điển này đã hoàn toàn đúng khi gắn -onyme với onoma như đã ghi chú ở các mục: antonyme, homonyme, paronyme, synonyme.

Tóm lại, toponymie là một danh từ của tiếng Pháp hiện đại, có nghĩa là địa danh học. Đây là một từ phái sinh (dérivé) bằng hậu tố -ie từ danh từ toponyme, có nghĩa là địa danh. Toponyme gồm hai hình vị căn tố (top (o) và onyme) bắt nguồn từ hai danh từ Hy Lạp cổ là topos (có nghĩa là nơi chốn) và onoma (có nghĩa là tên).

§ 1134. Kiến thức ngày nay, số 561

ĐỘC GIẢ: 1. Tạp chí Thế giới số Tết Bính Tuất có bài giải thích về hai từ chó và má. Theo tác giả Ba Duy (Thành phố Hồ Chí Minh), má cũng là chó; phân biệt là ở chỗ: chó thì không ăn thịt chó, còn má thì ăn cả thịt, cả xương chó nếu ta vứt cho nó. Tôi đã tra cứu:

– Từ điển Khai trí tiến đức,

– Tự điển Việt Hoa Pháp của G.Hue,

– Đại từ điển tiếng Việt (Nxb. Văn hoá – Thông tin, 1999),

– Từ điển phương ngữ tiếng Việt (Đặng Thanh Hoa),

– Từ điển phương ngữ Nam Bộ (Nguyễn Văn Ái chủ biên),

– Từ điển từ cổ của Vương Lộc, v.v..

thì không thấy sách nào nói có con má (một loại chó ăn thịt chó) cả mà đó chỉ là một hậu tố (suffixe). Ví dụ: chó má, lúa má, giống má, thuế má, giấy má, v.v.. Ngoài ra, má còn là mẹ trong phương ngữ Nam Bộ:

Má ơi đừng đánh con đau,

Để con hát bội làm đào má coi.

(Ca dao)

hoặc còn là mạ trong tiếng Trung Bộ:

Em về đếm má trữa nương,

Thì anh đây đếm được mấy xương con cá kình.

(Hát phường vải Nghệ Tĩnh)

Thế thôi! Không thấy có con “má” kia.

2. Cuốn Dân tộc qua các câu ví, tục ngữ, phương ngôn, phong dao, ca vè…của Nguyễn Đình Thông có ghi câu:

Bụt Nam Sang lại từ xôi chiêm.

Nhưng Từ điển thành ngữ và tục ngữ Việt Nam của Nguyễn Lân thì lại ghi:

Bụt Nam Sang lại từ oản chiêm.

và giải thích: “Vùng Nam Sang ở Nam Định là vùng chiêm trũng. Phê phán người khó tính coi thường những thứ mình sẵn có mà đòi hưởng những thứ cao xa.

Còn Thành ngữ tiếng Việt (Nxb. Khoa học Xã hội, 1978) thì lại ghi:

Bụt lại từ oản chiêm.

và giải thích: “Từ chối cái vẫn rất ưa thích, từ chối một cách không bình thường”.

Xin nhờ ông An Chi cho biết ý kiến.

AN CHI: 1. Có thể cách hiểu của Ba Duy là một cách hiểu có phần “tài tử”. Dù sao, cách hiểu này cũng có một ưu điểm quan trọng: nó cho rằng má trong chó má là một từ, dĩ nhiên là có nghĩa, chứ không phải là một yếu tố vô nghĩa.

Má ở đây không phải là một hậu tố trong chó má, lúa má, giống má, giấy má, thuế má, cũng không phải là tiếng đệm. Trong những trường hợp này và những trường hợp khác tương tự, mỗi tiếng đều là một từ vốn có nghĩa.

Có ý kiến cho rằng má trong chó má là một từ của các ngôn ngữ Tày- Thái mà chúngtôi thì lại tin ở điều này vì chính chúng tôi cũng chủ trương rằng tiếng Việt là một ngôn ngữ Tày – Thái. Trong các ngôn ngữ Tày – Thái thì má vẫn còn có nghĩa là chó nhưng trong tiếng Việt hiện đại thì nó đã trở thành một từ cổ (nên không còn được dùng và vì thế nên mới bị mất nghĩa).

2. Trước nhất, xin nói rằng địa danh hữu quan là Nam Xang chứ không phải “Nam Sang” vì cách ghi âm bằng chữ Hán của nó là 南昌, mà âm Hán Việt hiện đại là Nam Xương. Xang chẳng qua là biến thể ngữ âm của Xương.

Chúng tôi cho rằng Bụt Nam Xang lại từ oản chiêm mới là câu gốc; Bụt Nam Xang lại từ xôi chiêm là một dị bản. Oản mà đi với Bụt thì mới đẹp đôi về mặt từ ngữ chứ xôi thì đã hơi lạc lõng. Còn “Bụt lại từ xôi chiêm” thì chỉ là kết quả của một sự cắt xén tuỳ tiện mà thôi.

Câu này có ý chê những kẻ không biết chấp nhận hoàn cảnh cụ thể của mình mà lại đòi hỏi những gì hoàn cảnh đó không cho phép mình có.

§ 1135. Kiến thức ngày nay, số 562

ĐỘC GIẢ: Trên Ngôn ngữ & Đời sống, số 70, tác giả Nguyễn Khắc Bảo có bài “Châu dệt trong một câu Kiều”. Bài này có nhiều chỗ sai mà ông An Chi đã phân tích trên Kiến thức ngày nay, số 400 và số 401. Sau đó, ông Nguyễn Khắc Bảo lại có bài trả lời nhan đề “Lại bàn về châu dệt trong một câu Kiều”, đăng trên Ngôn ngữ & Đời sống, số 77. Bài này đã được ông An Chi trả lời trên Ngôn ngữ & Đời sống, số 82, để chỉ ra tiếp những chỗ sai trong bài trả lời của ông Nguyễn Khắc Bảo. Tôi tán thành những lời phân tích của An Chi nhưng lại thấy có một điểm rất quan trọng do ông Nguyễn Khắc Bảo nêu lên mà ông An Chi lại lờ đi.

Số là ông Nguyễn Khắc Bảo khẳng định rằng “ông An Chi đã không đọc kỹ cuốn sách Nguồn gốc và quá trình hình thành cách đọc Hán Việt của học giả Nguyễn Tài Cẩn nên đã vô tình trích dẫn thiếu một ý quan trọng” vì chỉ trích dẫn có phần sau. Vì vậy nên ông Nguyễn Khắc Bảo mới dẫn lại phần đó để phân tích rồi khẳng định:

“Vậy việc ông An Chi chỉ trích dẫn đoạn sau lời của học giả Nguyễn Tài Cẩn thì có khác chi chỉ dẫn độc giả quan sát cái đuôi con voi rồi lấy đó để nói rằng bức vẽ con voi là sai”.

Rồi ông Nguyễn Khắc Bảo thách thức:

“Ông An Chi quy cho tôi nhiều điều “ông Nguyễn ngỡ là” thế này thế nọ, nhưng rốt cuộc cũng không dám hạ bệ toàn bộ bài viết ngắn của tôi (…)”.

Tôi xin hỏi: “Có phải ông An Chi cam chịu sờ cái đuôi voi mà không dám hạ bệ toàn bộ bài viết của ông Nguyễn Khắc Bảo hay không?”.

AN CHI: Những điểm chủ yếu và trực tiếp liên quan đến chữ nghĩa thì chúng tôi đã nói hết trên Kiến thức ngày nay, số 400 và số 401, rồi Ngôn ngữ & Đời sống, số 82 còn những điều ông hỏi lần này lại là những cái thứ yếu mà thực lòng chúng tôi cũng có ý định trả lời nhưng chưa có dịp. Nay ông đã hỏi, mà lại hỏi một cách rất thẳng thắn thì chúng tôi cũng xin thưa như sau:

Người ta chỉ nên tranh luận với nhau một cách thẳng thắn, thậm chí có khi gay gắt nữa, để tiếp cận với chân lý chứ người làm học thuật chân chính ai lại chờ chực cơ hội để hạ bệ người khác bao giờ. Nhưng vì, trên Ngôn ngữ & Đời sống, số 77, ông Nguyễn Khắc Bảo đã thách chúng tôi “hạ bệ” ông ấy nên chúng tôi mới mạo muội có bài trả lời trên Ngôn ngữ & Đời sống, số 82. Không biết như thế đã có thể coi là đạt yêu cầu của ông Nguyễn Khắc Bảo được chưa vì sau đó chúng tôi không thấy ông Nguyễn có ý kiến gì tiếp.

Còn “cái đuôi con voi” của ông Nguyễn Khắc Bảo thì lại là một ẩn dụ tuy đầy ý vị châm biếm nhưng lại chẳng may mắn tí nào! Ông có ý nói rằng chúng tôi là một anh xẩm sờ voi nhưng rủi thay, cái ẩn dụ đó chỉ thích hợp với việc lấy cách phiên âm tiếng phổ thông (Bắc Kinh) trong Vương Vân Ngũ đại từ điển và tiếng Quảng Đông trong Quảng Châu âm tự điển làm âm Hán Việt mà thôi. Huống chi, ví phần cuối của một thiên khảo luận hoặc một đề mục lớn với cái đuôi của một con vật chỉ là một sự so sánh khập khiễng vì phần cuối thường là phần thâu tóm những ý chính, phần toát yếu nên rất quan trọng chứ đâu có phải là thứ…đầu thừa đuôi thẹo!

Trở lại với chữ thứ tư của câu 1316, xin nói rằng các bản Tiểu Tô Lâm 1870, Duy Minh Thị 1872, TrươngVĩnh Ký 1875, Abel des Michels 1884 và Kiều Oánh Mậu 1902 đều chép là ngọc 玉 (nên cả câu là Lời lời châu ngọc, hàng hàng gấm thêu). Nhưng chữ thứ tư của câu 1384, mà nhiều bản chép là ngọc 玉 thì ba bản Tiểu Tô Lâm 1870, Duy Minh Thị 1872 và Abel des Michels 1884 lại chép thành nguyệt 月 (nên cả câu là Càng sôi vẻ nguyệt, càng lồng màu sen). Ta đặc biệt chú ý đến bản Tiểu Tô Lâm (trước đây thường gọi là Lâm Noạ Phu, còn tên thật là Nguyễn Hữu Lập), là một bản chép tay rất đẹp mà người chép cũng phải là một người có học vấn cao. Vậy việc Nguyễn Hữu Lập chép chữ thứ tư của câu 1316 thành ngọc 玉 là một việc mà ta phải xem trọng và cân nhắc cẩn thận, chứ không thể phủ nhận một cách quá dễ dãi như ông Nguyễn Khắc Bảo đã làm để lăng xê cái danh ngữ “châu dệt” vô nghĩa, như chúng tôi đã chỉ ra trên Ngôn ngữ & Đời sống, số 82.

§ 1136. Kiến thức ngày nay, số 562

ĐỘC GIẢ: Chuyện Đông chuyện Tây có nhắc đến bản nhạc Auld lang syne mà cái tên quen thuộc với nhiều người Việt Nam trước đây là Au revoir, scout. Xin ông An Chi cho biết thêm đôi điều về bài hát này (tác giả, thời điểm xuất hiện, v.v.).

AN CHI: Auld lang syne là một bài hát ra đời cách đây hơn 200 năm (1788), do công của Robbie Burns (1759 – 1796), một nhà thơ lớn của Scotland. Burns đã chỉnh lý nó trên cơ sở một giai điệu dân gian mà ông đã nghe một người hành khất già hát trên đường phố. Còn ngày nay thì nó đã trở thành một bài hát truyền thống để tiễn đưa năm cũ và đón chào năm mới ở các nước nói tiếng Anh. Nó trở thành bài hát từ biệt của hướng đạo sinh ở Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, và ở Pháp. Đặc biệt ở Triều Tiên, giai điệu của nó là nền của bài hát được xem gần như quốc ca trước khi bài Ái quốc ca (Aegukga) ra đời năm 1948. Ở Đài Loan, nó thường được dùng trong tang lễ. Đặc biệt là ở Canada, hồi tháng 10 năm 2000, nó đã được cử lên khi người ta đem thi hài của Thủ tướng Pierre Trudeau rời khỏi Đồi Quốc hội (Parliament Hill) ở Ottawa để đưa đi an táng ở Montréal. L’Encyclop édie canadienne (Bách khoa toàn thư Canada) đánh giá bài Auld lang syne là “La plus douce des musiques de ce côté-ci du paradis” (Bản nhạc êm dịu nhất trong các bản nhạc ở phía bên này của thiên đường). Và còn nói rõ thêm: “Elle évoque un parfum du passé, le souvenir des vieilles amitiés qui ne meurent j amais, les vieilles amours qui restent jeunes et les couleurs chatoyantes des rêves de jeunesse”. (Nó gợi lại hương vị của quá khứ, kỷ niệm về những tình bạn cũ không bao giờ chết, những mối tình xưa còn trẻ mãi và những sắc màu rực rỡ của những ước mơ thuở thanh xuân”.

Ở Việt Nam, Auld lang syne được biết đến với cái tên “bình dân” là Au revoir, scout, hẳn là do phong trào hướng đạo sinh từ Pháp đưa sang. Nói đến bài hát này trong lòng của phong trào hướng đạo sinh thì ta không thể không nhắc đến linh mục Jacques Sevin (1882 – 1951). Ông chẳng những là người sáng lập phong trào hướng đạo sinh Công giáo ở Pháp mà còn là người đã đặt lời cho bài Auld lang syne bằng tiếng Pháp, dưới nhan đề Ce n’est qu’un au revoir (Chỉ là tạm biệt), cũng còn được gọi là Chanson des adieux (Bài ca từ biệt) mà sau đây là điệp khúc:

Ce n’est qu’un au revoir, mes frères,

Ce n’est qu’un au revoir!

Oui, nous nous reverrons, mes frères,

Ce n’est qu’un au revoir!

Nghĩa là:

Chỉ là tạm biệt, các huynh đệ,

Chỉ là tạm biệt!

Phải, ta sẽ gặp lại nhau, các huynh đệ,

Chỉ là tạm biệt.

Đây là một bài hát rất quen thuộc với công chúng Việt Nam mà bằng chứng sinh động là lời của nó đã được trẻ con đặt ra một cách “trật vuột” và buồn cười để hát với nhau như ta vẫn thường được nghe:

Ò e, Tarzan đánh đu,

Thằng Tây nhảy dù,

Zorro bắn súng…

Dĩ nhiên là những lời hát trên đây chẳng đáng được ghi chép vào sử sách. Chúng tôi nhắc đến nó chỉ để chứng minh rằng Auld lang syne là một bài hát thực sự phổ biến ở Việt Nam, ít ra cũng là ở miền Nam.

§ 1137. Kiến thức ngày nay, số 562

ĐỘC GIẢ: Trong phim Thương gia, khi sang đến Yên Kinh, nhờ chép tặng cho một nhà buôn cự phú người Hán một bài thơ của Ngô Uy Nghiệp mà Im Sang Ok đã chiếm được cảm tình của người này. Xin vui lòng cho biết Ngô Uy Nghiệp là ai.

AN CHI: Trước nhất, xin thưa rằng nhà thơ này là Ngô Vĩ Nghiệp 吳偉業 (1609 – 1671), chứ không phải “Ngô Uy Nghiệp”. Ngô Vĩ Nghiệp tự là Tuấn Công, hiệu là Mai Thôn, đỗ tiến sĩ năm Sùng Trinh thứ 4 (1631) đời nhà Minh, rồi làm Tư nghiệp Quốc tử giám. Khi nhà Minh mất về tay nhà Thanh, do hoàn cảnh cá nhân, Ngô Vĩ Nghiệp đã ra làm quan cho nhà Thanh, đảm nhiệm chức Tế tửu Quốc tử giám nhưng chẳng bao lâu thì cáo lui. Ông là một nhà thơ nổi tiếng đời nhà Minh, rồi nhà Thanh. Tác phẩm hiện còn Mai Thôn gia tàng cảo 梅村家藏稿.

1138 – 1146

§ 1138. Kiến thức ngày nay, số 563

ĐỘC GIẢ: Nếu tôi hiểu đúng ý hai ông Trần Mạnh Phát (TMP) và An Chi (AC) trên Kiến thức ngày nay, số 550 (tr. 50 -51) thì những điểm không ổn trong bài Con cái, cái con, con và cái của tôi (Ngôn ngữ, số 10 (197), 2005) có thể kê ra như sau:

1. TMP có cảm giác rằng việc Nguyễn Phú Phong (NPP) đã gắn chữ cái trong cặp đối lập cái/nước với chữ cái trong con cái mà tác giả cho là những từ đa nghĩa là không ổn.

2. AC khẳng định là cái trong cặp cái/nước là “một từ hoàn toàn riêng biệt chẳng có liên quan gì đến cái trong 7 cái thế còn lại của tác giả”.

3. Theo AC, việc NPP “khẳng định rằng danh từ (cái/nước) mà lại đồng nghĩa với tính từ (đặc/lỏng) cũng đã là một điều cấm kỵ trong ngữ học rồi”.

Bây giờ tôi xin giãi bày suy nghĩ để trả lời những điểm trên:

1. Đúng ra tôi đã viết “… cái, con quả là những từ đa nghĩa, có khả năng nằm trong ít nhất tám thể đối lập khác nhau”. Nhận xét này nhắm vào hai từ cái, con tách riêng và đã đưa ra sau khi kê tám ví dụ, chứ không phải nhắm vào từ ghép con cái. Chịu khó mở từ điển như Quấc âm tự vị (QÂTV) của Huình-Tịnh Paulus Của hoặc Việt Nam tự điển của Hội Khai trí tiến đức thì ta thấy ngay rằng cách sắp đặt và trình bày các mục từ cái và con đều hàm ý cái, con là những từ đa nghĩa.

2. Lê Văn Đức và Lê Ngọc Trụ trong Việt Nam tự điển đã đưa ví dụ cữ cái ăn nước cùng với các ví dụ khác như cột cái, đường cái…để giải thích rằng cái ở đây là “tính của vật chính có thể tẻ ra nhiều vật phụ…”. Như vậy cái ở đây trên mặt ngữ nghĩa là xuất phát từ cái với nghĩa là chính, to…và cũng rất đồng nghĩa với đặc trong đối lập cái/nước. Tôi dùng chuỗi từ rất đồng nghĩa là có dụng ý vì sự đồng nghĩa chỉ có mức độ chứ không thể tuyệt đối. Việc đồng nghĩa giữa cái và đặc còn được củng cố thêm bởi lời giải thích trong Từ điển tiếng Việt (TĐTV) 1977 của Văn Tân và Nguyễn Văn Đạm “Cái: Chất đặc trong một món ăn có nước”. Nhưng TĐTV 1977 liệt cái vào loại danh từ, còn phần tôi thì để trắng. Tôi sẽ giải thích điểm này qua quan niệm của tôi về phân chia từ loại ở mục 3 sau đây. Còn việc AC cho rằng cái (trong cặp cái/nước) có nghĩa gốc là “cái xác” dẫn theo QÂTV thì tôi nghĩ là không đủ sức thuyết phục. Xác là vỏ, bã mà cái với nghĩa này thì trên mặt ngữ nghĩa câu Khôn ăn cái, dại ăn nước không ổn, nếu không nói là vô nghĩa. Hơn nữa, QÂTV còn chua ngay bên cạnh một nghĩa khác của cái là “vật đặc đối với nước”. Nghĩa sau như vậy đã có trễ nhất vào thời QÂTV chứ không phải do một sự chuyển biến như AC đã viết: “Từ nghĩa này (cái xác) đến nghĩa đã cho trong TĐTV 1992 (phần chất đặc…) đã có một sự chuyển biến…”.

3. AC đọc nước và cái như những từ chỉ đến chất liệu bởi thế mới xếp cái, nước vào từ loại danh từ. Nhưng theo tôi thì những từ như cái, nước đều có khả năng đọc như tính từ để chỉ đến một thuộc tính, và như vậy cái có thể hiểu như chính, đặc, v.v.. nước có nghĩa tương đương với lỏng: ăn nước có thể hiểu là ăn lỏng chứ không phải bắt buộc chỉ phải hiểu như ăn một chất liệu là H₂O. Và những từ như chó, trâu,... đều có thể hiểu và dùng như một tính từ như chó trong ví dụ Tên ấy rất chó. Các nhà làm từ điển của ta thường “quên khuấy” mất khả năng này. Và lời phê của AC (“Cái/nước đồng nghĩa với đặc/lỏng” là một mệnh đề không đúng”) chẳng còn giá trị. (Nguyễn Phú Phong, Giáo sư Đại học Paris 7, Pháp).

AN CHI: Chúng tôi rất hân hạnh nhận được ý kiến của GS. Nguyễn Phú Phong. Xin trao đổi với ông theo từng điểm mà ông đã nêu.

1. Ông TMP không tự ý đặt cái vào từ tổ con cái. Chính ông NPP đã dùng từ tổ này tại mục I.7 trong bài của mình nên ông TMP mới lấy nó làm mốc cho người đọc dễ nhận biết đây là từ cái nào trong những từ cái khác nhau của tiếng Việt. Chẳng là ông NPP đã viết:

“7. Con cái. Đây là trường hợp ghép từ song song trong đó cái có nghĩa như con (…)”.

Còn ở I.4 thì ông viết: “Cái ở đây kể như đồng nghĩa với đặc”.

Từ cái trong con cái vừa có nghĩa là “con”, lại vừa đồng nghĩa với “đặc”! Đây chính là chỗ mà ông TMP cho là bất ổn nên mới đặt vấn đề với chúng tôi.

2. Ông NPP khẳng định rằng cái “rất (sic) đồng nghĩa với đặc” rồi nói thêm rằng “việc đồng nghĩa giữa cái và đặc còn được củng cố thêm bởi lời giải thích trong TĐTV 1977 của Văn Tân và Nguyễn Văn Đạm:

“Cái: Chất đặc trong một món ăn có nước”.

Xin thưa rằng toàn bộ ngữ đoạn “Chất đặc trong một món ăn có nước” mới đồng nghĩa với cái chứ chỉ riêng một tính từ đặc thì đồng nghĩa thế nào được? Nếu được thì người ta đã giảng một cách ngắn gọn rằng cái là “đặc” chứ việc gì phải dùng cả cái ngữ danh từ kia cho dài dòng và …lạc đề.

Chúng tôi nói rằng nghĩa gốc của cái trong cái/nước là “(cái) xác” thì ông NPP bác lại rằng “Xác là vỏ, bã mà cái với nghĩa này thì trên mặt ngữ nghĩa câu Khôn ăn cái, dại ăn nước không ổn, nếu không nói là vô nghĩa”. Nhưng khi chúng tôi nói đến “nghĩa gốc” ở đây là chúng tôi chỉ nói về mặt từ nguyên chứ có nói đến nghĩa hiện hành đâu (mà ông lại bắt bẻ như vậy).

Còn khi chúng tôi nói đến “nghĩa đã cho trong TĐTV1992” thì chúng tôi chỉ muốn lấy quyển từ điển này làm căn cứ để khẳng định cái nghĩa đó chứ không hề muốn nói rằng đến năm 1992, cái nghĩa đó mới xuất hiện, như ông NPP đã suy diễn.

3. Ông NPP chủ trương rằng “những từ như cái, nước đều có khả năng đọc như tính từ để chỉ đến một thuộc tính, và như vậy cái có thể hiểu như đặc, nước có nghĩa tương đương với lỏng”. Vậy ăn nước là ăn lỏng còn ăn cái là ăn đặc.

Rất tiếc rằng, với người Việt thì ăn cái và ăn đặc là hai chuyện hoàn toàn khác nhau. Ta chỉ cần đi làm một cuộc điều tra nho nhỏ ở các bà nội trợ người Việt: sẽ tuyệt đối không có một bà nào lại trả lời rằng ăn cái là ăn đặc cả. Ăn đặc khác với ăn cái lắm chứ! Người ta chỉ có thể ăn đặc khi ăn nước mà thôi, vì chỉ có với phần nước ta mới có thể đặt vấn đề “đặc hay lỏng” chứ phần cái thì đã… “đặc” sẵn rồi! Ở đây thì nhà ngữ học phải nghe theo lời các bà nội trợ thôi vì ta cũng không nên quên lời của F. de Saussure:

“Ngôn ngữ học đồng đại chỉ chấp nhận một quan điểm duy nhất: quan điểm của người bản ngữ”.

Huống chi, nếu ông NPP có thể võ đoán mà buộc danh từ cái vào từ loại của tính từ đặc chỉ vì, theo ông thì hai từ này đồng nghĩa thì tại sao chúng tôi lại không có quyền học tập kiểu lập luận của ông mà buộc tính từ đặc vào từ loại của danh từ cái, cũng vì cái lý do (giả thiết) đó? Và chúng tôi sẽ nói rằng ăn đặc không phải là một kiểu ăn (đối với ăn lỏng thiệt thọ) vì đặc ở đây là phần cái, chẳng hạn như khoai tây và thịt gà, v.v. trong món cà-ri.

Thế nhưng, để củng cố cho lập luận của mình, ông NPP còn nói thêm rằng “những từ như chó, trâu,…đều có thể hiểu và dùng như một tính từ như chó trong ví dụ: Tên ấy rất chó”. Ở đây, cái lý của ông cũng không vững nốt! Thí dụ này và những thí dụ tương tự với nó chỉ là một “tuyệt tiểu thiểu số” nên ta không thể thổi phồng nó thành một đa số mà ghép những cái, những nước vào được. Cách dùng từ này chỉ có thể đúng và có hiệu lực với hai điều kiện khắt khe:

– Một là danh từ hữu quan phải chỉ một giống động vật; và

– Hai là nó phải được dùng như một ẩn dụ.

Vì hai điều kiện này nên, ngoài cái thí dụ của ông ra, ta chỉ thấy có mấy trường hợp ít ỏi khác mà cũng chỉ hạn chế trong khẩu ngữ: gấu, khỉ, ngựa (dùng để chỉ một hạng phụ nữ trong phương ngữ Nam Bộ). Chứ hai danh từ cái và nước thì chẳng có dính dáng gì đến cách dùng từ này.

Thực ra thì lý thuyết của ông NPP đã bất ổn ngay từ cách đặt vấn đề. Ông viết: “Con, cái là những từ đa nghĩa và vì thế có thể được xếp vào nhiều từ loại khác nhau”. Thế là ông đã quên rằng bất cứ một từ đa nghĩa nào cũng chỉ có thể thuộc về một từ loại duy nhất mà thôi. Vì cái mâu thuẫn nội tại cơ bản này nên ở một chỗ khác, ông lại viết: “Như vậy cái ở đây là một từ đồng âm khác nghĩa với cái “mẹ” ở 1”. Đã đồng âm khác nghĩa thì còn “đa nghĩa” thế nào được! Cũng vậy, trong 8 cái thế đối lập về nghĩa mà ông đưa ra, ta thấy có đến 3 từ loại: danh từ khối ở 1, 7; danh từ đơn vị (ông gọi là loại từ) ở 6, 8 và tính từ ở 2, 3, 4 (đây thực ra là danh từ), 5. Ta không thể biết được ông đã dựa vào lý thuyết nghĩa học nào để nói rằng trong 8 loại đó, ta chỉ có hai từ con và đa nghĩa mà thôi.

Xin chân thành trông chờ sự thẩm định của GS. Nguyễn Phú Phong.

§ 1139. Kiến thức ngày nay, số 564

ĐỘC GIẢ: Xin cho biết nhà thơ nào của Pháp đã viết câu “Nghệ thuật lâu dài, cuộc đời ngắn ngủi”.

AN CHI: Nếu hiểu từ ngữ đúng theo khái niệm chính xác mà ông đã nêu thì câu này không phải của một nhà thơ, cũng không phải của một người Pháp. Đó là một câu châm ngôn của Hippocrate, người thầy thuốc vĩ đại của Hy Lạp thời cổ đại. Nguyên văn là:

“Ho bios brakhus, hê de tekhnê makra”.

(Cuộc đời thì ngắn ngủi, nghệ thuật thì lâu dài).

Ta thường biết đến câu này qua lời dịch sang tiếng La Tinh:

“Ars longa, vita brevis”.

(Nghệ thuật thì lâu dài, cuộc đời thì ngắn ngủi).

Một nhà thơ Pháp cũng đã viết một câu gần giống như thế, nhưng thay “cuộc đời” (Hy Lạp: bios; La Tinh: vita) bằng “thời gian” (Pháp: (le) temps):

L’art est long et le temps est court.

(Nghệ thuật (thì) lâu dài còn thời gian (thì) ngắn ngủi).

Đó là Charles Baudelaire (1821 – 1867), tác giả của tập thơ nổi tiếng Les Fleurs du Mal (Ác hoa). Câu trên đây nằm trong bài Le guignon (Vận rủi), thuộc phần đầu (Spleen etidéal (Nỗi chán đời và lý tưởng) trong sáu phần của tập thơ.

§ 1140. Kiến thức ngày nay, số 564

ĐỘC GIẢ: Bản Boléro có phải là một bản nhạc sến hay không và tác giả của nó là ai?

AN CHI: Tác giả của bản Boléro là nhà soạn nhạc danh tiếng người Pháp Maurice Ravel. Ông sinh ở Ciboure năm 1875, mất năm 1937 tại Paris. Cha là người Thuỵ Sĩ, mẹ là người xứ Basque nhưng đều gốc Pháp. Bảy tuổi, Ravel bắt đầu học piano và hoà âm nhưng cậu thích chạy chơi hơn đàn. Mười bốn tuổi, Maurice vào học ở Nhạc viện Paris nhưng thường không được điểm tốt, thậm chí còn bị đưa ra khỏi nhạc viện vì không chuyên tâm vào việc học. Khi được trở lại, Ravel học với Gabriel Fauré. Ravel đã theo học 14 năm tại nhạc viện, đã soạn nhiều tác phẩm nhưng chưa bao giờ được Giải thưởng Rome mà ông từng ao ước.

Năm 1900, Ravel đến với một nhóm nghệ sĩ và trí thức trong câu lạc bộ Apache và gặp gỡ Erik Satie, Jean Cocteau, André Gide, Paul Valéry, Igor Stravinski, Vaslav Nij inski và Serge Diaghilev. Các thành viên của nhóm thường gặp nhau tại nhà của cặp vợ chồng Ida và Cyprien Godebski. Bản Ma Mère l’Oye (Mẹ Ngỗng của em) là tác phẩm mà Maurice soạn cho mấy đứa con của cặp vợ chồng này. Năm 1914 thì nhóm Apache tan rã.

Năm 1905, Ravel lại ứng tuyển vào Giải thưởng Rome nhưng lại một lần nữa ông bị từ chối. Mọi người đều bực tức nhưng riêng Ravel thì không, và sự từ chối lần này lại là xuất phát điểm cho giai đoạn sáng tạo huy hoàng nhất trong sự nghiệp của ông.

Năm 1909, Ravel bắt đầu đi lưu diễn quốc tế. Đầu tiên là sang Anh, tại đây ông đã gặp nhà văn Joseph Conrad. Năm 1914, Thế chiến I bắt đầu tàn phá châu Âu. Ravel ra mặt trận và được giao lái chiếc xe tải mà ông đặt tên là Adelaïde. Một buổi chiều nọ, Adelaïde bị tuột bánh và sa hố. Ravel bị thương, phải giải phẫu. Ông trở về Paris. Rồi mẹ ông bị bệnh và qua đời vào tháng Giêng năm 1917.

Sau chiến tranh, Ravel mua một ngôi nhà ở Monfort -l’ Amaury (một thị trấn nhỏ phía Tây Paris) và sống phần đời còn lại tại đây. Ông đặt tên ngôi nhà là Belvédère (Vọng lâu). Năm 1920, Ravel được tặng Bắc đẩu bội tinh nhưng ông từ chối, có lẽ vì sợ phải đổi lại một phần tự do của mình. Ta nên nhớ rằng năm 1925, Ravel lên tiếng chống chủ nghĩa thực dân với tác phẩm Chansons madécasses.

Ravel là một trong các nhà soạn nhạc quan tâm đến việc ghi âm tác phẩm của mình. Tác phẩm đầu tiên của ông được ghi âm năm 1917 là do nhóm London String Quartet trình bày. Lần ghi âm thứ hai diễn ra năm 1928; sau đó nhạc của Ravel được ghi âm đều đặn. Cũng năm 1928, Ravel sang Canada và Hoa Kỳ. Ravel đến khu Harlem ở New York, rồi New Orleans, tại đây ông đã nghe nhạc jazz và nhạc ragtime (Trừ báo chí Pháp, tất cả mọi người đều coi Ravel là nhà soạn nhạc người Pháp vĩ đại nhất đang còn sống vào lúc đó dù báo chí Pháp chẳng màng đến ông). Trong chuyến lưu diễn này, Ravel đã gặp nhà soạn nhạc người Mỹ George Gershwin.

Năm 1929, trường Đại học Oxford tặng cho Ravel bằng tiến sĩ danh dự. Rồi sức khoẻ của ông suy sụp. Người ta nghi ông bị u não và quyết định giải phẫu. Chẳng có khối u nào được tìm thấy. Ravel qua được cuộc giải phẫu nhưng sau đó thì hôn mê. Ông không bao giờ tỉnh dậy nữa và tắt thở vào lúc 3g30 sáng ngày 28-12-1937.

Ravel viết Boléro năm 1928. Đây là một bản nhạc sến ư? Một giai thoại kể rằng trong buổi công diễn đầu tiên tại Nhà hát kịch Paris ngày 22-11-1928, một người phụ nữ già đã bám vào thành ghế mà hét to: “Đồ điên! Đồ điên!”. Còn Ravel thì nheo mắt và rỉ tai Maurice Delage đang ngồi kế bên: “Ấy, bà ta đã hiểu rồi đấy!”.

Giai thoại thì như thế song buổi trình diễn đã thành công mỹ mãn và gây được tiếng vang lớn. Boléro nổi tiếng từ đó. Nhưng tác phẩm này thường được trình diễn như một bản nhạc hoà tấu chứ ít được dàn dựng. Sở dĩ nói như thế là vì Boléro vốn là một vở ba-lê dài 16 phút mà Ravel soạn theo yêu cầu của Ida Rubinstein, một nữ vũ công và là một Mạnh Thường Quân người Nga. Đây là một vở ba-lê cho dàn nhạc, gồm có: 3 sáo, 3 ô-boa, 3 clarinet, 4 basson, 3 saxo, 4 trumpet, 3 trombone, tuba, bộ gõ, timbal, celesta, harp, 6 violon I, 6 violon II, 6 alto, 4 cello và 2 bass.

Bản Boléro được hãng Durand ở Paris ấn hành lần đầu tiên năm 1929. Về sau nó được phối âm lại cho piano solo và piano duo (hai người cùng chơi trên một piano) và chính Ravel cũng soạn lại một bản cho hai piano, ấn hành năm 1930. Lần dàn dựng trên sân khấu nổi tiếng là của Maurice Béjart, vào năm 1961 tại Brussels (Bỉ). Hai mươi năm sau, với tài biên đạo của mình, Béjart được mời dàn dựng vở ba-lê Boléro, với vũ công ngôi sao người Argentina là Jorge Donn, để làm thành một phần cốt truyện cho phim Les uns et les autres (Những người này và những người khác) của Claude Lelouch (1981). Cũng với bản Boléro làm nhạc nền, năm 1984, tại Thế vận hội mùa đông lần thứ XIV ở Sarajevo, cặp Jayne Jorvill và Christopher Dean của Anh đã giành giải nhất môn trượt băng nghệ thuật. Ngoài những sự kiện đặc biệt này, người ta đã thống kê là cứ mỗi 15 phút thì bản Boléro lại được trình diễn một lần trên hành tinh. Riêng trong mùa diễn 2005 – 2006, Opéra National de Paris (Nhà hát kịch quốc gia Paris) cũng trình diễn vở ba-lê Boléro với tài biên đạo của Maurice Béjart.

Những tác phẩm khác của Ravel cũng thường được trình diễn. Chẳng hạn, Nhà hát kịch Rennes đang diễn vở fantaisie trữ tình L’enfant et les sortilèges (Đứa bé và các phù phép), và sẽ tiếp tục diễn: ngày 12-4 tại La Roche-sur-Yon, ngày 14-4 tại Fougères, ngày 18-4 (2 suất) tại Lorient, ngày 20 và 21-4 tại Nantes. Hoặc, chẳng hạn, vào lúc 10g30 sáng thứ tư ngày 5-4-2006, Orchestre Symphonique de Montréal (Dàn nhạc Giao hưởng Montréal) sẽ trình diễn hai tác phẩm Le Tombeau de Couperin (Ngôi mộ của Couperin) và La Valse (Điệu valse) của Ravel cùng với một tác phẩm của André Mathieu và một tác phẩm của George Gershwin. Hoặc nữa, vừa mới đây, New York City Ballet (Đoàn ba-lê thành phố New York) cũng đã diễn vở Mother Goose (Ma Mère l’Oye) của Ravel.

§ 1141. Kiến thức ngày nay, số 565

ĐỘC GIẢ: Trữ có nghĩa là cất chứa. Vậy trữ tình là chất chứa tình cảm, bao trùm tình cảm ở bên trong. Thế nhưng tôi tìm trong Hán Việt từ điển của Đào Duy Anh thì chỉ thấy có trữ lương là chứa cất lương thực, trữ kim là tiền của để dành, trữ súc là chất chứa để dành, trữ tích là chứa sẵn, mà không thấy có trữ tình. Vậy có đúng trữ trong trữ tình có nghĩa là cất chứa hay không?

AN CHI: Hán Việt từ điển của Đào Duy Anh không phải là từ điển cỡ lớn nên cũng khó đáp ứng được nhu cầu của ông trong trường hợp này. Nhưng trữ trong trữ tình và trữ trong các trường hợp mà ông đã thấy trong từ điển Đào Duy Anh lại không phải là một. Trong trữ kim, trữ lương, trữ súc, trữ tích, thì đó đúng là trữ 貯, có nghĩa là cất chứa. Chữ này cũng có khi viết thành 儲. Còn trong trữ tình thì đó lại là chữ trữ 抒, có nghĩa là phô ra, bày ra, diễn đạt ra. Vậy trữ tình không phải là chất chứa tình cảm ở trong lòng mà ngược lại, là phô bày ra, là biểu đạt ra. Chữ này cũng còn đọc là thữ (hoặc thự). Trên đây là nói theo nghĩa gốc, còn xét về thể loại thì trữ tình cũng đồng nghĩa với lyric của tiếng Anh và lyrique của tiếng Pháp.

§ 1142. Kiến thức ngày nay, số 565

ĐỘC GIẢ: Đứa cháu nội của tôi đã giải thích hai chữ ạch đụi của tiếng Nam Bộ như sau: “Con té một cái ạch còn ông nội té một cái đụi. Vậy là thành ra ạch đụi”. Thằng cháu có cách giải thích của nó còn tôi không nghĩ ra cách giải thích của mình nên xin mạn phép hỏi ông An Chi: Trong ạch đụi thì ạch nghĩa là gì và đụi nghĩa là gì?

AN CHI: Trong khi chờ tìm ra câu trả lời dứt khoát và chính thức, xin mạn phép “sơ đáp” ông như sau: Tuy chưa xác định được nghĩa cụ thể và chính xác của hai tiếng mà ông hỏi, ta vẫn có thể biết được rằng đó vốn là những từ có nghĩa. Lý do: ngoài sự có mặt trong ạch đụi, ạch còn có mặt trong ì ạch và đụi trong lụi đụi. Đây là hai trường hợp mà một số người sính chuyện “lấp láy” cho là “từ láy” còn chúng tôi thì cho rằng đó vốn là những tổ hợp đẳng lập gồm hai từ đồng nghĩa hoặc gần nghĩa. Ạch có thể là biến thể ngữ âm của ách (trong ách tắc) và có nghĩa tổng quát là trì trệ. Đụi là một cách ghi theo kiểu siêu chỉnh (hypercorrection, đã có nói đến trên hai kỳ Chuyện Đông chuyện Tây) từ đuội, vốn là biến thể ngữ âm của đuối, có nghĩa là yếu, kém, rồi chậm chạp, v.v.. Nếu đúng như thế thì ạch, đụi rõ ràng là hai từ gần nghĩa nên hoàn toàn có thể đi “cặp kè” với nhau trong từ tổ đẳng lập ạch đụi.

§ 1143. Kiến thức ngày nay, số 565

ĐỘC GIẢ: 1. Trong bài “Nét ngài” và “mày ngài”, GS. Nguyễn Huệ Chi nhận xét rằng Nguyễn Du “có dùng hai cụm từ “nét ngài” và “mày ngài” để tả lông mày”. Nhưng ông lấy làm lạ rằng “trong khi “nét ngài” chỉ dành riêng cho nữ thì “mày ngài” lại được dùng cho cả nữ lẫn nam”.

2. Cũng trong bài trên, tuy không đồng ý với các nhà chú giải cho rằng “nét ngài” và “mày ngài” (để nói về phụ nữ) là “con tằm nằm” nhưng GS. Nguyễn Huệ Chi vẫn thừa nhận rằng “con tằm nằm” chính là hình ảnh và cách dịch sát đúng của ba chữ “ngoạ tàm mi” trong tiếng Hán.

3. Cuối cùng, để bác ý kiến của ông Đổng Văn Thành, một học giả người Trung Quốc và cả của những nhà chú giải người Việt Nam kia, GS. Nguyễn Huệ Chi đã đưa ra hình ảnh con ngài (bombyx du mûrier) và lời giảng hai tiếng nở nang trong Đại Nam quấc âm tự vị (nở nang: 1. nở ra tươi tốt; 2. đẹp đẽ) để mặc nhận rằng nét ngài nở nang là “lông mày đẹp đẽ”.

Xin hỏi, ông An Chi có ý kiến gì về ba vấn đề trên?

AN CHI: Trước nhất, xin nhắc lại là cách đây trên 12 năm Kiến thức ngày nay, số 117, tháng 8-1993, chúng tôi đã chứng minh rằng ngoạ tàm mi có nghĩa là “lông mày đẹp” (chứ không phải “lông mày con tằm nằm”); rồi cách đây 7 năm Kiến thức ngày nay, số 314, ngày 1-5-1999, chúng tôi cũng đã chứng minh rằng nét ngài nở nang là “nét lông mày rạng rỡ, tươi tắn”. Bây giờ xin đi vào các câu hỏi của ông.

1. Sở dĩ Nguyễn Du không dùng nét ngài cho nam giới thì đơn giản chỉ vì các đấng mày râu chẳng làm gì có nét ngài. Trên Kiến thức ngày nay, số 103, chúng tôi có dẫn lời của Từ Thời Đống trong Yên Tự lâu bút ký, giải thích tại sao cả nam lẫn nữ đều có lông mày (mi) nhưng chỉ riêng đàn ông mới được lấy lông mày làm đặc trưng cho giới của mình mà gọi là tu mi (mày râu (← râu mày)). Từ Thời Đống trả lời đại ý rằng ngày xưa đàn bà đều cạo lông mày nên người ta coi như họ không có thứ của trời cho này. Nhưng họ không chịu để trống chỗ đã cạo mà lại lấy một thứ phấn màu xanh đen, gọi là đại, để vẽ thay vào chỗ lông mày kia. Cái đường, cái vệt lông mày vẽ thay vào đó chính là cái mà Nguyễn Du của chúng ta gọi là “nét ngài”. Có vẽ mới có “nét”. Đàn ông không vẽ lông mày thì làm sao có được nét ngài?

2. Ngoạ tàm mi tuyệt đối không có nghĩa là “lông mày con tằm nằm”. Sở dĩ các nhà chú giải của ta cứ ngỡ và giảng như thế là vì họ chưa tìm hiểu cái cấu trúc đang xét cho đến tận ngọn nguồn. Lời dẫn của Phạm Kim Chi (“Diện như mãn nguyệt mi nhược ngoạ tàm”), ghi là lấy ở Tướng thư, thì chẳng qua chỉ là chép lại lời dịch câu “Khuôn trăng đầy đặn nét ngài nở nang” sang tiếng Hán trong bản Kiều Oánh Mậu 1902 chứ chẳng phải của sách “tướng thư tướng tịch” nào cả. Đến như hai tiếng tàm mi (mày tằm), mà Nguyễn Thạch Giang đưa ra trong Truyện Kiều (chú thích và khảo đính) năm 1973, chẳng qua chỉ là một sự dịch ngược tuỳ tiện. Dĩ nhiên là ai kia có thể gặp may mà thấy được hai chữ tàm mi ở một chỗ nào đó, nhưng đây chỉ là một từ tổ tự do nên chỉ thuộc về lời nói chứ đâu có phải là một đơn vị cố định của ngôn ngữ.

GS. Nguyễn Huệ Chi nói rằng Từ hải bộ mới (1999) hoàn toàn không có “điển cố ngoạ tàm mi”. Nhưng việc Từ hải không ghi nhận ba tiếng ngoạ tàm mi không thể chứng tỏ rằng cấu trúc này không tồn tại trong tiếng Hán. Huống chi, cái kho từ điển đồ sộ về tiếng Hán đâu chỉ có Từ hải, dù là Từ hải bộ mới. Cứ chịu khó mở Từ nguyên bộ cũ ra ở chữ ngoạ 臥 thì ta sẽ thấy mục ngoạ tàm 臥蠶 và mục này được giảng như sau:

“Tướng thuật gia dĩ nhãn khuông hạ văn vi ngoạ tàm. Hựu mi loan nhi đái tú giả diệc xưng ngoạ tàm mi”.

Nghĩa là:

“Tướng thuật gia gọi nếp nhăn dưới vành mắt là ngoạ tàm. Lại nữa, lông mày cong mà đường nét thanh đẹp cũng gọi là ngoạ tàm mi”.

Rồi nếu ta lại chịu khó mở Vương Vân Ngũ đại từ điển ra, cũng ở chữ ngoạ 臥 (Ký hiệu tứ giác là 7370o), ta lại sẽ thấy mục ngoạ tàm và mục này được giảng là:

“1. Tướng thuật gia xưng nhãn khuông hạ đích văn. 2. mi loan nhi tú”.

Nghĩa là:

“1. Nhà bói tướng gọi nếp nhăn dưới vành mắt (là ngoạ tàm). 2. Lông mày cong mà đẹp”.

Vậy rõ ràng là các cấu trúc ngoạ tàm và ngoạ tàm mi có tồn tại. Một bằng chứng hiển nhiên là nó cũng đã được dùng trong Truyện trinh thử:

To đầu vú, cả dái tai,

Dày nơi ngư vĩ, cao nơi ngoạ tàm.

Có điều là vì ngoạ tàm là một lối nói của tướng số nên ta phải hiểu nó một cách “trọn gói” theo lời giảng của các nhà chuyên môn (nhà tướng số) chứ không thể dịch từng thành tố của nó theo nghĩa đen thành “tằm nằm” được. Việt Nam tự điển của Lê Văn Đức đã giảng một cách chính xác:

“Ngoạ tàm. Mí dưới, lằn xếp dưới mí mắt”.

Các nhà chú giải của ta giảng một cách ngộ nghĩnh rằng ngoạ tàm là “(con) tằm nằm”, rồi ngoạ tàm mi là “lông my như con tằm nằm” (Bùi Kỷ và Trần Trọng Kim), là “mày tằm nằm” (Nguyễn Thạch Giang), là “lông mày giống con tằm nằm” (Đào Duy Anh), v.v..

Vậy ngoạ tàm mi là một lối nói của khoa tướng số, nó chẳng có liên quan gì đến con tằm cả, càng không phải là “con tằm nằm”. Chẳng những thế, nó cũng chẳng có liên quan gì đến hai cấu trúc nét ngài và mày ngài. Những cấu trúc này chỉ liên quan đến mấy chữ nga và nga mi mà thôi. Ông Nguyễn Huệ Chi đã dựa vào Từ hải bộ mới (1999) để tìm hiểu hai chữ nga mi rồi lấy trong từ điển bách khoa Pháp ngữ mấy cái hình con ngài (bombyx du mûrier) để minh hoạ những “sợi râu” của nó. Nhưng rất tiếc là những cái hình đó lại cho thấy những con ngài từ phía sau nên ta không thể thấy được cái chân tướng” của những “sợi râu” ấy. Mà nếu lông mày người phụ nữ có giống như thế thì có gì là đẹp? Còn Từ hải bộ mới thì lại thụt lùi so với Từ hải bộ cũ trong trường hợp này.

Bộ mới ghi rằng “nga mi 蛾眉 cũng viết là 娥眉”. Bộ cũ, chính xác hơn, ghi rằng “nga mi 蛾眉 vốn viết (bổn tác) là 娥眉”. Nghĩa là, theo bộ cũ thì chữ nga 蛾 bộ huỷ 虫 vốn viết là 娥, tức chữ nga bộ nữ 女, có nghĩa là xinh, đẹp. Nga mi vốn chỉ đơn giản có nghĩa là lông mày đẹp. Bộ cũ còn cho biết rõ là đến khi Nhan Sư Cổ (581 – 645) chú giải Hán thư mới bắt đầu có thuyết “hình giống con ngài tằm” (Hình nhược tàm nga chi thuyết). Rồi còn nhận xét thêm rằng lông mày con người mà giống cái râu con ngài thì xấu quá, làm sao có thể cho là đẹp được. Đó là cái nhầm tự nghìn năm (Thử thiên niên chi ngộ dã). Thực ra, đó là do quan niệm của người xưa chứ cặp “râu” của con ngài tằm thì đẹp thật. Nhưng râu ngài là râu ngài còn mày người là mày người; ta không nên tự nhốt mình vào cái vòng lẩn quẩn của việc so sánh “người thực vật thực” trong khi thẩm định từ ngữ ở đây. Nên nhớ rằng nga mi (= mày ngài) đã đi chung với tần thủ từ thời Kinh Thi trong bài “Thạc nhân” của “Vệ phong” thành câu: Tần thủ nga mi để ca ngợi nhan sắc của phụ nữ. Nhưng thế nào là tần thủ? Hai tiếng này vẫn được giảng…là “tảng quảng nhi phương” (trán rộng mà vuông). “Trán rộng mà vuông” thì may ra chỉ thích hợp với diện mạo của phụ nữ ngoài trái đất chứ thí sinh dự thi Hoa hậu thế giới hay Hoa hậu hoàn vũ mà có trán như thế thì…! Dĩ nhiên, có thể đó là “model” cho tuyệt thế giai nhân thời Kinh Thi chứ ngày nay thì cả tần thủ lẫn nga mi đều chỉ còn là ước lệ mà thôi. Và nga mi là mày ngài mà mày ngài ở đây là lông mày đẹp nói chung. Nguyễn Huệ Chi viết:

“Trường hợp nhà thơ (Nguyễn Du – AC) dùng “mày ngài” trong câu thơ miêu tả Từ Hải thì có phần chắc ông mượn điển “ngoạ tàm mi”, còn trường hợp ông nói “nét ngài” để tả Thuý Vân, hay nói “mày ngài” để chỉ các ả ca kỹ thì chính là ông đang nói đến lông mày con ngài tằm mà ở vùng Nghệ Tĩnh ai đọc đến cũng hiểu”.

Nguyễn Huệ Chi còn khẳng định rằng đó là “năng khiếu dùng chữ tinh tế bậc thầy của Nguyễn Du”. Dùng mày ngài mà lại bắt người đọc phải hiểu đó là “mày con tằm nằm” thì khó có thể bảo là tinh tế! Huống chi, sau khi quan sát và phân tích hàng chục trường hợp tương tự với cấu trúc mày ngài, Cao Xuân Hạo đã khẳng định:

“Những cặp danh từ tương tự (cũng gồm một từ chỉ bộ phận cơ thể động vật và một từ chỉ động vật) dùng để gọi tên, chỉ loại hay miêu tả hình dáng, màu sắc của đồ vật theo phép ẩn dụ (…) đều cho thấy mối quan hệ xác định có ý nghĩa sở hữu, chứ không hề có trường hợp nào cho thấy một mối quan hệ có ý nghĩa tỷ dụ”*.

Quy luật của tiếng Việt đã như thế thì mày ngài tuyệt đối không thể nào lại có nghĩa là “lông mày hình con tằm nằm” được cả. Là một bậc thầy về ngôn ngữ, Nguyễn Du phải hiểu điều này hơn ai hết. Vậy danh ngữ mày ngài của ông chỉ có thể có nghĩa là lông mày đẹp mà thôi, dù nó dùng để miêu tả Từ Hải hay là ca kỹ. Chính vì quy luật của tiếng Việt và đặc điểm ngôn ngữ của Nguyễn Du là như thế nên việc tác giả Phạm Quang Tuấn đưa ra hai bức tranh mỹ nữ đời Đường và bức tranh mỹ nữ thời Heian ở Nhật (có đôi lông mày dày rậm) cũng là một việc làm không thích hợp.

3. Bây giờ xin nói về cách hiểu của ông Đổng Văn Thành. Những tưởng chỉ có các nhà chú giải của ta mới hiểu không đúng ba tiếng ngoạ tàm mi, té ra ông Đổng cũng hiểu sai ba tiếng này như các đồng nghiệp người Việt Nam. Tệ hơn nữa, ông lại còn không hiểu được đặc trưng về diện mạo của Quan Công mà ở khắp đất nước Trung Hoa đâu đâu cũng có miếu thờ. Đổng Văn Thành đã chê:

“Nguyễn Du thì lại mượn “ngoạ tàm mi” (mày tằm nằm) mà Tam quốc diễn nghĩa dùng để miêu tả Quan Vũ, trang nam nhi cao lớn, uy vũ, khoáng đạt, lắp vào khuôn mặt cô thiếu nữ mười phần xinh đẹp đó (Thuý Vân – NHC thêm). Nếu trên khuôn mặt thiếu nữ xinh tươi mơn mởn lại mọc ra một đôi lông mày võ sĩ vừa đen rậm, vừa thẳng cứng thì cái điều kệch cỡm nghiêm trọng ấy há chẳng phá hoại cả vẻ đẹp của cô thiếu nữ đó sao?*”.

Nhưng, như đã nói, ngoạ tàm mi đâu có phải là “mày tằm nằm” còn Quan Vũ (Quan Công) cũng đâu phải là người có “đôi lông mày võ sĩ vừa đen rậm vừa thẳng cứng”. Cái nét đặc trưng của cặp lông mày Quan Công là nó vừa cong vừa xếch như có thể thấy trong tranh vẽ, trong mặt nạ hoặc trong điêu khắc, chứ có phải như ông Đổng Văn Thành đã nói đâu. Dĩ nhiên là, đó đây, ta có thể thấy những cặp lông mày Quan Công kiểu khác, nhưng đây chỉ là chuyện “vô tình vô ý” hoặc cá biệt chứ vừa cong vừa xếch thì mới đích thị là cặp lông mày điển hình của Quan Thánh đế quân vì nó còn đi chung với đôi mắt phượng (đan phượng nhãn) là một kiểu mắt xếch điển hình nữa. Vâng, mắt phượng là “mắt xếch”, như Derek Lin đã chú tại bài “Guan Gong”, mục “Tao Living” của http://www. taoism.net:

“Phoenix eyes means slanted eyes”.

(Mắt phượng có nghĩa là mắt xếch*).

Bản thân mình còn không biết được nghĩa và cái sở chỉ đích thực của hai danh ngữ ngoạ tàm mi và đan phượng nhãn ngay trong tiếng mẹ đẻ của mình thì ông Đổng Văn Thành còn muốn phê phán cách sử dụng từ ngữ của Nguyễn Du thế nào được?

4. Bây giờ xin nói một chút về hai danh ngữ nét ngài và mày ngài trong mấy câu thơ của Nguyễn Du.

Như đã nói, các cấu trúc này liên quan đến danh từ nga và danh ngữ nga mi trong tiếng Hán. Nga mi có nghĩa là lông mày đẹp thì mày ngài cũng thế. Nga mi còn được dùng theo hoán dụ để chỉ phụ nữ đẹp thì mày ngài cũng thế. Nga mi cũng nói tắt thành nga thì ngài (trong nét ngài) cũng chính là hình thức nói tắt của mày ngài.

Nét ngài nở nang trong câu 20 là nét lông mày đẹp rỡ ràng (Xin xem lại Kiến thức ngày nay, số 314). Còn trong câu 1213 Khi khoé hạnh, khi nét ngài) thì nét ngài lại là một hoán dụ để chỉ con mắt. Đây là chuyện “đá lông nheo”, chuyện “liếc mắt đưa tình”, tóm lại là chuyện “nói bằng mắt”. Nguyễn Huệ Chi quy hàm nghĩa của hai tiếng này vào hai tiếng “chau mày” thì có sợ là hẹp quá hay không?

Còn dùng mày ngài, nghĩa là lông mày đẹp, để nói về Từ Hải trong hai câu 2167 và 2274 thì cũng không phải là chuyện cấm kỵ, mà Cao Xuân Hạo (Xin xem Bđd) cũng đã phân tích rồi. Huống chi, nếu cứ theo cái mốt này mà nhận xét thì ta còn có thể bắt bẻ nhiều thứ khác nữa, chẳng hạn như việc La Quán Trung tả Quan Vân Trường “môi đỏ như tô son” thì có phải là đàn bà đâu!

Cuối cùng, mày ngài trong câu 927 thì có nghĩa là người đẹp. Mấy ả mày ngài chẳng qua là mấy “ả người đẹp”, nói theo một văn phong có nhiều phần không nghiêm túc, nghĩa là trong đám đó có thể có ả …không đẹp.

Trở lên là một số ý mọn liên quan đến bài của GS. Nguyễn Huệ Chi, xin mạo muội trình bày để ông tham khảo.

§ 1144. Kiến thức ngày nay, số 566

ĐỘC GIẢ: Tạp chí Thế giới mới, số 681 có bài “Quyển sổ rùng rợn” tại mục “1.001 chuyện từ Internet”. Trong bài này ta đọc được đoạn sau đây: “Ngay trong Chiến tranh thế giới lần thứ hai đã từng có một số tên trùm Đức quốc xã dùng da của các nạn nhân ở Holocaust để bọc sổ sách”. Xin vui lòng cho biết Holocaust nằm ở đâu trên nước Đức hay là ở một nước nào khác.

AN CHI: Holocaust không phải là một địa danh mà là một danh từ chung, có nghĩa gốc là việc thiêu đốt các vật tế thần hàng loạt, rồi nghĩa bóng là sự huỷ diệt hàng loạt, sự tàn sát dã man, rùng rợn. Về sau nó còn được dùng với chữ “h” hoa (H) để chỉ việc tàn sát người Do Thái hàng loạt của Đức Quốc xã vào những năm 1930 và 1940 của thế kỷ trước. Vì chữ đầu (là chữ “h”) của danh từ này (holocaust) được viết hoa (thành Holocaust) nên tác giả mới tưởng đây là một địa danh mà diễn đạt thành “các nạn nhân ở Holocaust”. Thực ra thì đây là “các nạn nhân của cuộc đại tàn sát người Do Thái mà bọn Đức Quốc xã tiến hành trước và trong Thế chiến II”.

§ 1145. Kiến thức ngày nay, số 567

ĐỘC GIẢ: Đời ông tôi truyền cho cha tôi, rồi tới đời cha tôi truyền lại cho tôi đôi câu đối sau đây mà sự giải thích đã bị “thất bản”.. từ đời nào. Thành ra câu đối thì thuộc, vì dễ thuộc, nhưng hễ người ta đề nghị giải thích thì không biết nói làm sao. Hai câu đó là:

Tam quốc Tào Phi kêu “Tào Vậy”,

Cưu giang Vương Bố gọi “Vương Nào”.

Vậy xin nhờ ông An Chi giải thích giùm.

AN CHI: Người ta nói rằng đây là hai câu đối để chế nhạo người chỉ biết chữ Nôm mà không biết chữ Hán. Chữ phi 丕 trong tên của Tào Phi được dùng làm Nôm để ghi âm “vậy” còn chữ nào 芾 là chữ Nôm thì hơi giống với chữ bố 布 trong tên của Vương Bố. Vì vậy nên người không biết chữ Hán mới đọc Tào Phi thành “Tào Vậy” và đọc Vương Bố thành “Vương Nào”. Nhưng đây chỉ là chơi chữ để “nói chơi” với nhau chứ nếu không biết Hán thì thường cũng khó mà biết được Nôm.

§ 1146. Kiến thức ngày nay, số 567

ĐỘC GIẢ: Truyện Kiều – Bản Kinh đời Tự Đức do Nguyễn Quảng Tuân phiên âm và khảo dị đã được Nhà xuất bản Văn học và Trung tâm nghiên cứu Quốc học ấn hành năm 2003. Danh tính của người chép tay bản Kiều này đã được xác định là Nguyễn Hữu Lập. Nhưng về tự và hiệu thì chưa thống nhất. Về hiệu, người thì nói Thiếu Tô Lâm, người thì nói Tiểu Tô Lâm còn về tự thì người nói Nhu Phu, người nói Noạ Phu. Xin nhờ ông An Chi khảo chứng xem thực hư ra sao.

AN CHI: Mới đây, trên Ngôn ngữ & Đời sống, số 4 (126)2006, tác giả Nguyễn Khắc Bảo vừa có bài “Góp thêm về việc phiên âm mấy chữ Hán – Nôm tồn nghi trong bản Truyện Kiều do Hoàng giáp Nguyễn Hữu Lập chép năm 1870”. Trong bài này, tác giả cũng có bàn về cách đọc tự và hiệu của Nguyễn Hữu Lập nên chúng tôi xin trả lời cho ông bằng việc phân tích ý kiến của ông Nguyễn Khắc Bảo.

Về hiệu của Nguyễn Hữu Lập, ông Nguyễn Khắc Bảo đã theo Nguyễn Hữu Sơn mà đọc là “Thiếu Tô Lâm”. Nguyễn Hữu Sơn cho biết mình đã căn cứ vào hai bài thơ của Phạm Hy Lượng là Tây Hồ khúc yến thứ Thiếu Tô niên huynh nguyên vận và Chu trung nguyên đán thứ Thiếu Tô vận, trong đó họ Phạm đã gọi Nguyễn Hữu Lập là “Thiếu Tô”. Riêng ông Nguyễn Khắc Bảo còn đưa ra một lý do nữa là ông Nguyễn Quảng Tuân đã dùng kỹ thuật vi tính mà xoá những chỗ lem bẩn làm cho “văn bản bị sửa nát”, trong đó có thể nét ノ phẩy của chữ thiếu 少 bị xoá mất nên đã trở thành tiểu 小.

Phương pháp làm việc của ông Nguyễn Khắc Bảo đến là ngộ nghĩnh. Ông muốn xác định cho được cái hiệu của Nguyễn Hữu Lập nhưng lại không dựa vào sự tự xưng của đương sự (là Tiểu Tô Lâm) mà lại dựa vào cách gọi của Phạm Hy Lượng (là “Thiếu Tô”). Rồi để “hợp thức hoá” cái chữ Thiểu của mình, ông còn xuyên tạc rằng ông Nguyễn Quảng Tuân đã sửa nát văn bản chép tay 1870, làm cho chữ thiếu 少 bị xoá mất nét phẩy ノ mà trở thành chữ tiểu 小. Thực ra, bản photocopy mà ông Nguyễn Quảng Tuân nhận được từ ông Đàm Quang Hưng (Texas, Mỹ) là một bản chụp rất sạch sẽ, rõ ràng, như ta có thể thấy được một cách hiển nhiên trong từng quyển Truyện Kiều, bản Kinh đời Tự Đức 1870, mà Nhà xuất bản Văn học và Trung tâm nghiên cứu Quốc học đã ấn hành. Tại trang 40 của từng bản sách này, ta thấy chữ tiểu 小 (trước hai chữ Tô Lâm) rõ mồn một: đó là chữ thứ ba, dòng thứ 5 tính từ phải sang. Và chữ tiểu đó cùng có một cách viết y chang những chữ tiểu ở các câu 53 (tr. 57), 187 (tr. 77), 956 (tr. 187), 1557 (tr. 273), 1582 (tr. 275), 1598 (tr. 279), 1768 và 1771 (tr. 303), v.v.. Cách viết đó là cái nét giữa của nó, tức nét sổ móc 亅, quá ngắn nên không cân đối so với cả chữ. Vâng, cái nét giữa của chữ tiểu 小 trong những câu đã nêu và trong tất cả những câu (có chữ tiểu) còn lại đều…thiếu kích thước. Nhưng chính cái sự thiếu kích thước đó cho phép ta ghép cái chữ tiểu 小 ở dòng thứ 5 của trang 40 vào cùng một ca-tê-gô-ri với tất cả những chữ tiểu 小 trong các câu còn lại. Điều này tuyệt đối không có gì đáng nghi ngờ: về mặt thư pháp, chữ thứ ba, dòng thứ 5 của trang 40 chính là tiểu 小 chứ không phải bất cứ chữ gì khác.

Huống chi, việc tự xưng của Tiểu Tô Lâm hoàn toàn đúng với phong cách của việc sử dụng chữ tiểu 小 trong tiếng Hán để phân biệt người ít tuổi với người nhiều tuổi hơn mà cùng họ, cùng tên hoặc cùng hiệu:

– Tiểu Đỗ là Đỗ Mục còn Lão Đỗ là Đỗ Phủ.

– Tiểu Nguyễn là Nguyễn Hàm còn Đại Nguyễn là Nguyễn Tịch.

– Tiểu Phạm là Phạm Trọng Yêm còn Đại Phạm là Phạm Ung.

– Tam Tô là: Tiểu Tô tức Tô Triệt, em của Đại Tô, tức Tô Thức; Thức và Triệt là con của Lão Tô, tức Tô Tuân. Nhờ Thức lấy hiệu là Đông Pha nên con út của Thức là Quá cũng “ăn theo” mà được gọi là Tiểu Pha (còn Thức là Đại Pha), v.v. và v.v..

Vấn đề đã quá rõ ràng. Vậy hiệu của Nguyễn Hữu Lập là Tiểu Tô Lâm, như chính đương sự đã ghi bằng thủ bút của mình trong bản chép tay năm 1870. Tên, hiệu là những yếu tố tôn nghiêm của mỗi cá nhân nên ta không có quyền mà cũng không được phép thay đổi, như thật ra ông Nguyễn Khắc Bảo cũng đã từng làm khi ông đọc tên cụ Huỳnh Thúc Kháng thành Huỳnh Thúc “Hãng”*.

Bây giờ xin nói đến tự, cụ thể là chữ thứ nhất trong tự của Nguyễn Hữu Lập. Về mặt chữ thì đây là 懦. Chữ này chỉ có hai âm: nhu và noạ, mà noạ là âm thông dụng nhất. Nhưng ông Nguyễn Khắc Bảo thì lại đọc thành “nhụ” vì hai lý do. Thứ nhất, Minh đạo gia huấn có câu “Giáo nhi bất nghiêm, nãi sư chi noạ” (chữ noạ này là “lười”, đồng âm với chữ noạ trong Noạ Phu) nên chẳng mấy ai theo đạo Nho lại chọn tự là “Noạ Phu” vì rất dễ bị hiểu nhầm là “nãi sư chi noạ” (là bởi thầy Lười). Thứ hai là Dictionnaire annamite -français của J. F. M. Génibrel có ghi âm của chữ đang xét là “nhụ”. Tiếc rằng cả hai lý do của ông đều không đứng vững được.

Thứ nhất, tiếng tăm lẫy lừng như danh y Lê Hữu Trác còn khoái tự xưng là Lãn Ông (= ông già lười biếng) nữa là. Huống chi, cái câu trong Minh đạo gia huấn chỉ nói về hạng thầy giáo “bất nghiêm” nên chỉ có hạng này mới có tật giật mình chứ các bậc đạo cao đức trọng thì đâu có sợ bóng sợ gió như ông Nguyễn Khắc Bảo nói. Lại xin nhấn mạnh rằng cái tự của Nguyễn Hữu Lập còn là chữ của sách Mạnh Tử nữa đấy. Nó nằm trong một câu thuộc chương “Vạn chương, hạ”:

“Cố văn Bá Di chi phong giả, ngoan phu liêm, noạ phu hữu lập chí”.

Nghĩa là:

“Cho nên những người được nghe về nếp ứng xử của Bá Di, kẻ tham trở thành ngay, kẻ ươn hèn cũng biết lập chí”.

Trong một tiểu cú chỉ có năm tiếng là Noạ phu hữu lập chí, mà đã có bốn chữ là tên (Hữu Lập) và tự (Noạ Phu) của đương sự rồi. Chữ nghĩa san sát với nhau như thế thì việc Nguyễn Hữu Lập chọn hai tiếng Noạ Phu là hoàn toàn cố ý, hơn thế nữa, là có dụng ý rất sâu sắc đó chứ. Cái mà Nguyễn Hữu Lập cần là chữ noạ 懦 trong Mạnh Tử chứ ông sá gì cái chữ noạ 惰 đồng âm trong Minh đạo gia huấn như ông Nguyễn Khắc Bảo khéo suy diễn.

Đến như cái âm “nhụ” mà ông đã dẫn ra từ từ điển Génibrel thì chúng tôi xin nói thẳng rằng cái âm này không “xài” được. Từ điển Génibrel là một pho sách công cụ mà ta chỉ có thể vận dụng với cái ý thức thường trực là nó đầy rẫy chông bẫy ở bên trong. Xin kể sơ sơ vài thí dụ mượn từ Chữ nghĩa Truyện Kiều của Nguyễn Quảng Tuân (Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1990).

Trong câu Cỏ non xanh tận chân trời thì cỏ non là một danh ngữ mà cỏ là trung tâm nhưng Génibrel lại biến vị từ non thành một danh từ và cho nó là trung tâm của danh ngữ non xanh (y chang như trong non xanh nước biếc) rồi dịch thành vertes montagnes.

Trong câu Đầu cành quyên nhặt cuối trời nhạn thưa thì Génibrel hiểu nhặt là hót, kêu nên dịch i nhặt thành le coucou chante, rồi hiểu thưa là đáp lại nên dịch nhạn thưa là l’oie sauvage répond. Thực ra, nhặt ở đây là mau, là khít, là nhiều, còn thưa là ít, là không khít, v.v..

Những chỗ sai sơ đẳng như thế trong từ điển Génibrel thì nhiều lắm. Trở lại với cái âm “nhụ” của chữ 懦, xin nói rằng không có bất cứ một quyển từ điển tiếng Hán nào có ghi nhận âm này. Từ điển Génibrel không phải là từ điển tiếng Hán nên ta có thể khẳng định một cách chắc chắn rằng việc ghi nhận này chỉ là một sự nhầm lẫn mà lẽ ra người dùng từ điển phải biết nhận xét và phê phán, nhất là khi người sử dụng đó lại là người nghiên cứu. “Nhụ” ở đây là một âm hoàn toàn lạc lõng. Vậy tự của Nguyễn Hữu Lập chỉ có thể là Nhu Phu hoặc Noạ Phu mà thôi.

Tóm lại, hiệu của Nguyễn Hữu Lập là Tiểu Tô Lâm còn tự của ông là Noạ Phu hoặc Nhu Phu. Cá nhân chúng tôi thì chọn hai tiếng Noạ Phu.

1147 – 1160

§ 1147. Kiến thức ngày nay, số 568

ĐỘC GIẢ: Trong bài phỏng vấn nhan đề “Chữ nghĩa Truyện Kiều cần nhiều người tranh luận” do Giao Hưởng thực hiện, đăng trên báo Lao Động, ngày 22-1-2006, GS. Nguyễn Tài Cẩn có nói về chuyến đi giảng dạy của ông tại Đại học Paris 7 hồi đầu thập niên 1980. Theo lời Giáo sư, tại Pháp, ông đã “bám riết cụ Hoàng Xuân Hãn để thu thập Truyện Kiều”. Rồi ông nhắc lại lời của cụ Hoàng:

“Ở bên nhà từ đầu thế kỷ XX đến nay chỉ dựa vào bản Kiều Oánh Mậu in năm 1902, thoáng có nhắc tới bản Liễu Văn Đường 1871 nhưng không có trong tay, vậy ta phải dựa vào những bản thế kỷ XIX, càng xưa càng tốt, càng nhiều càng tốt”. Về phần mình, GS. Nguyễn Tài Cẩn khẳng định: “Và tôi đã nghiên cứu 8 bản Kiều đời Tự Đức có tại nhà cụ Hãn”.

Xin ông An Chi cho biết, 8 bản Kiều đời Tự Đức mà GS. Nguyễn Tài Cẩn đã có vinh dự nghiên cứu tại nhà của học giả Hoàng Xuân Hãn (bên Pháp) là những bản nào. Giáo sư cũng nhắc đến chủ trương của học giả Hoàng Xuân Hãn là “phải dựa vào những bản (Kiều) càng xưa càng tốt”. Xin ông An Chi cho biết có phải học giả họ Hoàng là người đầu tiên và/hoặc duy nhất có chủ trương như thế hay không.

AN CHI: Trên Kiến thức ngày nay, số 329, ngày 1-10-1999, chúng tôi đã đặt vấn đề nghi ngờ “8 bản Kiều đời Tự Đức của Hoàng Xuân Hãn”. Rồi trong bài “Học giả Hoàng Xuân Hãn đã dùng mấy bản Kiều đời Tự Đức để làm quyển Kiều tầm nguyên?”, đăng hai kỳ trên Tài hoa trẻ (số 292 và số 293, tháng 12-2003), chúng tôi đã phân tích và khẳng định dứt khoát rằng Hoàng Xuân Hãn chẳng làm gì có đến 8 bản. Đây chẳng qua chỉ là một lời nói nhầm mà ta hoàn toàn có thể đính ngoa bằng lời nói của chính Hoàng Xuân Hãn ở một đoạn khác của cuộc phỏng vấn. Vị học giả này chỉ có 5 bản đời Tự Đức nếu là những bản Nôm và 6 bản nếu kể cả bản Quốc ngữ “ăn theo” đời Tự Đức mà thôi. Người đã giúp cho ta có thể khẳng định điều này một cách chắc chắn không phải ai khác mà chính là ông Nghiêm Xuân Hải, con rể của Hoàng Xuân Hãn. Theo lời của vị nghĩa tế thì sau đây là 8 bản Kiều mà Hoàng Xuân Hãn đã dùng để làm Kiều tầm nguyên:

1. Bản D, tức Duy Minh Thị 1872;

2. Bản T, tức Trương Vĩnh Ký 1911;

3. Bản K, tức Kiều Oánh Mậu 1902;

4. Bản P, tức Phạm Kim Chi 1975;

5. Bản H, tức bản Huế, microfilm của EFEO;

6. Bản L, tức Liễu Văn Đường 1871;

7. Bản M, tức Thịnh Mỹ Đường 1879; và

8. Bản V, tức Thịnh Văn Đường 1882.

Trong 8 bản trên đây, ta thấy rõ mồn một rằng T (1911), K (1902) và P (1975) không phải là những bản đời Tự Đức (1848 – 1883). Ngay H, mà Hoàng Xuân Hãn không cho biết năm in, ta cũng chẳng thể nào biết được đó có phải là một bản đời Tự Đức hay không. Vậy chắc chắn nhất, ta chỉ có thể khẳng định rằng Hoàng Xuân Hãn chỉ nhắc đến 4 bản đời Tự Đức là: D, L, M và V mà thôi.

Nhưng đây chỉ là nhắc đến, chứ bản L thì Hoàng Xuân Hãn cũng chẳng có vì “bản này có ở INALCO mà chưa xin được” (Lời của Nghiêm Xuân Hải) còn bản V thì Hoàng Xuân Hãn càng chẳng làm gì có được vì ông chỉ được thấy ở nhà của ông Hoàng Huấn Trung hồi trước chiến tranh mà thôi. Nói một cách hoàn toàn nghiêm túc và chính xác thì Hoàng Xuân Hãn chỉ có vẻn vẹn 2 bản đời Tự Đức là D (Duy Minh Thị) và M (Thịnh Mỹ Đường). Vậy không biết hồi thập kỷ 1980, khi sang Paris, thì GS. Nguyễn Tài Cẩn lấy đâu ra 8 bản Kiều đời Tự Đức tại nhà của Hoàng Xuân Hãn mà nghiên cứu?

Trong vòng 9 năm nay, từ ngày tạp chí Văn học đăng bài “Học giả Hoàng Xuân Hãn nói về Truyện Kiều” (tháng 3-1997), một vài tác giả cứ nhắc đi nhắc lại lời nói nhầm của học giả Hoàng Xuân Hãn về “8 bản Kiều đời Tự Đức” mà chúng tôi đã cải chính một cách rành mạch trên Tài hoa trẻ. Tiếc thay, chẳng ai trong mấy người “nói theo” cái nhầm của Hoàng Xuân Hãn quan tâm đến sự cải chính đó. Rồi trong bài phỏng vấn của Giao Hưởng trên báo Lao Động, ngày 22-1-2006, GS. Nguyễn Tài Cẩn lại còn “vui miệng” nói rằng mình đã “nghiên cứu 8 bản Kiều đời Tự Đức có tại nhà cụ Hãn”. Nhưng Hoàng Xuân Hãn làm gì có được 8 bản Kiều đời Tự Đức?

Đến như chuyện “phải dựa vào những bản càng xưa càng tốt” thì Hoàng Xuân Hãn cũng chẳng phải là người đầu tiên và/hoặc duy nhất biết chủ trương như thế. “Ông phán Sài Gòn” Phạm Kim Chi đã làm như thế từ năm 1917 khi cho xuất bản Kim Tuý tình từ theo bản chép tay mà ông Nghè Mai đã cho vì “thấy chắc gốc” rằng cháu của Nguyễn Du (Nghè Mai là cháu Nguyễn Du) có thể lưu giữ “bổn chánh”, nghĩa là bản xưa nhất chưa bị ai “nhuận sắc”. Đó là nói chuyện đời xưa. Còn gần đây hơn thì trong Truyện Kiều 1965 của nhóm Nguyễn Văn Hoàn do Nhà xuất bản Văn học ấn hành, ta cũng lại đọc thấy như sau:

“Để có thể khôi phục lại nguyên tác Truyện Kiều, biện pháp căn bản nhất vẫn là cần phải tiếp tục công việc phát hiện, sưu tầm các bản Kiều cổ một cách có hệ thống và sâu rộng hơn nữa. Hiện nay trong hoàn cảnh công việc phát hiện, sưu tầm di sản văn hoá cổ mới được bước đầu tiến hành ở miền Bắc, chúng ta không nên mặc nhiên coi rằng đã hoàn toàn hết hy vọng tìm thêm được một vài bản Kiều Nôm khác cổ hơn (trước bản Liễu Văn Đường 1871 – AC) và có giá trị hơn. Rất có thể là ở trong nhân dân ta, vùng Nghệ – Tĩnh quê hương Nguyễn Du, vùng Bắc Ninh, quê mẹ Nguyễn Du, vùng Hải Dương, quê hương Phạm Quý Thích…vẫn còn có thể tìm được một vài bản Kiều quý. Đó là chưa kể đến các thư viện công và thư viện gia đình ở miền Nam nước ta, ví dụ ở Huế, Sài Gòn, hay các thư viện Đông phương học ở nước ngoài, ví dụ như ở Pa-ri (Pháp), Rô-mơ (Ý), Tô-ki-ô (Nhật), v.v..*

Cứ như trên thì chuyện “phải dựa vào những bản càng xưa càng tốt” đâu có phải là chuyện do Hoàng Xuân Hãn khởi xướng, vì nó chỉ là chuyện …tự nhiên phải làm mà thôi. Có ai đi tìm nguyên tác mà lại dựa vào những bản “mới toanh”!

§ 1148. Kiến thức ngày nay, số 568

ĐỘC GIẢ: Trong Tư liệu Truyện Kiều từ bản Duy Minh Thị đến bản Kiều Oánh Mậu (Nxb. Văn học và Trung tâm nghiên cứu Quốc học, 2004), tác giả Nguyễn Tài Cẩn đã viết tại trang 17:

“GS. Hoàng Xuân Hãn cho biết đã soạn xong bản Kiều tầm nguyên sau gần nửa thế kỷ nghiên cứu (…)”.

Tôi nghe nói có nhiều người đóng tiền ủng hộ việc ấn hành bản Kiều tầm nguyên, nếu cụ Hãn đã soạn xong thì sao đến nay vẫn chưa thấy ra sách? Nghe nói có một vị giáo sư toán học là bác của một pianist nổi tiếng cũng đang nóng lòng chờ đợi quyển Kiều tầm nguyên. Ông An Chi có nghe ngóng được tình hình gì không?

AN CHI: “Đã soạn xong bản Kiều tầm nguyên sau gần nửa thế kỷ nghiên cứu” là lời của Nguyễn Tài Cẩn chứ Hoàng Xuân Hãn thì lại nói:

“Như quyển Kiều của tôi, nó 50 năm rồi, nó cứ nằm thế, không có khi nào có một thời gian khá dài để viết ra thành một quyển sách cả. Những cái tôi đã viết về Kiều bây giờ tôi đọc cũng không được nữa. Mực nó đã nhờn đi, nhiều khi đã 40, 50 năm rồi, mờ đi cả rồi, mắt lại kém nữa”*.

Vậy, cứ như lời của chính Hoàng Xuân Hãn thì Kiều tầm nguyên của ông hãy còn là một công trình dở dang. Chứ nếu nó đã hoàn thành thì việc sắp xếp để cho in ấn có lẽ sẽ dễ dàng hơn nhiều, đâu có phải để cho những người đóng tiền ủng hộ phải nóng lòng chờ đợi…bấy lâu.

Riêng cá nhân chúng tôi thì xin nói thẳng rằng chúng tôi chẳng tin ở quyển Kiều tầm nguyên của Hoàng Xuân Hãn, mà ông còn gọi là Bát Kiều. Lý do của chúng tôi rất đơn giản: Hoàng Xuân Hãn đưa bản V tức bản Thịnh Văn Đường 1882 vào Kiều tầm nguyên làm bản thứ 8 trong khi ông chỉ nhìn thấy nó tại nhà của ông Hoàng Huấn Trung trước năm 1945. Vậy thì ông khảo dị ra sao, so sánh thế nào? Ngay cả bản Liễu Văn Đường 1871 mà ông còn chưa xin được từ INALCO mặc dù ông sống ở Pháp, trong khi ông Nguyễn Quảng Tuân và ông Đào Thái Tôn đều có được mỗi người một bản photocopy từ Pháp gởi về. Tóm lại, với cá nhân chúng tôi thì đây hãy còn là chuyện…“Bát Kiều nghi án”.

§ 1149. Kiến thức ngày nay, số 568

ĐỘC GIẢ: Joséphine Baker là người Pháp hay người Mỹ?

AN CHI: Joséphine Baker vốn là người Mỹ, tên gốc là Freda Josephine McDonald, sinh ngày 3-6-1906 tại Saint Louis (Mỹ), mất ngày 12-4-1975 tại Paris. Năm 1937, bà lấy một người Pháp và trở thành công dân Pháp. Joséphine Baker đã tham gia tổ chức kháng chiến chống phát xít Đức và đã từng kết giao với Grace Kelly, Maurice Chevalier cũng như De Gaulle và Fidel Castro.

§ 1150. Kiến thức ngày nay, số 569

ĐỘC GIẢ: Mục “Lăng kính tự nhiên” trên báo Tuổi trẻ mới đây có đưa ảnh một con vật và viết: “Con thú có vú này sống ở quần đảo Philippines, có tên là Philippine tarsier (tên khoa học là Tarsius syrichta), từng là nguồn cảm hứng sáng tạo cho nhân vật ET của đạo diễn Steven Spielberg”.

Tôi thì lại thấy có vẻ như con vật này giống với Gollum mà ông An Chi đã đưa ảnh trên Kiến thức ngày nay, số 559. Vậy không biết ET là một nhân vật như thế nào (vì báo không đưa ảnh)?

AN CHI: Gollum (Ảnh 1) là nhân vật trong bộ phim The Lord of the Rings (Chúa tể của những chiếc nhẫn) của đạo diễn Peter Jackson, mà chúng tôi có giới thiệu trên Kiến thức ngày nay, số 559, đúng như ông đã viết. Còn E.T. (Ảnh 2), chứ không phải “ET”, thì lại là nhân vật trong phim E.T. the Extra – Terrestrial (E.T. người (sinh vật) ngoài Trái đất) của đạo diễn Steven Spielberg, đúng như đã nói trên báo Tuổi trẻ. Chính E.T. mới giống với con Tarsius syrichta (Ảnh 3).

Ảnh 1

§ 1151. Kiến thức ngày nay, số 569

ĐỘC GIẢ: Tôi nghe nói có một bài thơ kiểu hồi văn của Tần Quan gởi cho Tô Thức, chỉ có 14 chữ xếp liên hoàn theo vòng tròn thành một bài thất ngôn tứ tuyệt. Xin nhờ ông An Chi tìm giúp và giới thiệu bài thơ đó.

AN CHI: Chúng tôi chưa tìm được một xuất xứ chắc chắn nào để khẳng định “tác quyền” của bài thơ mà ông hỏi vì đây có lẽ chỉ là… giai thoại. Có nguồn thì nói là của Tần Quan gởi Tô Thức, có nguồn thì nói ngược lại, là của Tô Thức gởi cho Tần Quan. Không biết có nguồn nào nói là của một tác giả khác nữa hay không.

Ở đây, xin giới thiệu với ông và bạn đọc văn bản mà một thân hữu là LAM đã lấy trên mạng để cung cấp cho chúng tôi.

Ở phía ngoài vòng tròn, ta đếm được đúng 14 chữ đọc thuận theo chiều kim đồng hồ. Câu thứ nhất bắt đầu từ chữ đánh số 1 là chữ thưởng; câu thứ hai, từ chữ đánh số 2 là chữ khứ; câu thứ ba, từ chữ đánh số 3 là chữ tửu; câu thứ tư, từ chữ đánh số 4 là chữ tỉnh. Toàn bài thơ được trình bày bên trong vòng tròn theo hàng ngang, đọc theo lối ngày nay từ trái sang, rồi từ trên xuống:

Tần Quan ký Tô Thức

Thưởng hoa quy khứ mã như phi

Khứ mã như phi tửu lực vi*

Tửu lực vi tỉnh thời dĩ mộ

Tỉnh thời dĩ mộ thưởng hoa quy.

Tạm dịch:

Tần Quan gởi Tô Thức

Thưởng hoa về ngựa phóng như bay

Ngựa phóng như bay uống đã say

Uống say rồi tỉnh ra đà tối

Tỉnh ra đà tối thưởng hoa về.

§ 1152. Kiến thức ngày nay, số 569

ĐỘC GIẢ: Vừa rồi, Chuyện Đông chuyện Tây có giới thiệu sơ lược về Joséphine Baker. Tôi nghe nói nữ nghệ sĩ này có một ngôi nhà rất đặc biệt, không biết có phải như thế hay không?

AN CHI: Vâng, đúng như thế. Và đó là cả một lâu đài. Người ta gọi đây là tình yêu thứ ba (troisième amour) của bà để nhắc khéo đến bài J’ai deux amours (Tôi có hai tình yêu), bài hát “ruột” của Joséphine Baker.

Tháng 7 năm 1940, Joséphine chạy khỏi Paris và đi về phía Tây Nam nước Pháp, tới vùng Périgord. Tại đây, bà đã mê mẩn ngắm nhìn một toà lâu đài lộng lẫy, từ đó được cả thế giới biết đến – và ông đã nghe nói – vì là một trong những ngôi nhà của ngôi sao nổi tiếng làng ca vũ nhạc: lâu đài Mirandes, từ đây chính thức được gọi là Milandes theo cách phát âm của Joséphine.

Theo sách hướng dẫn du lịch của địa phương thì lâu đài này được François de Caumont bắt đầu xây dựng từ năm 1489 nhưng đến cuối thế kỷ XIX thì mới thực sự hoàn tất. Ngày nay, nó được xem là một kỳ quan về kiến trúc tân gothic ở trong vùng. Joséphine Baker đã làm tất cả để tân trang toà lâu đài trung cổ này theo kiểu xưa nhưng vẫn không quên trang bị cho nó những tiện nghi của thế kỷ XX từ phòng tắm cho đến mạng lưới điện, nhà bếp, sân tennis, sân bóng chuyền và cả một cái bể bơi hình chữ “J”.

Như đã nói kỳ trước, Joséphine đã tham gia kháng chiến chống Đức quốc xã nên ta cũng sẽ không lấy làm lạ được biết thêm rằng lâu đài Milandes còn là nơi che giấu binh sĩ và đài phát thanh của Đồng minh. Bà đã được tưởng thưởng xứng đáng từ Huy chương kháng chiến, Huy chương nước Pháp tự do cho đến Bắc đẩu bội tinh. Thế nhưng một vài khách sạn của Mỹ lại không chịu đón tiếp bà chỉ vì bà là người da đen.

Vì không có con, Joséphine đã nhận 12 người con nuôi thuộc nhiều quốc tịch khác nhau trong những chuyến viễn du và họ đã lớn lên tại toà lâu đài này.

Cuối cùng, vì những chi phí về quản lý và về mọi mặt quá nặng nề, Joséphine không kham nổi và toà lâu đài Milandes đã bị đem ra bán đấu giá. Joséphine rời khỏi lâu đài của mình năm 1969. Bà bị sạt nghiệp và được bạn bè giúp đỡ, trong đó có Grace Kelly, như đã nói kỳ trước. Grace Kelly đã cho bà ở trong nhà tại Monaco, nơi bà đã qua đời và được chôn cất vào năm 1975.

§ 1153. Kiến thức ngày nay, số 570

ĐỘC GIẢ: Một ông bạn của tôi đã phát hiện rằng vào cuối thế kỷ X đầu thế kỷ XI mà nhà sư Vạn Hạnh đã đi trước thời đại để đề cập đến “điện ảnh” trong một bài thơ. Xin cho biết có chuyện này không. Nếu có thì phải chăng Vạn Hạnh cũng là một Nostradamus của nước Việt thời xưa?

AN CHI: Đúng là cách đây mười thế kỷ, sư Vạn Hạnh đã đề cập đến “điện ảnh” trong một bài thơ nhan đề “Thị đệ tử” (Bảo đệ tử):

Thân như điện ảnh hữu hoàn vô

Vạn mộc xuân vinh thu hựu khô

Nhậm vận thịnh suy vô bố uý

Thịnh suy như lộ thảo đầu phô.

Tạm dịch:

Thân như ánh chớp hiện rồi tan

Xuân cỏ cây tươi thu héo hon

Đã mang lấy mệnh đừng ngao ngán

Thịnh suy như ngọn cỏ sương phơi.

Nhưng, như đã thấy trong lời dịch, điện ảnh ở đây chỉ là “ánh chớp” theo cái nghĩa bình thường của từ ngữ, chứ không phải là “cinéma”.

Dù sao, những bài thơ hoặc lời nói ít ỏi còn ghi lại được của Vạn Hạnh thiền sư cũng mang tính chất của những bài sấm hoặc bài kệ.

§ 1154. Kiến thức ngày nay, số 570

ĐỘC GIẢ: Tại sao người ta lại gọi các cầu thủ của Inter Milan là nerazzurri, của A.C. Milan là rossoneri còn các tuyển thủ quốc gia của Ý là azzurri?

AN CHI: Nerazzurri là số nhiều của nerazzurro. Đây là một từ ghép gồm có: nero (= đen) + azzurro (= xanh da trời). Các cầu thủ của Inter Milan mặc áo truyền thống sọc xanh đen.

Rossoneri là số nhiều của rossonero. Đây là một từ ghép gồm có rosso (= đỏ) + nero (= đen). Các cầu thủ A.C. Milan mặc áo truyền thống sọc đỏ, đen.

Còn azzurri là số nhiều của azzurro, có nghĩa là xanh da trời. Đây là màu truyền thống của tuyển quốc gia Ý.

§ 1155. Kiến thức ngày nay, số 571

ĐỘC GIẢ: Từ “cirro-cumulus” được dịch là “mây ti tích”, “strato-cumulus” là “mây tầng tích”, “alto-stratus” là “mây trung tầng”. Vậy tại sao từ “alto-cumulus” lại được Lạc Việt từ điển và cả Wikipedia cùng dịch là “mây dung tích”. Tôi nghĩ nên dịch là “mây trung tích” mới đúng”. Nhờ ông An Chi giải thích hộ tại sao lại như thế, hai tiếng “trung” và “dung” có gì giống nhau?

AN CHI: Chúng tôi chưa rõ những người dịch altocumulus thành “dung tích” đã dùng hình vị dung theo nghĩa nào và đây là chữ dung nào của tiếng Hán nên không dám có ý kiến. Nhưng xét theo hệ thống, và nhất là đối với thuật ngữ, thì chúng tôi hoàn toàn tán thành ý kiến của bạn. Nếu trong alto-stratus, alto đã được dịch là trung thì trong alto-cumulus nó cũng nên được dịch như thế (thành trung tích).

Sách Tìm hiểu Trái Đất của Nguyễn Hữu Danh (Nxb. Giáo dục, tái bản lần thứ tư, 2002) đã giới thiệu cho ta một bảng phân loại mây theo độ cao và hình dáng đám mây như sau:

“A. Mây tầng cao:

1. Mây ti

2. Mây ti tích

B. Mây tầng giữa:

3. Mây trung tích

4. Mây trung tầng

C. Mây tầng thấp:

5. Mây tầng tích

6. Mây vũ tầng

7. Mây tầng”*.

Tên các loại mây của bảng trên đây tương ứng một đối một với các thuật ngữ bằng tiếng La Tinh dưới đây:

1. Cirrus

2. Cirrocumulus

3. Altocumulus

4. Altostratus

5. Stratocumulus

6. Nimbostratus

7. Stratus.

Sổ tay thuật ngữ địa lý của Nguyễn Dược – Trung Hải (Nxb. Giáo dục, tái bản lần thứ năm, 2003) cũng dịch altocumulus là (mây) trung tích (Xin xem tr. 128).

Hai nguồn thư tịch trên đây cho ta thấy hình vị alto đã được dịch một cách thống nhất thành trung. Chúng tôi cho rằng cách dịch này phù hợp với tính chặt chẽ của thuật ngữ hơn cách dịch thành “dung” đối với trường hợp của altocumulus mà bạn đã nêu.

Cuối cùng, xin nói thêm rằng, thực ra, trong tiếng La Tinh, thì alto (< altus), có nghĩa gốc là cao, rồi nghĩa bóng là cao cả, và cả cao ngạo nữa. Vậy nếu muốn dịch cho thật sát nghĩa gốc của hình vị đang xét trong tiếng La Tinh thì:

– Altocumulus phải là (mây) cao tích; còn

– Altostratus phải là (mây) cao tầng.

Các nhà khí tượng học người Việt Nam đã thực hiện kiểu “ta làm theo cách của ta” nên mới dịch alto thành “trung” vì họ cho rằng mây “trung tích” và mây “trung tầng” dù sao cũng còn thấp hơn là mây ti tích (khoảng 9.000m) và mây ti (từ 6.000 đến 12.000m). Thực ra, trong bảng phân loại mây bằng tiếng La Tinh, thuật ngữ altocumulus (mây tích cao) được đặt ra trong thế đối lập với cumulus (mây tích (hiểu là thấp hơn altocumulus)) còn altostratus (mây tầng cao) được đặt ra là để đối lập với stratus (mây tầng (hiểu là thấp hơn altostratus)), như có thể thấy trong sơ đồ Classifi cation des Nuages par Altitude (Bảng phân loại mây theo độ cao) dưới đây:

Rõ ràng là altocumulus và altostratus ở tầng trung bình (Moyen) còn cumulus và stratus thì ở tầng dưới (Inférieur). Nghĩa là altocumulus cao hơn cumulus còn altostratus cao hơn stratus. Chính vì thế nên từ điển tiếng Hán, Từ hải, bản tu đính 1989 (Thượng Hải từ thư xuất bản xã, 1997), chẳng hạn, mới gọi altocumulus là cao tích vân còn altostratus là cao tầng vân (Xin xem tr. 2299). Anh – Hoa đại từ điển của Zheng Yili và Cao Chengxiu (The Commercial Press, Beijing, 1996) cũng dịch altocumulus là cao tích vân còn altostratus là cao tầng vân.

Vậy, đúng nhất thì hình vị alto phải được dịch thành cao, chứ cũng chẳng phải là “trung”. Xài của người mà cứ đòi ta làm theo cách của ta thì nhiều khi rất dễ dẫn đến chuyện… tréo ngoe.

§ 1156. Kiến thức ngày nay, số 571

ĐỘC GIẢ: Haiku là một danh từ tiếng Nhật dùng để chỉ một thể thơ ngắn 17 tiếng làm thành 3 câu (5-7-5). Điều này thì chắc là nhiều người biết. Rắc rối là ở chỗ người thì nói danh từ này bắt nguồn từ hai chữ Hán đọc theo âm Hán Việt là “hài cú”; người lại nói hai chữ Hán đó là “bài cú”(“bài” chứ không phải “hài”). Vậy xin ông An Chi vui lòng cho biết đây là “bờ” hay là “hờ” và dù là “bờ” hay “hờ” thì chữ Hán viết ra làm sao.

AN CHI: Nhiều tác giả đã khẳng định rằng haiku là hài cú nhưng không biết các vị căn cứ vào đâu vì cũng chẳng thấy họ đưa ra chữ Hán nào để làm bằng. Còn sự thật thì haiku lại là bài cú, mà Hán tự là 俳句.

Dictionnaire j aponais – français của G. Cesselin (2366 pp., Tokyo, 1957) đã cho nguyên văn như sau:

“haiku (俳句): Vers comique, poésie comique en 3 vers de 5, 7 et 5 syllabes”.

(haiku (bài cú): Câu thơ khôi hài, bài thơ khôi hài với 3 câu 5, 7 và 5 tiếng).

Một số từ điển tiếng Hán cũng có ghi nhận hai chữ bài cú 俳句, chẳng hạn Từ hải, cả bộ cũ lẫn bộ tu đính 1989.

Còn về ngữ âm mà bài lại thành hai (ku) trong tiếng Nhật thì cũng chẳng phải chuyện lạ:

– Ba là sóng, tiếng Nhật đọc thành ha.

– Bá đạo, tiếng Nhật đọc là hadò.

– Bài trong môn bài, tiếng Nhật đọc là hai.

– Bái trong bái kiến, tiếng Nhật đọc là hai.

– Bán là một nửa, tiếng Nhật đọc là han.

– Biến trong biến hoá, tiếng Nhật đọc là hen; và đặc biệt

– Nhật Bản thì tiếng Nhật đọc là Nihon; v.v..

Cứ như trên thì bài cú mà lại thành ra haiku trong tiếng Nhật cũng chẳng phải là chuyện lạ.

§ 1157. Kiến thức ngày nay, số 571

ĐỘC GIẢ: Trên Kiến thức ngày nay, số 541, ngày 20-82005, ông An Chi đã phủ nhận việc kỵ huý chú củaNguyễn Du trong việc khắc in bản Kiều Duy Minh Thị 1872 (DMT 1872). Nhưng mới đây, trong bài “Bàn lại với anh Nguyễn Quảng Tuân về niên đại Truyện Kiều” (Nghiên cứu Văn học, 5-2006, tr. 119 – 123), GS. Nguyễn Tài Cẩn vẫn nhấn mạnh:

“Gần đây Tiến sĩ Ngô Đức Thọ đã chứng minh cách viết các chữ TRỌNG khác cũng đều có sự thay đổi tự dạng cả. Hơn nữa, cụ Hoàng Xuân Hãn đã cất công vào tận Tiên Điền điều tra điền dã, hỏi cụ Nghè Mai và cụ Nghè Mai đã khẳng định. Việc kỵ huý trong gia đình mà gia đình đã công nhận thì chúng ta phải tin theo thôi”.(Bđd, tr. 122)

Xin ông An Chi cho biết ông nghĩ thế nào về cái lý của GS. Nguyễn Tài Cẩn.

AN CHI: Ông Nguyễn Tài Cẩn nói như thế nhưng chính gia đình khẳng định rằng sau khi đi sứ về Nguyễn Du mới viết Truyện Kiều thì ông ấy có nghe theo đâu.

Còn việc kỵ huý chú Nguyễn Du trong văn bản Duy Minh Thị 1872 thì chúng tôi xin nhắc lại rằng “cái gia huý của Nguyễn Du mà ông Ngô Đức Thọ “tìm thấy” chỉ là một chữ huý ảo”. Chúng tôi đã phân tích một số chữ để chứng minh cái thuyết “kéo vai xuống”(Xin xem lại Kiến thức ngày nay, số 541) của ông Ngô Đức Thọ không có giá trị. Để ông và bạn đọc dễ quan sát, chúng tôi xin in lại phần trên của trang 38B bản DMT 1872 trong đó chữ chác 卓 của câu 1459 cũng bị kéo vai xuống thành mặc dù nó chẳng kỵ huý ai cả (dĩ nhiên là rải rác còn có những chữ khác nữa cũng bị “kéo vai xuống” như thế).

Sự thật là như thế nên thiết tưởng ta có thể từ bỏ không chút lưu luyến cái thuyết “kéo vai xuống” của ông Ngô Đức Thọ để cho nhiều chữ khỏi bị hàm oan vì cái “gia huý” của Nguyễn Du. (Xin xem thêm ở câu 1160).

§ 1158. Kiến thức ngày nay, số 572

ĐỘC GIẢ: Vòng đấu bảng của World Cup 2006 sẽ kết thúc vào ngày 23-6 với hai trận của bảng H, sau 3 lượt trận. Xin ông cho biết vòng tiếp theo sẽ là vòng “một phần bao nhiêu”. Tôi hỏi như thế là vì khi tường thuật và bình luận trực tiếp các trận đấu trên HTVC, cùng ngồi với nhau nhưng một vị bình luận viên gọi đây là vòng 1/16 còn một vị khác thì nói khéo để cải chính rằng đó là vòng 1/8. Rồi đọc một tờ báo ra ngày 21-6, tôi lại thấy hai bài tại trang 15, một bài của T.P., một bài của N.K. Cả hai tác giả này đều gọi đó là vòng 1/16. Rồi bản tin nhanh cùng ngày của tờ báo đó cũng gọi đây là vòng 1/16, chẳng hạn ở cuối cột 5 của trang nhất hoặc ở cột 1, trang 2. Hồi 2002, một số vị cũng gọi vòng này là vòng 1/16. Thật chẳng còn biết đây là vòng “một phần bao nhiêu”. Nhưng dù là “một phần bao nhiêu” thì giới truyền thông cũng phải nói cho chính xác; có phải không, thưa ông?

AN CHI: Vâng, đúng là phải nói cho chính xác. Mà vấn đề thực ra cũng chẳng có gì là phức tạp.

Chung kết (một trận) thì có 2 đội; bán kết (hai trận) có 4 đội; tứ kết (bốn trận) có 8 đội. Với 16 đội còn lại sau ba lượt của vòng bảng, ta chỉ có 8 trận mà thôi. Vậy đây là vòng 1/8 chứ không thể là 1/16. Tiếng Anh có gọi vòng này là round of 16 nhưng round of 16 là vòng 16 đội chứ không phải là vòng 1/16.

§ 1159. Kiến thức ngày nay, số 572

ĐỘC GIẢ: Trên Kiến thức ngày nay, số 570, ông có dự đoán về World Cup 2006. Hơn nửa chặng đường đã qua, vậy ông có thu lượm được điều gì tâm đắc không?

AN CHI: Thực ra thì điều tâm đắc mà chúng tôi thu lượm được từ World Cup 2006 lại không trực tiếp liên quan đến bóng đá mà đến hoạt động nhân đạo của FIFA và tổ chức phi chính phủ Làng Trẻ em SOS – trong đó có cuộc vận động “6 Làng (Trẻ em) cho năm 2006” – đặc biệt là về một cầu thủ của Tuyển quốc gia Ecuador.

Đó là Ulises de la Cruz, một trong 100 cầu thủ lớn của thế giới, đã nhận làm đại sứ của FIFA/Làng Trẻ em SOS.

Ulises lớn lên ở Piquiucho, một ngôi làng ở miền Bắc Ecuador. Ở đây thiếu nước, điện thì đắt đỏ còn hệ thống giáo dục thì kém cỏi. Được hỏi tại sao anh nhận làm đại sứ cho FIFA/Làng Trẻ em SOS, Ulises de la Cruz cho biết:

– Hiện nay, tôi đang chơi tại Anh. Ở đây tôi có một cuộc sống trước kia tôi chưa hề mơ đến. Tôi muốn tận dụng cơ hội của mình để giúp đỡ người khác. Tôi yêu trẻ con. Và tôi rất hãnh diện là đại sứ của Làng Trẻ em SOS.

Chính Ulises de la Cruz cũng đã thành lập một quỹ cứu trợ tại quê hương của mình. Anh cho biết trước kia quê mình không có trung tâm y tế; muốn chữa bệnh thì phải đến Ibarra cách đó 40 phút xe. Giáo dục miễn phí không đến được với nhiều đứa trẻ. Bây giờ đã có một trung tâm y tế, một y sĩ, một nha sĩ, một nữ y tá. Có cả một trường tiểu học với gần 200 học sinh. Người ta cũng đang tiến hành hiện đại hoá một số cơ sở khác. Và đang có một đề án mở rộng trung tâm y tế để có thể đón tiếp người bệnh của các làng chung quanh.

Ulises de la Cruz

§ 1160. Kiến thức ngày nay, số 572

Bổ sung cho câu trả lời về “gia huý” của Nguyễn Du trên Kiến thức ngày nay, số 571.

Trên số 571, vì khuôn khổ còn lại cho câu trả lời về “gia huý” của Nguyễn Du quá hạn hẹp nên chúng tôi chỉ có thể nói một cách vắn tắt. Nhưng cũng chính vì thế nên chúng tôi cảm thấy mình chưa làm hết trách nhiệm với bạn đọc. Vậy xin nói kỹ thêm như sau.

Ngay ở trang 38B của bản Duy Minh Thị 1872 mà chúng tôi đã cho in lại tại cột 2 và 3, trang 43 của Kiến thức ngày nay, số 571, ta thấy có chữ trọng 重 mà ông Ngô Đức Thọ cho là bị “kéo vai xuống” thành . Đó là chữ thứ 4 của dòng thứ 6 (tính từ trên xuống), nghĩa là của câu thứ 1469 trong Truyện Kiều (Thương vì nết, trọng vì tài). Nhưng chữ chác 卓, tức chữ thứ 3 của dòng thứ nhất, cũng bị “kéo vai xuống” thành rõ mồn một, như đã nói trên số 571. Lần này xin nói thêm rằng, ngay ở dòng thứ nhất đó, phía dưới chữ chác, chữ mua 模 cũng bị “kéo vai xuống” thành . Và đây cũng là chuyện rõ mồn một mà bất cứ ai có một chút tinh thần khách quan cũng đều dứt khoát phải thừa nhận. Vậy thì hai chữ chác và mua ở đây kỵ huý của ai? Chưa hết. Nếu cứ theo cách lập luận của Ngô Đức Thọ thì ta còn nhiều chữ “kỵ huý” khác nữa. Ở dòng thứ 3 (Dâu con trong đạo gia đình), chữ con 昆 đã bị khắc thành trong đó phần bên trái của chữ tỷ 比 là đã bị khắc thành . Rồi cũng ở dòng đó, chữ trong 冲 đã bị khắc thành trong đó chữ trung 中 đã bị khắc thành cân 巾. Vậy không biết những chữ này kỵ huý của nhân vật nào đây vì cũng bị khắc “khác nét”?

Trở lại với cái sự “kéo vai xuống: lần này chúng tôi mạn phép bàn cho “triệt để” bằng cách phân tích thêm một số chữ hữu quan ở trang 21B của bản Duy Minh Thị 1872 (tức trang 143 trong Tư liệu Truyện Kiều – Bản Duy Minh Thị 1872 của Nguyễn Tài Cẩn, Nxb. Đại học quốc gia Hà Nội, 2002) mà chúng tôi cho sao in lại dưới đây:

Cũng như những trang khác của bản Duy Minh Thị 1872, trang này chia làm hai phần: phần trên là những câu 6 còn phần dưới là những câu 8. Riêng phần trên đã có đến 9 chữ bị “kéo vai xuống” (Xin tạm dùng cách nói này để chỉ những chữ có một bộ phận bị “kéo vai xuống”) còn phần dưới thì có 4 chữ.

Xin phân tích phần trên trước.

1. Chữ người 𠊛 (chữ thứ 5, dòng 1) bị “kéo vai xuống” thành .

2. Chữ tối 最 (chữ thứ 5, dòng 2) bị “kéo vai xuống” thành .

3. Chữ rước 逴 (chữ thứ 1, dòng 3) bị “kéo vai xuống” thành .

4, 5, 6. Ba chữ đến 旦 (chữ thứ 4, dòng 3; chữ thứ 4, dòng 5 và chữ thứ 3, dòng 6) đều bị “kéo vai xuống” thành 且.

7. Chữ thuở 课 (chữ thứ 3, dòng 5) bị “kéo vai xuống” thành .

8. Chữ trùng 重 (chữ thứ 1, dòng 8) bị “kéo vai xuống” thành .

9. Chữ trên 𨕭 (chữ thứ 1, dòng 10) bị “kéo vai xuống” thành .

Trở lên là 9 chữ bị “kéo vai xuống” của phần trên còn sau đây là 4 chữ của phần dưới:

10. Chữ dầm 潭 (chữ thứ 6, dòng 2) bị “kéo vai xuống” thành .

11. Chữ xa 車 (chữ thứ 5, dòng 4) bị “kéo vai xuống” thành .

12. Chữ người 㝵 (chữ thứ 6, dòng 6) bị “kéo vai xuống” thành .

13. Chữ chung (thực ra là trên) 𨕭 (chữ thứ 8, dòng 6) bị “kéo vai xuống” thành .

Đó là 13 chữ trong đó có một bộ phận bị “kéo vai xuống” mà ta có thể thấy ở trang 21B của bản DMT 1872. Một mật độ như thế trong một trang có thể được coi là cao và cho phép ta khẳng định rằng việc “kéo vai xuống” ở đây chẳng qua chỉ là một cái tật của người thợ khắc ván do sự vụng tay và không rành chữ mà ra chứ chẳng phải là do kỵ tên kỵ huý gì hết. Có lẽ nào nhà văn bản học và nhà huý học lại đành lòng gởi trọn niềm tin của mình vào sự vụng tay và không rành chữ của anh thợ khắc ván? Thực ra, chuyện “kéo vai xuống” ở đây chỉ là chuyện hiếu sự mà thôi.

1161 – 1173

§ 1161. Kiến thức ngày nay, số 573

ĐỘC GIẢ: Trong Tư liệu Truyện Kiều – Bản Duy Minh Thị 1872 (Nxb. Đại học Quốc gia Hà Nội, 2002), Nguyễn Tài Cẩn đã phiên âm chữ thứ nhất câu 782 là “giọt” (tr. 142 – 143) rồi cho biết chỉ có bản Đào Duy Anh 1974 ghi “lệ” còn các bản Kiều Oánh Mậu 1902 (bản B), Thịnh Mỹ Đường 1879 (bản C) và Liễu Văn Đường 1871 (bản D) đều ghi “giọt”. Xin ông An Chi cho biết thực hư ra sao.

AN CHI: Ta không được biết Đào Duy Anh căn cứ vào đâu mà phiên chữ đang xét thành “lệ” nhưng chúng tôi thì có căn cứ để khẳng định rằng chữ giọt 湥 của các bản B, C, D chỉ là do nhầm lẫn mà ra. Cái chữ gốc phải là lệ 淚 thì mới đúng. Chẳng qua do tự dạng của hai chữ này na ná nhau nên thợ khắc ván hoặc người chép mới nhầm từ lệ 淚 thành giọt 湥 mà thôi.

Nhưng dựa vào đâu mà khẳng định rằng chữ đang xét phải là lệ? Ta hãy phân tích câu 782 như Nguyễn Tài Cẩn đã phiên (dĩ nhiên là phiên đúng):

Giọt rơi thấm đá, tơ chia rũ tằm.

Câu này có hai vế tiểu đối: Giọt rơi thấm đá – tơ chia rũ tằm, trong đó giọt đối với tơ. Nhưng trong khi tơ là một danh từ khối thì giọt lại là một danh từ đơn vị. Trái cựa chính là ở chỗ này. Trong một ngôn cảnh như câu 782, bản thân từ giọt không chỉ được cái gì cụ thể cả. Đó có thể là “giọt máu rơi thấm đá”, “giọt mỡ (!) rơi thấm đá”, “giọt mưa rơi thấm đá”, “giọt nước rơi thấm đá”, “giọt sương rơi thấm đá”, v.v.. Rõ ràng chữ giọt rất mơ hồ. Lệ thì hoàn toàn cụ thể:

Lệ rơi thấm đá, tơ chia rũ tằm.

Danh từ khối đối với danh từ khối thì mới xứng lứa vừa đôi chứ nếu người chép hoặc anh thợ khắc có quyền đổi lệ thành “giọt” thì ta cũng có quyền đổi tơ thành “sợi” mà nói:

Giọt rơi thấm đá, sợi chia rũ tằm!

May thay, bản của Tiểu Tô Lâm (Noạ Phu), một bản rất đáng tin, đã chép cho ta:

Lệ rơi thấm đá, tơ chia rũ tằm.

(Truyện Kiều – Bản Kinh đời Tự Đức, Nguyễn Quảng Tuân phiên âm và khảo dị, Nxb. Văn học và Trung tâm nghiên cứu Quốc học, 2003, tr. 160 – 161).

§ 1162. Kiến thức ngày nay, số 575

ĐỘC GIẢ: Chú thích cho bức ảnh kèm theo đây (Ảnh 1), in tại trang 9 của tạp chí Xưa & Nay, số 262, Ban biên tập đã ghi: “Phố cổ Chợ Lớn – Triệu Quang Phục”. Xin cho biết ghi chú như thế có đúng hay không?

AN CHI: Chúng tôi in lại bức ảnh trên trang 9 của tạp chí Xưa & Nay, số 262 để bảo đảm tính khách quan, nhưng vì ảnh không rõ nên xin in thêm bức ảnh chúng tôi mới chụp (Ảnh 2), cũng cùng một góc nhìn, để dễ bàn luận và nhất là để cho bạn đọc khác dễ quan sát.

Chỉ cần thoáng nhìn thì đã có thể biết rằng “Phố cổ Chợ Lớn – Triệu Quang Phục” là một lời ghi chú sai. Bất cứ ai đã từng ở Chợ Lớn trước đây hoặc thường lui tới Quận 5 hiện nay cũng có thể thấy đường Triệu Quang Phục không thể rộng như thế được. Đó thực ra là đường Hải Thượng Lãn Ông. Ngay căn nhà mặt tiền, nhìn ra góc đường, hiệu Hồng Phúc, như có thể thấy rõ ràng trong ảnh, cũng thuộc đường Hải Thượng Lãn Ông. Đây là một con đường rộng hàng mấy chục mét, chia làm hai chiều, ở giữa hiện nay là một khoảng trống (còn ngày trước là chợ Gaudot). Chiều có dãy phố cổ mà ta thấy trong ảnh là chiều đi từ Bưu điện Quận 5 tới. Còn đối diện ở phía bên kia, có một toà nhà lớn và kiên cố nay là văn phòng của Trung tâm giáo dục thường xuyên, Hội bảo trợ tiếng Hoa và Câu lạc bộ giáo viên tiếng Hoa thì trước đây là toà nhà trung tâm của trường Nghĩa An của người Triều Châu, nổi tiếng là mạnh về môn bóng rổ trong tất cả các trường của Sài Gòn – Chợ Lớn.

Đường Hải Thượng Lãn Ông, Quận 5 xưa (Ảnh 1) và nay (Ảnh 2).

Còn đường Triệu Quang Phục thì lại cắt ngang đường Hải Thượng Lãn Ông, như ta cũng có thể thấy được ở bảng tên đường (tiếc rằng trong ảnh thì lại quá nhỏ), gần cột đèn, ở về phía trước và bên trái (nhìn theo ảnh, tức ở ngoài nhìn vào) của hiệu Hồng Phúc.

Xin nhân tiện bàn thêm đôi chút về khái niệm phố cổ mà Ban biên tập Xưa & Nay – và có lẽ cả nhiều vị ở một số lĩnh vực khác – đã dùng để chỉ dãy phố của người Hoa mà ta thấy trong ảnh. Thực ra, có “cổ” lắm thì dãy phố này cũng chỉ mới thọ bách niên (nói có “chiếu cố”) mà thôi: đây chẳng qua chỉ là “phố Tàu thời Tây: làm sao bì được với phố cổ chính danh của Hội An và Hà Nội, cũng như những gì còn sót lại của Phố Hiến. Vậy, xin ngành bảo tồn bảo tàng vui lòng cho người dân biết quan niệm chính xác và chính thức của mình về cái khái niệm được gởi gắm trong hai tiếng “phố cổ”.

§ 1163. Kiến thức ngày nay, số 575

ĐỘC GIẢ: Còn nhớ hồi 2003, khi bàn về cách đọc chữ (trong câu Kiều thứ 2128, bản Duy Minh Thị 1872) của GS. Nguyễn Tài Cẩn, ông có nói rằng một vị ở Chợ Lớn có hứa với ông là vị ấy sẽ tìm tài liệu để “minh chứng” rằng chữ này có tồn tại. Từ bấy đến nay đã gần 3 năm, xin ông vui lòng cho biết vị ấy đã tìm được chưa?

AN CHI: Chúng tôi thì không dám nhắc vị ân nhân ở Khánh Vân Nam Viện (Quận 11, Thành phố Hồ Chí Minh) vì mình là người đi nhờ vả nhưng xin trân trọng cám ơn ông đã nhắc chúng tôi về một trường hợp của Chuyện Đông chuyện Tây mà, có lẽ, theo ý ông, chưa được giải quyết dứt khoát. Xin thưa để ông thông cảm cho rằng chưa giải quyết dứt khoát chỉ là chuyện chữ của tiếng Hán, chứ còn cái chữ Nôm thì chúng tôi đã kết luận rõ ràng và dứt khoát trên Kiến thức ngày nay, số 471 rồi. Nhưng có lẽ ông, và một số bạn đọc khác (?), chưa tin ở cách giải quyết đó nên lần này chúng tôi xin đưa ra những bằng chứng hoàn toàn chắc chắn để ông và những bạn đọc đó tham khảo.

Mới đây, Nhà xuất bản Giáo dục có ấn hành quyển Tự điển chữ Nôm (TĐCN) của Viện nghiên cứu Hán – Nôm (NCHN) do Nguyễn Quang Hồng chủ biên (in xong và nộp lưu chiểu tháng 4 năm 2006). Về những dẫn chứng từ Truyện Kiều, TĐCN dùng bản Kim Vân Kiều tân truyện của Phúc Văn Đường tàng bản, khắc in năm Khải Định thứ 3 (1918). Tại trang 1001, mục SẮM, TĐCN cho nguyên văn như sau:

“ SẮM. Loại chữ C2 (hv. Sám).

Sửa soạn, chuẩn bị. Chị em sắm sửa bộ hành chơi xuân (Kiều, 1b) – Sắm sanh níp tử xe châu (Kiều, 2b) – Sắm sanh xe ngựa vội vàng (Kiều, 62a)”.

Ở tờ 1b của bản Phúc Văn Đường là câu 66; ở tờ 2b là câu 77 còn ở tờ 62 là câu 2951. Sự có mặt của chữ đang xét trong 3 câu này của bản Phúc Văn Đường cho phép khẳng định:

Chữ là một chữ Nôm chính cống bất kể nó là một chữ mượn từ một chữ Hán cận âm và cùng tự hình hay nó là một chữ mà người Việt tạo ra một cách hoàn toàn độc lập với cái chữ Hán kia. Đó cũng chính là chữ thứ 7 trong câu 2128 của bản Duy Minh Thị 1872 chứ chữ này không phải gồm có bộ tâm 忄 (hoặc ), chữ thiên 千 và dấu cá 亇; như Nguyễn Tài Cẩn đã suy diễn.

Mặc dù chúng tôi vẫn còn nợ ông và bạn đọc về dẫn chứng cho sự hiện diện của chữ đang xét trong kho Hán tự nhưng các nhà biên soạn của TĐCN đã khẳng định rằng chữ là một chữ Nôm thuộc loại C2, nghĩa là một chữ mượn từ chữ Hán mà đọc trại âm, thì chắc là các vị ấy phải có bằng chứng đáng tin cậy về sự tồn tại của nó trong kho Hán tự.

§ 1164. Kiến thức ngày nay, số 575

ĐỘC GIẢ: Tôi và mấy ông bạn cũng là người yêu thích Truyện Kiều nên tuy một chữ Nôm bẻ đôi cũng không biết nhưng lại thích sưu tầm các bản Kiều để trao đổi cho nhau xem và trao đổi ý kiến. Ông A mua bản Liễu Văn Đường 1871, ông B mua bản Kinh đời Tự Đức, tôi mua bản Duy Minh Thị 1872, v.v.. Thấy ông thường nhận xét về Truyện Kiều nên xin hỏi ông có ý kiến gì về một số chỗ phiên âm của Nguyễn Tài Cẩn trong bản Duy Minh Thị mà tôi đang có trong tay. Mong ông quan tâm và xin trân trọng cám ơn.

AN CHI: Thực ra thì về bản Duy Minh Thị 1872, do Nguyễn Tài Cẩn phiên âm và khảo dị, chúng tôi cũng đã có nhận xét một vài lần về một số điểm chi tiết, đặc biệt là về chữ Nôm miền Nam (Xin xem Kiến thức ngày nay, số 464). Nhưng ông đã có lòng quan tâm đến Chuyện Đông chuyện Tây mà đặt vấn đề thì chúng tôi cũng mạn phép nhận xét thêm về một số chỗ phiên âm không hợp lý của Nguyễn Tài Cẩn.

1. Câu 81 được Nguyễn Tài Cẩn phiên là:

Lòng đâu sẵn mỏn thương tâm.

Chữ 𤷱 được phiên thành mỏn (tr. 72) với lý do “chắc phải đọc thành mỏn với ý nghĩa là “yếu đuối, kiệt sức, buồn thảm” (tr. 403). Hình như Nguyễn Tài Cẩn quên để ý rằng nếu chữ thứ hai của nó là một vị từ thì cấu trúc sẵn mỏn thương tâm không còn là tiếng Việt thật chuẩn nữa. Để cho cấu trúc này thật sự phù hợp với quy luật của tiếng Việt và cảm nhận của người Việt, chữ thứ hai của nó phải là danh từ: món, mối, v.v.. Còn chúng tôi thì lại đọc thành mớn, như đã nói ở một kỳ Chuyện Đông chuyện Tây gần đây. Mớn là một từ của phương ngữ Nam Bộ, có nghĩa là “sức chứa của một chiếc thuyền” (Từ điển Lê Văn Đức). Mớn thương tâm là cái trữ lượng của tình thương chất chứa ở trong lòng. Nhưng nếu không phải là mớn thì cũng phải là một danh từ khác chứ “mỏn” thì không ổn.

2. Câu 677 được Nguyễn Tài Cẩn phiên là:

Thè rằng liều một thân con.

Chữ 時 được Nguyễn Tài Cẩn đọc thành thè (đây là chữ của Nguyễn Tài Cẩn chứ không phải lỗi in ấn). Ở câu 664 tuy viết thà nhưng Nguyễn Tài Cẩn lại nhận xét: “Riêng ở bản này thì chẳng thè, chữ thè ghi bằng thì” (tr. 427, chú thích 236) và “Ở câu này (câu 677 – AC) thà cũng khắc thành thè (…)” (tr. 428, chú thích 242). Thực ra, chữ 時 cũng được dùng để ghi thà (Xin xem chẳng hạn, Tự điển chữ Nôm của Viện Nghiên cứu Hán Nôm do Nguyễn Quang Hồng chủ biên) nên ở đây nó không thể đọc thành “thè” như Nguyễn Tài Cẩn đã phiên.

3. Câu 789 được Nguyễn Tài Cẩn phiên là:

Phẩm tiên thuở đến tay hèn.

Chữ 裸 được Nguyễn Tài Cẩn đọc là “thuở” vì ông tưởng rằng đó là chữ khoá 課 của tiếng Hán. Thực ra, đây là chữ loã 裸, dùng làm Nôm để ghi âm lỡ. Vậy câu 789 là:

Phẩm tiên lỡ đến tay hèn.

Vì khuôn khổ có hạn nên xin tạm dừng ở đây; mong ông và bạn đọc thông cảm.

§ 1165. Kiến thức ngày nay, số 576

ĐỘC GIẢ: Trong bài “Trao đổi thêm về chữ tầy trong câu tục ngữ Học thầy không tầy học bạn”, đăng trên Ngôn ngữ & Đời sống, số 7 (129)-2006, tác giả Lê Hữu Bắc Sơn đã bác bỏ ý kiến cho rằng “chữ tầy do chữ tề đọc chệch mà ra”. Tác giả này viết:

“Hiện tượng “ê” đọc chệch sang “ây” rất ít thấy vì “ê” là nguyên âm hơi hẹp ở hàng trước còn “â” lại là nguyên âm hơi hẹp ở hàng sau. Hai nguyên âm đó rất khó chuyển đổi cho nhau. Vì thế lập luận tề đọc chệch thành tầy rất khó chấp nhận”. (Bđd, tr. 44)

Vậy, theo ông An Chi, ý kiến này có thể chấp nhận được hay không?

AN CHI: Tầy là âm Hán Việt xưa của chữ 薺 mà âm Hán Việt hiện đại là tề. Nếu không phải là âm Hán Việt xưa thì đó cũng là âm “Hán Việt Việt hoá”, nhưng chắc chắn là ở đây tầy và tề có quan hệ nguồn gốc với nhau. Về mối tương ứng ây ~ ê, ta còn có những dẫn chứng đầy sức thuyết phục khác.

Chữ 西, vẫn còn đọc theo âm thông dụng là tây, lẽ ra phải đọc thành tê vì nó thuộc vận bộ tề 薺. Thiết âm của nó trong Quảng vận là tiên kê thiết. Rõ ràng là lẽ ra nó phải được đọc thành tê. Vậy mối quan hệ Tây Ü ~ tê là chỗ dựa để ta khẳng định mối quan hệ tầy ~tề 薺.

Cái chỗ dựa này sẽ được củng cố thêm gấp bội nếu ta biết thêm rằng chữ tê 屖 trong tê giác cũng có một điệp thức là tây. Trước đây, cái con thú mà tiếng Việt miền Bắc trước 1975 và tiếng Việt toàn dân sau 1975 gọi một cách ngộ nghĩnh là tê giác, thì tiếng Việt miền Nam gọi là tây, như đã được ghi nhận từ cuối thế kỷ XVIII trong Tự vị Annam – Latinh của Pigneaux de Béhaine, rồi nửa đầu thế kỷ XIX trong Từ điển An Nam – Latinh của J. L. Taberd, và đầu nửa sau thế kỷ XX trong Việt Nam tự điển của Lê Văn Đức. Dẫn từ điển Lê Văn Đức là để chứng tỏ rằng miền Nam giữ lại cái âm tây lâu hơn miền Bắc chứ xưa kia thì miền Bắc cũng gọi con “tê giác” là con tây như có thể thấy trong Dictionarium Latino – Annamiticum của M. H. Ravier, in tại Ninh Phú năm 1880, tại các mục:

– “Rhinoceros. 1. Con tây; tê ngưu (…)3. Bình bằng tây giác (…)”.

– Rhinoceroticus. (sự gì) Thuộc về con tây”.

Cái âm tây này còn được ghi nhận trong Hán – Việt từ điển của Đào Duy Anh:

“Tê ngưu. Con tê ngưu, mình nhỏ hơn voi một chút, da dầy (sic), sừng mọc ở mũi, ở rừng, tục gọi là tây ngu (rhinocéros)”.

Ngoài các trường hợp trên, ta lại còn có chữ tẩy 洗 có nghĩa là rửa. Đây là một chữ thuộc vận bộ tễ 薺. Thiết âm của nó là “tiên lễ thiết”. Tiên lễ thiết thì phải đọc thành tể nhưng đây lại là một cái âm chưa bao giờ được sử dụng đến. Người ta chỉ nói: tẩy não, tẩy nhĩ, tẩy oan, tẩy uế, v.v.. Chẳng ai nói: tể não, tể nhĩ, v.v..

Thế là ta có:

– tây (trong tây phương) ~ tê;

– tây (ngu) ~ tê (ngưu);

– tẩy ~ tể.

Ba tiền lệ này là những chỗ dựa chắc chắn để ta khẳng định rằng tầy (trong Học thầy không tầy học bạn) là một biến thể ngữ âm, một điệp thức, của tề.

§ 1166. Kiến thức ngày nay, số 576

ĐỘC GIẢ: Có một bài hát nhan đề “Chờ đợi ai”, trước đây nữ ca sĩ K. L. từng trình bày rất truyền cảm và thành công. Lời bài hát có những câu:

Chờ đợi ai

Thao thức

Đêm hay ngày

Mong chờ ai

Không nguôi

Người có hay

Chờ đợi ai

Như cánh chim

Bay vút cao…

Và cuối cùng là:

Còn trái tim

Thì xin vẫn

Chờ đợi em.

Tôi tìm mãi mà không biết bài này của nhạc sĩ nào.

AN CHI: Đó là một ca khúc lời Việt nhạc… Tây và cái tên Tây của nó là J’attendrai (Em sẽ chờ).

Thật ra thì lai lịch của bài hát này hơi lòng vòng. Thoạt đầu, đó là một điệu nhạc trong vở nhạc kịch Madame Butterfly của Puccini. Điệu nhạc này là nguồn cảm hứng cho Dino Olivieri sáng tác ca khúc Tornerai (Anh [ngôi thứ 2] sẽ về) do Nino Rastelli viết ca từ (bằng tiếng Ý). Sau đó Louis Poterat mới viết lời bằng tiếng Pháp với nhan đề J’attendrai (Em sẽ đợi). Poterat đã viết lời cho 1.500 bài hát nhưng J’attendrai mới thuộc vào số những bài thành công nhất và, trong phần tiểu sử của Louis Poterat, Hall de la Chanson đã gọi đây là một bài célébrissime (lừng danh). Tuy có nguồn gốc như đã nói nhưng người ta mặc nhiên xem J’attendrai là một ca khúc của nước Pháp, rồi do giai điệu du dương và ca từ thống thiết của nó gợi liên tưởng đến người chinh phu mà bài hát này cơ hồ đã trở thành một bài ca yêu nước được hát đi hát lại trong suốt thời gian phát xít Đức chiếm đóng nước Pháp. Ca từ có đoạn:

Les fleurs pâlissent

Le feu s’ éteint

L’ombre se glisse

Dans le jardin

L’ horloge tisse

Des sons très bas

Je crois entendre ton pas

Le vent m’apporte

Des bruits lointains

Guettant ma porte

J’écoute en vain

Hélas, plus rien

Plus rien ne vient.

Tạm dịch:

Hoa nhạt dần

Lửa bếp tắt

Bóng đêm lẻn

Vào vườn

Đồng hồ điểm

Những tiếng

Khẽ khàng

Em tưởng như

nghe bước

Chân chàng

Gió đưa đến em

Những tiếng xào xạc

Xa xôi

Dõi ra cửa

Em nghe vô vọng

Ôi, còn gì đâu

Còn có gì

Hiển hiện nữa đâu!

Đoạn trên đây thật là thống thiết nhưng tiếc rằng nhiều trang web cung cấp ca từ bài J’attendrai đã bỏ sót 7 câu đầu, làm cho nó nghèo nàn hẳn đi.

J’attendrai từng được một số danh ca lớp trước như Tino Rossi, Jean Sablon trình bày, còn gần đây hơn thì có Dalida (trình bày năm 1975), nhưng người đầu tiên giới thiệu nó ngay từ năm 1938 và góp phần làm cho nó trở thành célébrissime chính là Rina Ketty, một danh ca người Pháp gốc Ý, sinh ngày 1-3-1911 tại Torino và mất ngày 23-12-1996 tại Cannes.

Ông và bạn đọc có thể vào: http://www.chanson.udenap.org/50-chansons/50-chansons-05.htm để nghe bài J’attendrai qua giọng ca của Rina Ketty, thu âm năm 1938.

§ 1167. Kiến thức ngày nay, số 577

ĐỘC GIẢ: Trong một pho từ điển, sau khi phân tích một cách đọc Nôm của học giả Hoàng Xuân Hãn mà mình cho là sai, tác giả Vũ Văn Kính viết tiếp:

Và ngay bây giờ, cũng có quyển sách mà đa số các nhà nghiên cứu vẫn đọc là “Ngọc Âm Chỉ Nam” hay “Chỉ Nam Ngọc Âm: chúng tôi cũng nghĩ rằng có lẽ chữ ngọc 玉 là do chữ quốc 國. Viết đá thảo 壬 mà vì lẽ gì đó đã mất một nét chấm nhỏ bên trái nên đã đọc thành chữ ngọc. Nếu trông vào tự hình chữ 玉 thì đúng là ngọc, nhưng chúng tôi không hiểu Ngọc Âm là gì mà chỉ Quốc Âm mới có nghĩa. Nhưng đây cũng chỉ là ý kiến của riêng chúng tôi thôi, còn độc giả sẽ tìm hiểu và đoán đọc”.

Trên một kỳ Chuyện Đông chuyện Tây, ông đã có giới thiệu quyển sách trên và cũng đọc chữ đang bàn là “ngọc”. Vậy lần này, xin ông cho biết ông có ý kiến gì khác không.

AN CHI: Như chúng tôi đã nói trên một kỳ Chuyện Đông chuyện Tây trước đây, quyển Chỉ nam này chính là một loại từ điển Hán Việt trong đó tác giả đã giảng chữ Hán bằng chữ Nôm. Vậy chỉ với mục đích này thôi chứ chưa vội bàn đến mặt chữ, ta cũng đã có thể thấy rằng cái đối tượng mà tác giả đã ám chỉ bằng hai chữ ngọc âm ở đây chính là tiếng Hán. Mà đã thế thì đây không thể nào lại là “quốc âm” như ông Vũ Văn Kính đã suy đoán.

Vậy ngọc âm là gì? Trước nhất xin hãy nói về chữ ngọc. Đầu tiên là nghĩa đen, cũng là nghĩa gốc của nó, như trong ngọc khí (đồ trang sức bằng ngọc), ngọc đái (đai ngọc), ngọc hoàn (vòng (tay bằng) ngọc), ngọc trâm (trâm ngọc), ngọc trợ (đũa ngọc), v.v.. Rồi đến nghĩa bóng (dùng theo ẩn dụ) như trong ngọc lộ (giọt sương như hạt ngọc), ngọc tâm (tấm lòng trong sáng như ngọc), ngọc mễ (hạt ngô (bắp) mà nếu nhìn kỹ thì có vỏ là một cái màng mỏng trắng bóng), v.v.. Rồi cái nghĩa bóng đã đi rất xa nên chỉ còn là tươi đẹp, quý báu, đáng giá, đáng trân trọng, trong nhiều cấu trúc, đã trở thành đồng nghĩa với tôn (như: ngọc chỉ: bước chân ngài, ngọc nữ: con gái ngài, v.v.), với ngự (như: ngọc phi: phi của vua, ngọc thực: lương thực dành cho vua, v.v.). Tóm lại, cái công dụng của nó ở đây thực ra chỉ là để.…“nịnh”. Đây cũng chính là trường hợp của chữ ngọc trong ngọc âm. Ngọc âm là cái âm cao quý, đáng trân trọng. Ta hãy đọc mấy câu quan trọng trong phần mở đầu của sách Chỉ nam ngọc âm giải nghĩa:

Tụng kinh đọc sách thánh hiền,

Tải thông ba giáo dơ lên sách bày.

Bèn luận quyển Chỉ nam này,

Đã thông thiên địa lại hay nhân tình.

Thánh xưa đặt chữ xem hình,

Lấy bàng làm nghĩa, lấy mình làm tên.

Giáo ra muôn nước thừa truyền,

Khác nước khác tiếng chữ in một lề.

Nói nôm tiếng thị tiếng phi,

Đến lập văn tự lại y thánh hiền.

Hồng Phúc danh hương, chân Pháp tính,

Bút hoa bèn mới đính nên thiên,

Soạn làm chữ cái chữ con

San bản lưu truyền ai đặc thì thông*.

Rõ ràng cái đối tượng trung tâm là chữ Hán, là những chữ được soạn làm chữ cái (chữ lớn, chữ chính) để giảng bằng chữ Nôm, là những chữ con (chữ khắc nhỏ hơn). Chẳng hạn, trong một câu như:

Kim ô mặt trời sáng hồng thì Kim ô là những chữ cái còn mặt trời sáng hồng là những chữ con. Hoặc như trong câu:

Thiềm luân nguyệt sáng trên không làu làu thì thiềm luân là những chữ cái còn nguyệt sáng trên không làu làu là những chữ con, v.v. và v.v..

Cứ như trên thì hai chữ ngọc âm ở đây chính là cái ngôn ngữ dùng để chuyển tải sách vở của thánh hiền, nghĩa là chữ Hán, tuy vẫn được thừa nhận là quốc gia văn tự – đây là chuyện hoàn toàn hiển nhiên – nhưng bao giờ cũng được phân biệt với quốc âm là bộ phận văn chương được sáng tác bằng chính tiếng nói của dân tộc và được ghi chép bằng chữ Nôm.

§ 1168. Kiến thức ngày nay, số 577

ĐỘC GIẢ: Xin cho biết trong cấu trúc cõi thọ, chữ cõi chỉ không gian hay thời gian?

AN CHI: Đại Nam quấc âm tự vị của Huình-Tịnh Paulus Của giảng cõi thọ là “cảnh vui vẻ (sic), cảnh trường sanh” (Xin xem ở chữ cõi), là “cõi tiên, cõi hưởng phước” (Xin xem ở chữ thọ). Còn Việt Nam tự điển của Lê Văn Đức thì giảng là “nơi con người khi chết, linh hồn được ở đời đời, không phải đầu thai xuống trần chịu khổ nữa”. Chỉ nam ngọc âm giải nghĩa có câu:

Trẻ từng vả đáng khoa danh,

Già lên cõi thọ tầm doành bụt tiên.

Cứ như trên thì, trong cõi thọ, cõi vẫn là một từ chỉ không gian.

§ 1169. Kiến thức ngày nay, số 577

ĐỘC GIẢ: Cùng một câu thành ngữ mà mỗi quyển từ điển ghi một khác. Hán Việt từ điển của Đào Duy Anh ghi: “Lộng dả thành chân 弄假成眞, làm cho cái hư thành ra cái thực” Còn Từ điển giải thích thành ngữ gốc Hán của Viện Ngôn ngữ học do Nguyễn Như Ý, Nguyễn Văn Khang, Phan Xuân Thành biên soạn (Nxb. Văn hoá, 1994) thì lại ghi: “Lộng giả thành chân. Đùa mà rồi thành thật. Lộng: làm, chơi, chân: thật”. Cùng một chữ Hán mà quyển trước phiên thành “dã” còn quyển sau phiên thành “giả”. Cùng một chữ lộng mà quyển trước giảng là “làm cho” còn quyển sau thì lại giảng là “đùa”. Vậy xin ông vui lòng cho biết quyển nào đúng, quyển nào sai?

AN CHI: Quyển sau giảng lộng ở đây là “đùa” thì sai còn quyển trước phiên chữ 假 thành “dả” thì không đúng.

Liên quan đến các phụ âm đầu “d-” và “gi-”, Hán việt từ điển của Đào Duy Anh có 4 mục ghi sai chính tả:

1. “DÁ 駕 Buộc ngựa vào xe-Cỡi ngựa-Xe của vua (…)”.

2. “DẢ 假 Vay mượn – Không thực – Nghỉ – Ví như”.

3. “DÁC 角 Sừng thú – Góc nhọn – Cạnh tranh nhau – Một thứ trong ngũ âm (…)”.

4. “GIÃ 也 Ấy là. Cũng dùng như chữ diệc 亦”.

Các trường hợp 1, 2, 3 lần lượt phải là giá, giả, giác còn trường hợp 4 thì lại phải là dã mới đúng. Vậy câu thành ngữ đang xét phải viết là lộng giả thành chân thì mới đúng chính tả và phải giảng là “làm cho cái hư thành ra cái thực” thì mới đúng nghĩa.

§ 1170. Kiến thức ngày nay, số 577

ĐỘC GIẢ: Chuyện Đông chuyện Tây có nói rằng một trong những người bạn của Joséphine Baker là Grace Kelly. Có phải đây cũng chính là Bà Hoàng Rainier, xuất thân là diễn viên điện ảnh hay không?

AN CHI: Grace Patricia Kelly sinh ngày 12-11-1929 tại Philadelphia (Mỹ), mất ngày 14-9-1982 tại Monte Carlo, Monaco vì một tai nạn xe hơi do chính mình gây ra. Cha là một người gốc Ireland còn mẹ là một người gốc Phổ.

Năm 1947, Grace Kelly rời Philadelphia, đến New York làm người mẫu để theo học ở Học viện kịch nghệ. Năm 1949, cô bắt đầu nghề diễn trong vở Người cha của August Strindberg, rồi năm 1951 cô bắt đầu nghiệp điện ảnh bằng một vai phụ trong phim Mười bốn giờ đồng hồ của Henry Hathaway. Năm 1952, cô bắt đầu nổi tiếng với bộ phim Còi tàu hú ba lần của Fred Zinneman.

Năm 1955, Grace Kelly là khách danh dự của Liên hoan phim Cannes, tại đây cô gặp ông hoàng Rainier Grimaldi III nhưng phải trở về Mỹ để đóng trong một bộ phim khác. Năm 1956, họ lại gặp nhau ở New York, tại đây ông hoàng Rainier được gia đình Kelly mời dự tiệc Noël và cũng trong năm đó tin về hôn nhân của họ được công bố. Sau đó, hôn lễ được tổ chức linh đình và được 30 triệu khán giả truyền hình trên thế giới theo dõi.

Cuộc sống lứa đôi rất hạnh phúc nhưng tai nạn xe hơi năm 1982 đã cướp đi sinh mạng của bà hoàng. Ông hoàng không tái hôn, sống trong buồn nhớ và qua đời ngày 6-4-2005.

§ 1171. Kiến thức ngày nay, số 578

ĐỘC GIẢ: Trên Kiến thức ngày nay, số 103, ngày 1-3-1993, ông có trả lời câu hỏi: “Tại sao người Việt Nam lại gọi người Trung Hoa là Tàu?”. Sau khi đọc câu trả lời của ông, tôi đã tìm hiểu thêm ở những người khác và nhận được email của một người bạn lớn tuổi hơn đang sống ở Mỹ, nội dung như sau:

1. “Tàu”, “Tầu” là tiếng thuần Việt. Tào là từ Hán nhưng không có nghĩa là quan. Có một nghĩa là “department in an office” (phòng, ban của một công thự). Và tào ty là viên chức làm trong phòng, ban đó. Giải thích tào là quan là một cách giải thích gượng ép của mấy nhà sính cổ ham giải thích nhưng không truy cứu nghiêm túc.

2. Người Hoa, tạm gọi như thế, đô hộ nước ta cả nghìn năm nhưng ngày xưa người Việt không gọi họ là người Tàu mà gọi là giặc Ngô vì tự thời Liệt Quốc đến thời Tam Quốc, nước Sở (một trong những tiền thân của nước Việt và Bách Việt) luôn bị nhà Đông Ngô đàn áp, cướp bóc và thống trị. Mãi đến khi Mã Viện sang đánh Hai Bà Trưng mà ta vẫn còn quen miệng gọi họ là giặc Ngô. Trong tiếng Việt hiện đại vẫn còn sót cụm từ “đầu Ngô mình Sở”, ý nói chuyện chẳng ăn khớp vào đâu. Từ nguyên của cụm từ cổ này dùng để trỏ những cuộc hôn nhân dị chủng của người Hoa và người Việt cổ.

3. Đến tận nhà Lê, nước ta vẫn còn ở phía Bắc sông Gianh. Chúa Nguyễn, chúa Trịnh vẫn tranh chấp ở miền Bắc cho đến khi chúa Nguyễn Hoàng mở mang bờ cõi về phía Nam theo lời khuyên của Trạng Trình. Khi đó người Việt vẫn gọi người Hoa là “khách trú”, “người khách”. Người Hoa vẫn vào nước Việt lẻ tẻ bằng cả hai đườngthuỷ bộ. Khi ấy vẫn chưacó chữ “người Tàu”.

Cụm từ “mấy người Ba Tàu”, “dân Ba Tàu” đầu tiên xuất hiện ở miền Nam dùng để chỉ đám người Hoa ồ ạt di cư tị nạn vào thời nhà Thanh và được chúa Nguyễn cho định cư ở phía Nam. Họ đi bằng tàu với số lượng lớn. Người bản xứ (miền Nam) không biết họ nhiều lắm nên gọi họ là người Tàu: người đến bằng tàu, người tị nạn vượt biển bằng tàu (boat people).

Nên nhớ nghệ thuật hàng hải của Trung Hoa đã lên đến đỉnh cao của châu Á lúc bấy giờ. Các đội thương thuyền của họ thường đi theo từng nhóm ba chiếc theo hình tam giác. Vì thế, khi đám người Minh Hương chạy sang Việt Nam bằng tàu, họ cũng đi theo đội hình “ba tàu” (chứ không phải họ đến Việt Nam chỉ với 3 chiếc tàu), làm cho người bản xứ rất ngạc nhiên mà gọi họ là dân Ba Tàu, người Ba Tàu.

Trở lên là nội dung bức thư của người bạn. Mong được nghe thêm ý kiến của ông và các nhà nghiên cứu khác.

AN CHI: Chúng tôi xin hân hạnh trả lời bạn và ông bạn của bạn (ÔB) như sau.

1.1. ÔB cho rằng tàu (tầu = thuyền) là một từ “thuần Việt”. Thực ra, đây là một từ gốc Hán bắt nguồn ở một từ ghi bằng chữ 艚 mà âm Hán Việt hiện đại là tào, cũng có nghĩa là… thuyền. Về mối tương ứng -au ~ -ao, ta còn có:

– tàu (trong tàu ngựa) ~ tào 槽 (máng cho súc vật ăn).

– tàu (= sơn, cũ, phai màu) ~ tào   (xấu, thô, kém).

Ba tiền lệ trên đây là chỗ dựa chắc chắn để khẳng định rằng chữ tào 曺 là quan cũng có thể có một biến thể ngữ âm là tàu.

1.2. Về cái nghĩa “quan” của chữ tào 曺, Mathews’ Chinese - English Dictionary ghi là “an official” còn Dictionnaire classique de la langue chinoise thì ghi là “juge, officier”. Từ nguyên, bộ mới, ghi tại nghĩa 4: “Quận huyện chi thuộc quan diệc viết tào”, nghĩa là “thuộc quan ở quận, huyện cũng gọi là tào”. Từ hải, bộ mới, ghi tại nghĩa 4: “Hựu cổ đại châu quận sở trí đích thuộc quan dã xưng tào”, nghĩa là “thêm nữa, thuộc quan được bố trí ở châu quận thời xưa cũng gọi là tào”. Tại nghĩa 5 của chữ này, Hán ngữ đại tự điển (Thành Đô, 1993) ghi: “Dã dụng lai xưng hô quản mỗ sự đích chức quan: nghĩa là “cũng dùng để gọi viên chức đảm nhiệm một công việc nhất định”. Để làm cho rõ hơn, quyển tự điển này còn dẫn “Đỗ Quỳnh truyện: phần “Thục chí” trong Tam Quốc chí:

“Cổ giả danh chức quan bất ngôn tào; thuỷ tự Hán dĩ lai, danh quan tận ngôn tào, lại ngôn thuộc tào, tốt ngôn thị tào”.

Nghĩa là: “Người xưa không gọi quan là tào; từ đời Hán trở đi, gọi quan đều dùng từ tào, gọi quan giúp việc là thuộc tào, gọi lính là thị tào”.

Cứ như trên thì, tào có nghĩa là “quan” hay không, bạn và ÔB đã có thể tự mình rút ra kết luận.

2.1. Ở đây ta bắt gặp một cách hành xử rất tài tử về mặt niên đại. Nếu là Đông Chu liệt quốc thì thời kỳ này bắt đầu từ năm Cộng hoà thứ nhất (841 tr. CN) và kết thúc vào năm Tần Thuỷ Hoàng thống nhất thiên hạ (221 tr. CN).

Nếu là Chiến Quốc thì thời kỳ này bắt đầu từ năm 475 tr. CN và kết thúc vào năm 221 tr. CN. Còn Đông Ngô chỉ tồn tại trong thời Tam Quốc (220 đến 280 (của) CN) thì làm sao có thể “đàn áp, cướp bóc và thống trị” nước Sở, là một nước tồn tại vào thời Chiến Quốc, rồi đã bị tiêu diệt trước khi nhà Đông Ngô ra đời ít nhất là 450 năm?

2.2. Ngô trong câu đầu Ngô mình Sở là nước Ngô thời Chiến Quốc của Phù Sai chứ không phải Đông Ngô thời Tam Quốc của Tôn Quyền. Về câu này, chúng tôi đã có phân tích trên Kiến thức ngày nay, số 151. Chẳng làm gì có chuyện “hôn nhân dị chủng giữa người Hoa và người Việt” ở đây cả.

2.3. Nói rằng nước Sở là “một trong những tiền thân của nước Việt và Bách Việt” thì cũng chỉ là phát biểu một cách tài tử mà thôi. Bách Việt gồm có những tộc người nói các ngôn ngữ thuộc những họ khác nhau: Miêu Dao có, Đồng Thái có, Tạng Miến có, v.v. (di duệ của họ hiện vẫn còn ở miền Nam Trung Quốc). Làm sao mà một mình nước Sở lại là tiền thân của Bách Việt cho được?

3. Trên 28 năm trước khi những người Tàu tị nạn của ÔB đến miền Nam “bằng tàu” (năm 1679) thì danh xưng “Tàu” đã có mặt trong quyển Từ điển Việt Bồ La của A. de Rhodes ấn hành tại Roma năm 1651 rồi (Xin xem mục “Tàu. Mực tàu”). Nó chẳng có liên quan gì đến những “chiếc tàu” và đội hình “ba tàu” của ÔB cả.

4. Xin nhắc lại và nói rõ thêm ý kiến của chúng tôi. Thời Bắc thuộc của nước ta chính thức bắt đầu từ nhà Hán.

Từ nhà Hán trở đi, gọi quan đều dùng từ tào, gọi quan giúp việc là thuộc tào, gọi lính là thị tào. Thế là trong thời kỳ này, dân ta khi đi vào cửa quan đều gặp tào (từ tào cho đến thuộc tào, rồi thị tào), mà âm xưa là tàu. Tất cả các ông “tàu” này đều là người Hán. Do đó mà trong con mắt của dân ta thì: Hán = Tàu.

Rồi về sau những người Hán (Trung Hoa) không làm quan, cũng “ăn theo” mà được gọi là “Tàu”, như đã nói trên Kiến thức ngày nay, số 103. Tàu là một cái tên có tuổi thọ đã trên 2.000 năm.

§ 1172. Kiến thức ngày nay, số 578

ĐỘC GIẢ: Bài “Những nghệ sĩ Hoa tài danh” trên số trước đã cung cấp nhiều chi tiết thú vị và bổ ích về nữ minh tinh Củng Lợi. Nhưng tôi còn tò mò vì muốn biết thêm vài điểm: Tên chồng của Củng Lợi chữ Hán viết thế nào và đọc theo âm Hán Việt ra sao (Củng Lợi cũng là âm Hán Việt)? Nghe nói cặp vợ chồng này đã bắt đầu “cơm không lành, canh không ngọt” vì cô vợ đã ra ngoài “gia cang” để đi đóng phim “mát mẻ”. Xin cho biết có đúng không?

AN CHI: Tên chồng của Củng Lợi bằng chữ Hán là 黄 和 祥, đọc theo âm Hán Việt là Huỳnh Hoà Tường.

“Cơm không lành, canh không ngọt” chỉ là chuyện đồn đại của một vài tờ báo “nhiều chuyện”. Năm ngoái, ông Huỳnh Hoà Tường đã kiện tờ Sudden Weekly (Hốt nhiên nhất chu) của Hong Kong vì đã đưa tin xúc phạm đến danh dự của gia đình ông. Tờ này nói do thất bại về kinh tế và thiếu hụt về tài chính nên ông đã phải để cho bà đi “mài tài páo” (bán bánh bao – “bánh bao”, ở đây là một ẩn dụ về mặt hình dáng). Toà đã phán quyết buộc tờ báo đó bồi thường cho gia đình ông Huỳnh 200.000 đôla Hong Kong và phải đăng lời cải chính trên trang nhất.

Bây giờ lại đến tờ The Daily Mirror của Anh tung tin về Củng Lợi và Colin Farrell. Rồi Yahoo! Actualités (6-8-2006) cũng dẫn public. fr (một site chẳng lấy gì làm danh giá!) mà khẳng định chuyện hai nhân vật này cùng nhau “ra khỏi khách sạn Sanderson ở trung tâm Luân Đôn với dáng vẻ đồng loã”! Xin nhớ rằng chuyện gia cang của người ta, nhất là đối với người châu Á, không phải là chuyện có thể đem ra đùa một cách rẻ tiền.

§ 1173. Kiến thức ngày nay, số 579

ĐỘC GIẢ: Về chữ bố trong bố ráp, Từ điển từ và ngữ Việt Nam của Nguyễn Lân (Nxb. Thành phố Hồ Chí Minh, 2000) giảng là “ruồng bố nói tắt”. Còn về chữ ráp thì có người nói là do tiếng Pháp rapt, có nghĩa là “vụ bắt cóc” mà ra. Xin cho biết giảng như thế có đúng không?

AN CHI: Nguyễn Lân đã đi ngược chiều lịch sử của từ ngữ nên mới giảng bố là “ruồng bố nói tắt”. Lý do rất đơn giản: trước khi có động từ bố riêng lẻ thì cũng chẳng làm gì có từ tổ động từ đẳng lập ruồng bố. Bố là một từ của phương ngữ Nam Bộ và ai có sống ở Nam Bộ, đặc biệt là ở Sài Gòn – Chợ Lớn từ 1945 đến 1954, mà lại có quan tâm đến tình hình chính trị ở đây, cũng đều có điều kiện để biết rằng bố là do khủng bố nói tắt mà ra, hoàn toàn đúng như đã ghi nhận rõ ràng trong Việt Nam tự điển của Lê Văn Đức:

“Bố: Khủng bố nói tắt, tra xét, bắt bớ, đánh, đập, cướp bóc, khuân, dọn hết đồ vật trong nhà”, và

“Khủng bố (…) Nghĩa rộng: Cũng gọi bố. Bắt bớ, đánh đập, giết chóc, cướp bóc, hảm dâm: Dẫn Chà chóp về khủng bố”.

Vấn đề rất rõ ràng và rõ ràng nếu không phải là “dân tại chỗ” thì thường gặp trở ngại trên con đường đi tìm bản chất của hiện tượng phương ngữ, thậm chí có khi còn nói sai nữa là đằng khác. Chẳng hạn, liên quan đến chữ bố này, ta còn bắt gặp một cách hiểu rất ngộ nghĩnh của Nguyễn Kim Thản trong quyển Nghiên cứu về ngữ pháp tiếng Việt do Nhà xuất bản Khoa học ấn hành ở Hà Nội năm 1963. Trong phần “kết luận” của “Chương thứ hai”, Nguyễn Kim Thản đã viết:

“Khuynh hướng tạo từ hai âm tiết theo kiểu liên hợp cũng vẫn còn phát triển, ví dụ gần đây, ta có: lứa đôi, tươi đẹp, chăm sóc, cảm nghĩ, vây lùng, càn quét (thậm chí vây ráp, bao bố…), trường sở, hầm mỏ, khác biệt, sai sót, v.v..”*.

Cứ như trên, thì Nguyễn Kim Thản cho rằng bao bố là một “từ hai âm tiết theo kiểu liên hợp”, nghĩa là một từ tổ đẳng lập theo cách gọi hiện nay, rằng đây là một từ tổ động từ cùng một trường nghĩa với vây lùng, càn quét, vây ráp, gồm có bao trong bao vây và bố trong bố ráp! Rất tiếc rằng một từ tổ như vậy không hề tồn tại trong tiếng Việt toàn dân còn trong phương ngữ Nam Bộ thì bao bố lại là một từ tổ danh từ chính phụ (bao là trung tâm còn bố là định ngữ), đồng nghĩa với bao tải trong tiếng Việt toàn dân, mà Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên giảng là “bao dệt bằng sợi đay, thường dùng để đựng lương thực”. Nhưng do cớ sự nào mà ông Nguyễn Kim Thản lại làm một cuộc đại nhảy vọt từ danh từ sang động từ và từ một thứ đồ đựng sang hành động vây ráp? Hẳn là ở miền Bắc xa xôi, ông đã từng nghe nói rằng ở miền Nam, trong những cuộc bố ráp, Tây thường cho những kẻ đầu thú hoặc phản bội trùm bao bố (cho khỏi bị lộ mặt) mà nhận diện những cán bộ kháng chiến cho chúng nó bắt.

Nhưng có thể do chỉ nghe loáng thoáng hoặc nghe mà chưa nắm vững thực chất của sự việc và/hoặc từ ngữ nên ông mới đánh đồng từ tổ danh từ chính phụ bao bố với các từ tổ động từ đẳng lập bố ráp, vây ráp, càn quét, v.v. về mặt ngữ nghĩa.

Bao trong bao bố là một từ Việt gốc Hán, bắt nguồn ở một từ ghi bằng chữ 包 mà âm Hán Việt hiện đại là…bao và cũng có nghĩa là…“(cái) bao” Còn bố cũng là một từ Việt gốc Hán bắt nguồn ở một từ ghi bằng chữ 布 mà âm Hán Việt hiện đại cũng là bố, có nghĩa là vải nhưng lại được phương ngữ Nam Bộ dùng để chỉ một loại vải thô. Loại vải thô này thường được dệt bằng sợi đay nên cây đay cũng được phương ngữ này gọi là cây bố. Vậy bố trong bao bố chẳng có liên quan gì với bố trong bố ráp về mặt từ nguyên.

Còn bố trong bố ráp thì, như đã nói, là hình thức nói tắt từ hai tiếng khủng bố và đây cũng là một từ Việt gốc Hán bắt nguồn ở một từ ghi bằng chữ 怖, mà âm Hán Việt chính thống hiện đại là phố – như đã được ghi nhận trong Hán Việt tự điển của Thiều Chửu – nhưng vẫn đọc thành bố theo thói quen, và có nghĩa là sợ hoặc làm cho sợ. Ráp ở đây không có liên quan gì đến rapt là sự bắt cóc, mà bắt nguồn từ rafle – cũng là tiếng Pháp – có nghĩa là cuộc bắt bớ đột xuất và ồ ạt nhắm vào nhiều đối tượng ở một địa điểm bị tình nghi.

1174 – 1184

§ 1174. Kiến thức ngày nay, số 579

ĐỘC GIẢ: Xin cho biết đôi nét về cuộc đời và sự nghiệp của diễn viên điện ảnh Audrey Hepburn.

AN CHI: Audrey Hepburn, tên gốc là Audrey Kathleen Ruston, sinh ngày 4-5-1929 tại Brussels (Bỉ), mất ngày 20-11993 tại Tolochenaz (Thuỵ Sĩ). Cha là Joseph Anthony Ruston, một chủ ngân hàng mang hai dòng máu Anh và Ireland; mẹ là Ella van Heemstra, một nữ quý tộc Hà Lan, có một đời chồng trước cũng là quý tộc người Hà Lan. Audrey đã trải qua một tuổi thơ đầy khó khăn: bị ho gà tưởng chết lúc mới được ba tuần tuổi, cha mẹ chính thức ly dị lúc cô chín tuổi nhưng ông bố đã bỏ nhà ra đi hồi cô mới lên sáu. Năm 1939, Thế chiến II bùng nổ, bà Ella đem Audrey từ Anh về Hà Lan, nghĩ rằng ở đây an toàn hơn. Họ sống ở Arnhem và không ngờ là tháng 5-1940 thì quân Đức kéo đến. Arnhem bị tàn phá và tài sản của gia đình Van Heemstra quý tộc bị tịch thu từ đất đai, nhà cửa và tài khoản ngân hàng cho đến tư trang. Audrey chứng kiến cảnh bọn Đức đàn áp, giết chóc dân lành, những người yêu nước và chính cô đã làm liên lạc cho kháng chiến.

Ngay từ năm 11 tuổi, Audrey đã chọn nghiệp múa. Cô vào Nhạc viện Arnhem và học tại đây cho đến giữa năm 1944. Cô trợ giúp cho việc giảng dạy những học sinh trẻ hơn và kiếm thêm tiền cho gia đình. Cuộc chiến thực sự bắt đầu tại Arnhem ngày 17-9-1944. Bọn Đức ra lệnh cho dân chúng phải rời khỏi đây trong 24 giờ hoặc bị tàn sát. Tuy mới ở tuổi thiếu niên nhưng trừ những lúc không quá yếu ớt vì suy dinh dưỡng, cô vẫn biểu diễn, lấy tiền đóng góp cho kháng chiến. Sau chiến tranh, ông bố tìm thấy giấy tờ cũ của tổ tiên, theo đó họ chính thức của ông là Hepburn. Vì vậy, ông đã chính thức đổi tên con gái thành Audrey Kathleen Hepburn-Ruston (còn ông là Joseph Anthony Hepburn-Ruston).

Audrey và mẹ sang London sinh sống. Cô vừa học vừa làm người mẫu. Năm 1951, cô kiếm được mấy vai phụ trong những bộ phim xoàng, với nghệ danh Audrey Hepburn. Sau đó cô được nhà văn Pháp Colette chú ý và được chọn để thể hiện vai chính trong vở Gigi của bà ở Broadway (Mỹ).

Năm 1953, Audrey được giao vai quan trọng đầu tiên về điện ảnh trong phim Roman Holiday, cùng với nam diễn viên Gregory Peck và đoạt được giải Oscar nữ diễn viên xuất sắc nhất với vai này. Audrey Hepburn bắt đầu nổi lên từ đây. Cô tiếp tục diễn chung với các nam diễn viên gạo cội của Hollywood, như với Humphrey Bogart trong Sabrina (1954), với Henry Fonda trong Warand Peace (1956), với Fred Astaire trong Funny face (1957), với Gary Cooper trong Ariane (1957), với Cary Grant trong Charade (1963), v.v.. Audrey Hepburn diễn vai điện ảnh cuối cùng của mình trong bộ phim Always của Steven Spielberg.

Audrey Hepburn lập gia đình lần đầu tiên năm 1954 với Mel Ferrer, người đàn ông đã hai lần ly dị và cha của bốn đứa con, diễn viên, đạo diễn, lớn hơn Audrey mười hai tuổi. Họ có với nhau một đứa con, Sean Ferrer (sinh năm 1960). Tháng 9-1967, họ ly thân, rồi ly dị ngày 21-11-1968. Ngày 18-1-1969, Audrey cưới Andrea Dotti, một nhà thần kinh học người Ý và sống ở Roma. Con trai của họ, Luca Dotti, sinh ngày 8-2-1970. Rồi Dotti bị tai tiếng vì quan hệ lăng nhăng. Tháng 9-1980, họ chấm dứt sống chung và năm 1982 thì chính thức ly dị. Audrey đã làm quen với Robert Wolders và tuy không hợp thức hoá quan hệ với người chồng này nhưng đã sống những ngày hạnh phúc nhất với ông cho đến cuối đời.

Năm 1988, Audrey Hepburn được cử làm Đại sứ thiện nguyện của UNICEF, một trách nhiệm cao cả mà bà đã toàn tâm toàn ý hoàn thành. Với vai trò này, ba đã đến nhiều nước trên thế giới, trong đó có Việt Nam (1993).

§ 1175. Kiến thức ngày nay, số 580

ĐỘC GIẢ: Tôi đã thấy từ lâu, tên một quyển (hay là bộ) sách thiếu nhi khá buồn cười: Mít Đặc và Biết Tuốt. Rồi cũng từ lâu, biết và tuốt trong biết tuốt là gì thì tôi “biết tuốt” nhưng mít và đặc trong mít đặc là gì thì tôi “mít đặc”. Nay may mắn gặp được Chuyện Đông chuyện Tây nên xin mạn phép thắc mắc.

AN CHI: Cả mít lẫn đặc trong mít đặc đều là những yếu tố gốc Hán. Cả hai đều có nghĩa là không biết, là dốt, xuất phát từ cái nghĩa gốc là kín, là không thông (hơi, gió, v.v.). Sự chuyển nghĩa ở đây giống hệt sự chuyển nghĩa của từ bí. Bí là một yếu tố Hán Việt chánh cống, mà Hán tự là 祕 (bộ thị 示), cũng viết 秘 (bộ hoà 禾). Bí là kín. Kín là không thông, không lọt ra ngoài được. Ta dễ dàng thấy được cái nghĩa này trong các cấu trúc như: bí kế, bí lục, bí mưu, bí phủ, bí tàng, bí thuật, bí truyền, v.v.. Cái nghĩa này đi vào khẩu ngữ và ta có: bí đái, bí ỉa (ít nhất là ở trong Nam) bí hơi, v.v..; rồi “xẹt” qua lĩnh vực tinh thần, như trong: bí thế, bí vần, bắt bí, chiếu bí, v.v..

Bây giờ ta chuyển sang từ mít. Trước nhất, mít là một điệp thức của mịt trong mù mịt, tối mịt, mịt mờ, v.v.. Về sự tương ứng giữa thanh 5 (dấu sắc) và thanh 6 (dấu nặng), ta có thể minh hoạ bằng nhiều cặp điệp thức khác:

– dấy (binh, nghĩa, quân, v.v.) ~ dậy (đất, sóng, thì, v.v.).

– mức (độ, lương)~ mực (nước, thước, v.v.).

– ói ~ọi.

– thiếp ~ thiệp (thiệp mừng, thiệp cưới).

– tí ~ tị (một tí = một tị); v.v..

Vậy mít ~ mịt là chuyện bình thường và cặp song thức này bắt nguồn ở một từ Hán ghi bằng chữ 密 mà âm Hán Việt hiện đại là mật, có nghĩa là kín. Còn từ kín đến dốt thì ta đã nói ở trên.

Nhưng đặc thì sao? Thì cũng là dốt, là không biết, như có thể thấy trong Chỉ nam ngọc âm giải nghĩa:

Soạn làm chữ cái chữ con

San bản lưu truyền ai đặc thì thông.

Đây là một yếu tố Hán Việt mà Hán tự là 𤙰. Chữ này được Hán ngữ đại tự điển (Thành Đô, 1993) giảng là “độn” 鈍 (nghĩa 2). Độn là ngu dốt, như còn có thể thấy trong đần độn, ngu độn, v.v..

Vấn đề như thế là đã rõ ràng.

§ 1176. Kiến thức ngày nay, số 580

ĐỘC GIẢ: Trên báo An ninh thế giới, số 579, ngày 16-8-2006, bài “Tiết lộ mới về âm mưu khủng bố vừa bị phá vỡ tại Anh” do Lệ Đào tổng hợp có đoạn:

“Thoạt đầu, Jaish-e-Mohammed có tôn chỉ là đấu tranh vì quyền lợi người da đỏ trong khu vực rừng núi Kashmir, sau đó bị Chính phủ Mỹ chính thức liệt kê trong danh sách nhóm khủng bố vì có những hoạt động tấn công mờ ám. Vẫn nhóm này bị nghi ngờ có liên quan đến vụ bắt cóc và giết chết Daniel Pearl, phóng viên tờ Wall Street Journal”.

Xin cho biết khu vực rừng núi Kashmir, nơi có người da đỏ sinh sống, nay thuộc tiểu bang nào của nước Mỹ. Jaish-e-Mohammed có phải là một tổ chức của người da đỏ và người da đỏ có phải là những người bị nghi ngờ đã giết Daniel Pearl hay không? Xin hỏi thêm: Có phải vợ Daniel Pearl có viết một cuốn sách về chồng mình?

AN CHI: Kashmir (tiếng Pháp: Cachemire) chẳng phải là một địa phương nào của nước Mỹ cả. Đó là một vùng rộng lớn nằm trên tiểu lục địa Ấn Độ, Bắc giáp Afghanistan và Trung Quốc, Đông giáp Trung Quốc, Nam giáp Ấn Độ, Tây (và một phần nhỏ Tây Nam) giáp Pakistan. Đây là một vùng đang tranh chấp gồm có ba phần: Azad Kashmir (Azad Cachemire) do Pakistan chiếm giữ, Jammu Kashmir (Jammu Cachemire) do Ấn Độ chiếm giữ và Aksaï Chin do Trung Quốc chiếm giữ.

Kashmir vốn là một vương quốc xưa thuộc Đế quốc Anh. Về sau, người Anh bán vùng đất này cho một hoàng thân người Ấn Độ. Sau khi Ấn Độ giành được độc lập thì nó trở thành miếng mồi cho sự tranh chấp, đưa đến nhiều cuộc chiến tranh giành giật lãnh thổ giữa Pakistan, Ấn Độ và Trung Quốc. Kashmir vẫn được mệnh danh là Thuỵ Sĩ của châu Á và một triết gia của thế kỷ XVI đã nhận xét: “Nếu thiên đường có tồn tại ở đâu đó, thì đó phải là ở đây”. Còn Srinagar (thủ phủ mùa hè của Jammu Kashmir) thì được ví với Venice nhưng thay vì thuyền gondola thì đó lại là những chiếc thuyền – nhà (houseboat).

Kashmir tươi đẹp

Chẳng có người da đỏ nào sinh sống ở Kashmir cả. Sở dĩ người tổng hợp bài báo đã viết “người da đỏ trong khu vực rừng núi Kashmir” có thể là do hiểu lầm danh từ Indian (hoặc Indien) trong tiếng Anh (hoặc tiếng Pháp). Thực ra thì, trước khi được dùng để chỉ người da đỏ ở châu Mỹ, danh từ Indian/Indien vốn đã dùng để chỉ người Ấn Độ. Mà đã nói đến Thuỵ Sĩ của châu Á thì phải khẳng định rằng đây là người Ấn Độ.

Nhưng Jaish-e-Mohammed (JEM) chẳng những không phải là một tổ chức của người da đỏ mà cũng chẳng phải là của người Ấn Độ. Jaish-e-Mohammed có nghĩa là Đạo quân của (nhà tiên tri) Mahomet và đây là một tổ chức của vài trăm phiến quân Hồi giáo cực đoan người Pakistan mà mục đích là hợp nhất cả vùng Kashmir vào Pakistan. Nói về con người, thì chính các lãnh tụ chính trị và các quan chức chính phủ của Ấn Độ mới là những đối tượng mà JEM muốn sát hại. Tuy nhóm này bị nghi ngờ đã bắt cóc rồi sát hại Daniel Pearl nhưng đâu mới thực sự là kẻ đã giết hại nhà báo này thì một nhà phân tích chính trị người Pháp là Bernard-Henri Levy đã viết một cuốn sách nhan đề Qui a tué Daniel Pearl? (Ai đã sát hại Daniel Pearl?) để đặt vấn đề. Nhưng người ta cho rằng tác giả này không nghiêm túc và khách quan.

Đúng là sau cái chết của Daniel, Mariane Pearl đã viết về chồng mình trong quyển A Mighty Heart: The Brave Life and Death of My Husband, Danny Pearl (Một con tim mãnh liệt: Cuộc sống và cái chết dũng cảm của Danny Pearl, chồng tôi).

Còn bây giờ thì, như các báo đã đưa tin, A Mighty Heart sẽ lên phim. Cặp đôi Brangelina sẽ “đồng diễn”: Brad Pitt, sẽ là nhà sản xuất còn Angelina Jolie, sẽ vào vai Mariane. Daniel thì chưa biết nam tài tử nào sẽ thủ vai.

§ 1177. Kiến thức ngày nay, số 581

ĐỘC GIẢ: Utopia là tên một quyển sách của tác giả người Anh Thomas More. Về cách dịch cái tên này, trên một tờ báo điện tử ngày 30-8-2006, ông Cao Xuân Hạo đã chủ trương:

“Theo ý chúng tôi, cách dịch tốt nhất là dùng chữ Utopia mà More muốn coi như một quốc hiệu, và theo đúng tập quán ngữ pháp của tiếng Việt, bổ sung cho nó một danh từ làm trung tâm đặt trước Utopia là nước Utopia hay là xứ Utopia”.

Nhưng cũng trên số báo ấy, người đã chuyển ngữ quyển Utopia sang tiếng Việt là dịch giả Trịnh Lữ thì lại cho biết:

“Tôi không Việt hoá cái đầu đề này thành nước UTOPIA hoặc xứ UTOPIA như giáo sư Cao Xuân Hạo gợi ý, vì thực ra không có cái nước ấy, cái xứ ấy, và bản thân chữ UTOPIA chỉ có nghĩa là “no place” 一 không có chỗ nào như thế cả”.

Vậy ta nên dịch cái tên sách này như thế nào, và thực ra Utopia có nghĩa là gì?

AN CHI: Dịch giả Trịnh Lữ không chịu Việt hoá cái tên Utopia thành nước (hoặc xứ) Utopia chỉ vì, theo ông thì “thực ra không có cái nước ấy, cái xứ ấy, và bản thân chữ Utopia chỉ có nghĩa là “no place” – không có chỗ nào như thế cả”.

Nhưng đây đâu phải là chuyện thật hay không thật, có hay không có ở chỗ nào mà là chuyện Thomas More quan niệm Utopia là cái gì. Với More thì đây là một nước, một quốc gia hẳn hoi. Chẳng những thế, đó còn là một phản mô hình đối với nước Anh Cát Lợi của chính More nữa. Huống chi Utopia đâu chỉ có nghĩa là “no place” như Trịnh Lữ đã khẳng định vì nói như thế là đã quên mất sự hiện diện của hậu tố -ia. Quyển Origins của Eric Partridge (Routledge & Kegan Paul, London, 1961) đã phân tích cái tên này một cách đơn giản và rành mạch:

“Utopia”, an imaginary paradisal island: SciL, from LGr.

* Outopia: ou, not + top (os), a place + -ia, suffix connoting ‘region’”.

(Utopia, một hòn đảo cực lạc tưởng tượng: Tiếng La Tinh khoa học, từ tiếng Hy Lạp vãn kỳ.

* Outopia: ou, không + top (os), nơi chốn + -ia, hậu tố hàm ý “vùng”).

Ta có hàng loạt địa danh cấu tạo với hậu tố -ia trong tiếng Anh: Australia, Austria, Bohemia, Russia, Slovakia, v.v. trong đó, -ia đều hàm ý “vùng” hoặc “nước”, “xứ”. Utopia không phải là một ngoại lệ. Vậy đó là một địa danh và vì địa danh này là tên của một nước, dù là một nước tưởng tượng, nên ta có lý do hoàn toàn chính đáng để chuyển nó sang tiếng Việt bằng một danh ngữ do xứ hoặc nước làm trung tâm thành nước Utopia hoặc xứ Utopia. Đây thực ra cũng là cách mà chính Trịnh Lữ đã làm trong quyển Utopia Địa đàng trần gian của Thomas More do ông chuyển ngữ (Nxb. Hội Nhà văn, 2006) khi ông dịch địa danh Nolandia từ tiếng Anh sang tiếng Việt thành “xứ Nolandia” (tr. 68). Nolandia là gì? Xin hãy đọc:

“Nolandia – trong nguyên bản tiếng Latin là Achoriorum populus – nghĩa là dân không có thật, nước không có thật”*.

Tuy biết là nó không có thật nhưng ông Trịnh Lữ cũng đã sẵn sàng gọi Nolandia là “xứ” đấy thôi. Vậy sẽ chẳng có gì là b ất thường nếu ta dịch nhan đề quyển sách của Thomas More thành nước (hoặc xứ) Utopia. Người Trung Quốc dịch Utopia thành Ô Thác bang vì bang là nước. Từ điển của Pháp cũng gọi nó là pays (= nước), chẳng hạn trong Dictionnaire Hachette, ed. 2005 (mục utopie). Nhưng đó chỉ là nêu thêm một vài dẫn chứng cụ thể chứ nếu nói cho cùng kỳ lý thì trong truyện cổ tích, chẳng hạn, món kia vật nọ đều không có thật nhưng tất cả đều được gọi đúng tên.

Còn về nội dung thì, cứ theo cấu tạo của nó, Utopia có thể được hiểu như thế nào? Đó là “xứ không chỗ (nào có), “the” no-place land” (tiếng Anh), le “lieu de nulle part” (tiếng Pháp). Nhưng chữ nghĩa dĩ nhiên chẳng đơn giản như thế vì còn có thể có cả ẩn ý của tác giả ở phía sau. Mục “Utopia (book)” trên Wikipedia tiếng Anh (tính đến ngày 18-9-2006 – vì có thể còn được sửa chữa) có gợi ý rằng Utopia có thể ẩn giấu một sự chơi chữ: đó có thể do tiếng Hy Lạp outopeia (xứ không chỗ), mà cũng có thể là do eutopeia (xứ tốt chỗ) mà ra (eu- = tốt). Cả hai đều có thể đưa đến hình thức La Tinh hoá là utopia. Về vấn đề này, trên Lire, tháng 6-2004, Jean Montenot có viết:

“Cũng như mọi nhà nhân văn ưu việt khuynh Hy Lạp thời Phục hưng, More là người ưa chuộng các hình thức chơi chữ và các lối diễn đạt nhị nghĩa bác học: ông chơi chữ trên sự hoà vận giữa utopia và eutopia. Thật vậy, trong tiếng Hy Lạp, tiền tố -eu chỉ “cái gì tốt” – hạnh phúc trong tiếng Hy Lạp là eudaimonia (…) Vậy utopia cũng là một “eutopia”. Cái gì “không có ở đâu cả”, cái “chỗ không có ở đâu cả”, cũng là “chỗ của cái tốt”, chỗ mà sự hoà hợp và hạnh phúc đã được thực hiện”.

(Lire: fr, Ecrivains. Portrait, Thomas More)

Còn trong bản dịch tiếng Pháp (L’ Utopie) của Marie Delcourt, do Simone Goyard – Fabre giới thiệu và chú giải, văn bản điện tử của Jean – Marie Tremblay, ta đọc được tại cước chú 1, trang 15:

“Trong bài thơ sáu câu làm đề từ cho hai lần ấn hành ở Bâle năm 1518, More đặt tên cho hòn đảo của mình là Eutopia: đây là đảo của hạnh phúc”

Đó chính là bài thơ mà Trịnh Lữ đã dịch từ bản tiếng Anh, in tại trang 14 của quyển Utopia Địa đàng trần gian và ghi (theo bản tiếng Anh) là của Anemolius. Đây thực ra chính là Thomas More.

Xin in kèm theo đây bản sao nguyên văn bài thơ đó bằng tiếng La Tinh, chụp từ trang 11 quyển Utopia, ấn hành tại Bâle (Basel) tháng 12-1518, do Thư viện trường Đại học Bielefeld (UB Bielefeld) của Đức đưa lên mạng.

Bài thơ đề từ

Dòng đầu tiên là:

Utopia priscis dicta, ob infrequentiam, nghĩa là: Xưa, do hoang vắng, ta được gọi là Utopia. Còn dòng chót là:

Eutopia merito sum vocanda nomine, nghĩa là: Nay ta đường đường được gọi bằng cái tên Eutopia.

Trở lên dù sao cũng là đã có bàn xa tán rộng chứ cách hiểu cái tên Utopia thực ra còn đơn giản hơn nhiều. Thomas More đã giải thích nó trong quyển thứ hai một cách rất rõ ràng: Utopia xưa kia gọi là Abraxa mà cũng chẳng phải là đảo. Một người tên là Utopus đến chinh phục vùng đất này và chỉ huy dân chúng đào b ỏ cái eo đất mười lăm dặm nối liền Abraxa với lục địa để biến nó thành một hòn đảo. Rồi Utopus lên làm vua và lấy tên mình mà đặt cho Abraxa.

Vậy Utopia chẳng qua là “hòn đảo của Utopus”.

§ 1178. Kiến thức ngày nay, số 581

ĐỘC GIẢ: Trong bài “Ngôn từ thời hội nhập”, đăng trên Văn nghệ (Trung ương), số 37, ngày 16-9-2006, nói về chuyện bóng đá, tác giả Cao Thị Thịnh có viết:

“Ở các nước mà người dân quen với tiếng Anh hơn người Việt ta rất nhiều như Pháp, Ý, Anh, Đức…người ta gọi giải vô địch bóng đá quốc gia của họ theo cách của mỗi nước (mà đài truyền hình của ta vẫn nói theo như Première ligne, série A …)chứ nào phải Ép lích, Ai lích, Đi lích…(F-league, I-league, D-league)!”.

Xin cho biết Première ligne là gì và Première ligne gắn với “lích” (league) nào?

AN CHI: Première ligne là hàng đầu tiên, dòng đầu tiên, tuyến đầu tiên, v.v.. Chúng tôi đoán có lẽ tác giả Cao Thị Thịnh viết ligue (là liên đoàn) nhưng chữ ligue đã bị in sai thành ligne.

Nhưng điểm lại các giải hạng nhất ở những quốc gia mà tác giả đã nhắc đến, ta thấy của Pháp là Ligue 1, của Ý là (Calcio) Serie A, của Tây Ban Nha là Primera Liga, của Đức là Bundesliga, còn của Anh là Premier League. Người Pháp có khi gọi Premier League của Anh là Première Ligue nhưng “première ligue” của họ thì họ lại thường gọi là Ligue 1.

§ 1179. Kiến thức ngày nay, số 583

ĐỘC GIẢ: Trên Kiến thức ngày nay, số 577, ông An Chi có giải thích cõi trong cõi thọ là không gian, e rằng chưa ổn lắm. Tôi hiểu nôm na thì cõi/cảnh/chốn, v.v. trong trường hợp này là thế giới – một thế giới khác với thế giới chúng ta đang sống, ở ngoài không gian và thời gian của chúng ta. Nó là thế giới tưởng tượng hay có thật thì không ai biết, nó có thời gian hay không cũng chẳng ai hay. Vì có ai từ đó trở về để chứng thực đâu. Nhưng ít nhất là nó có thật trong niềm tin của một số người…

AN CHI: Về mặt ngôn ngữ thì cõi, cảnh, chốn và cả…thế giới đều là những đơn vị từ vựng chỉ không gian. Ta không biết niết bàn có tồn tại hay không và nếu có thì nó như thế nào nhưng ta biết chắc chắn rằng trong danh ngữ cõi niết bàn thì cõi là một từ chỉ không gian. Ta chẳng biết có thế giới bên kia hay không và nếu có thì nó như thế nào, nhưng ta cũng biết chắc rằng thế giới là một đơn vị từ vựng chỉ không gian. Cõi, cảnh, chốn, thế giới, v.v. đều là những đơn vị từ vựng chỉ không gian, nói nôm na là…nơi chốn.

§ 1180. Kiến thức ngày nay, số 583

ĐỘC GIẢ: Trên Kiến thức ngày nay, số 580, ông có cho biết quyển A Mighty Heart của Mariane Pearl sẽ lên phim với Angelina Jolie trong vai Mariane nhưng Daniel (chồng của Mariane) thì chưa biết nam tài tử nào sẽ thủ vai. Vậy bây giờ đã có thể biết được chưa và bao giờ thì bấm máy?

AN CHI: A Mighty Heart (Một con tim mãnh liệt) là một quyển sách mà Mariane Pearl viết để nói về cuộc đời và cái chết dũng cảm (The Brave Life and Death) của chồng mình, Daniel Pearl, phóng viên của tờ Wall Street Journal, đã bị bọn khủng bố bắt cóc rồi sát hại tại Pakistan năm 2002.

Trên Kiến thức ngày nay, số 580, khi chúng tôi nói rằng A Mighty Heart sẽ lên phim thì ta chỉ mới biết được người sẽ đóng vai Mariane Pearl là Angelina Jolie. Còn bây giờ, ta đã có thể biết thêm tên một số diễn viên khác của bảng phân vai: Archie Panjabi, vai Asra; Denis O’Hare, vai Bussey; Irfan Khan, vai đại úy; Sajid Hasan, vai Zubair; Will Patton, vai Randall; đặc biệt là Dan Futterman, vai Daniel Pearl (theo IMDb, Earth’s Biggest Movie Database, A Mighty Heart (2007)).

– Brad Pitt và Angelina Jolie cùng các con đã đến Ấn Độ. Hai người có vẻ hối hả, vội vàng, một phần vì công việc, một phần vì cũng muốn tránh các tay săn ảnh. Họ đã đến Mumbai (Bombay) và rời Mumbai để đến Pune, là nơi sẽ quay các cảnh chính, bằng máy bay riêng.

Pune là một thành phố nằm cách Mumbai khoảng 170km về phía Nam, được chọn vì có những cảnh giống như ở Karachi (Pakistan) là nơi lẽ ra bộ phim A Mighty Heart phải được quay. (Daniel Pearl bị sát hại tại Pakistan và đã sống cùng Mariane ở Karachi để làm phóng sự trước khi bị giết). Ngôi nhà được chọn làm chỗ ở của vợ chồng Pearl (trong phim) là bungalow 223, nằm tại một địa điểm phía Tây thành phố, là nơi mà không khí sinh hoạt và các toà bungalow giống như ở Karachi.

Mấy chục công nhân đã sửa sang, dọn dẹp toà nhà này để chuẩn bị cho các cảnh quay và tất cả những người giúp việc đều được lệnh tuyệt đối giữ bí mật về những gì có thể thấy nếu không muốn bị đuổi việc.

Sau gia đình Brangelina, “nhân vật” chính của bộ phim, Dan Futterman, cũng đã đến Pune ngày 7-10-2006. Dĩ nhiên là nam tài tử này cũng bị săn đón chẳng kém gì cặp đôi Brad và Angie, tại khách sạn 5 sao Le Meridien là nơi mà hai người này trú ngụ và được bảo vệ cẩn mật. Ta cũng đã nghe tin một vệ sĩ của cặp vợ chồng này hành hung nhà nhiếp ảnh Sam Relph, làm việc cho Barcroft Media.

Và tạp chí USA Today cũng đã công bố bức ảnh đầu tiên của Angelina Jolie trong vai Mariane Pearl đang mang thai.

Ta cũng được biết thêm rằng trong ngày thứ ba 3-10-2006 thì Angelina Jolie, cũng với cái bụng bầu giả, đang có mặt tại Marseille (Pháp), gần con đường La Canebière, trong y phục toàn trắng, để quay những cảnh lúc Mariane Pearl đang ở Pháp.

Dự kiến, A Mighty Heart sẽ công chiếu trong năm 2007.

§ 1181. Kiến thức ngày nay, số 583

ĐỘC GIẢ: Xin giới thiệu sơ lược về giải Booker Prize, cũng gọi là Man Booker Prize. Người được giải năm 2006 là ai và tại sao gọi là “Man” (Đàn ông) mà nữ tác giả cũng được tặng thưởng?

AN CHI: Giải này được gọi bằng những cái tên: Booker, Booker Prize (tên thông dụng), Man Booker, Man Booker Prize, Man Booker Prize for Fiction (tên chính thức). Man ở đây không phải là “đàn ông” mà cũng chẳng phải là “người”. Đó là họ của James. Cách đây 200 năm hơn, James Man đã khởi nghiệp bằng công việc môi giới. Công việc ngày càng phát đạt và đưa đến việc thành lập tập đoàn Man Group hiện nay. Năm 1969, công ty Booker-McConnell sáng lập và tài trợ giải Booker-McConnell (Booker-McConnell Prize), thường gọi tắt là giải Booker (Booker Prize). Khi giải này được chuyển cho Quỹ giải thưởng Booker (Booker Prize Foundation) vào năm 2002 và nhà tài trợ chính của nó trở thành Công ty đầu tư Man Group, giải thưởng được đổi tên thành Man Booker Prize for Fiction. Tiền thưởng ban đầu là 21.000 bảng Anh, từ năm 2002 tăng thành 50.000 bảng. Giải Man Booker Prize dành cho tác giả còn tại thế của khối Thịnh vượng chung (Commonwealth), Ireland, Pakistan và Nam Phi.

Giải 2006 thuộc về nhà văn nữ Kiran Desai của Ấn Độ, với tác phẩm The Inheritance of Loss, như báo đã đưa tin.

§ 1182. Kiến thức ngày nay, số 584

ĐỘC GIẢ: Hai chữ giả đò trong tiếng Nam Bộ có nghĩa là gì thì chắc ai cũng hiểu nhưng riêng chữ đò có nghĩa là gì thì…Rất mong ông giải thích hộ.

AN CHI: Đò là âm xưa của chữ độ 度 trong thái độ, y hệt như chữ độ 渡 là bến đò cũng có âm cổ Hán Việt là…đò. Chữ độ ở đây có nghĩa là cái vẻ, cái dáng dấp, cái cử chỉ bên ngoài; do đó mà giả đò cũng đồng nghĩa với giả bộ, làm bộ trong phương ngữ Nam Bộ. Vậy đò là một từ cổ chứ không phải là một yếu tố vô nghĩa.

§ 1183. Kiến thức ngày nay, số 584

ĐỘC GIẢ: Ho he: he là gì?

AN CHI: He là âm xưa của chữ ha 呵, có nghĩa là hà hơi. Vậy ho he là một cấu trúc đẳng lập gồm hai từ gần nghĩa chứ không phải là một từ láy.

§ 1184. Kiến thức ngày nay, số 584

ĐỘC GIẢ: Ngoài bìa, và cả trong bìa giả, quyển Utopia của Thomas More do Trịnh Lữ dịch, Nhã Nam và Nxb. Hội Nhà văn ấn hành, những người làm sách (chứ không phải dịch giả) đã thêm vào dưới nhan đề chính một “phụ đề” là “Địa đàng trần gian”. Về cái phụ đề này, trong một bài nhận xét đăng trên báo Lao động ngày 4-9-2006, Cao Xuân Hạo đã viết:

“Địa đàng trần gian là một trùng ngữ (pleonasm), một lỗi ngữ pháp và ngữ nghĩa học không thể nào dung thứ được trong tiếng Việt, chẳng khác nào ánh nắng mặt trời hay bóng Nguyệt của chị Hằng”.

Ông còn nhấn mạnh: “Cho nên bốn chữ “Địa đàngtrần gian”, dù có dễ tính đến mấy, cũng không thể nào chấp nhận được”.

Ý của Cao Xuân Hạo thì như thế, còn ý ông An Chi thì thế nào?

AN CHI: Đáp lại lời khẳng định của Cao Xuân Hạo, nhân danh những người làm sách, ông Nguyễn Nhật Anh có viết hai bài khá tỉ mỉ, đăng trên một tờ báo điện tử, ngày 20-9-2006 (số 360) và 1-10-2006 (số 363) để biện hộ cho bốn tiếng địa đàng trần gian.

Trước nhất, ông Nguyễn Nhật Anh đã đưa ra và biện hộ cho một số cách nói mà ông cho là bình thường nhưng có thể có người sẽ cho là trùng ngữ. Chúng tôi xin nhắc lại một số thí dụ của ông bằng cách quy chúng vào một số loại để thuận tiện cho sự biện luận:

Loại 1: cố gắng, gắn kết, tra khảo, truất phế, truy đuổi, v.v..

Loại 2: trái tính trái nết, đàn bà con gái, đàn ông con trai, v.v..

Loại 3: sông Hoàng Hà, sông Hồng Hà, sông Trường Giang, thành phố Mexico City, v.v..

Loại 4: người nghệ sĩ, kẻ triết gia, nhà học giả, người khán giả, người tài tử, người nôngphu, người diêm dân, v.v..

Loại 5: tiền học phí, tiền cước phí, tiền lộ phí, v.v..

Loại 6: (cái) nết lành tính, (cái) nết nóng tính, (cái) nết cục tính, (cái) tính nết na, (cái) tính tốt nết, v.v..

Cuối cùng, ông Nguyễn Nhật Anh có dẫn ra một câu trong Nhị độ mai:

Bất thình lình bỗng trong bàn mất vui.

mà ông cho là lệ ngoại cũng như loại 3, loại 4 và vì là lệ ngoại nên không phải là những hiện tượng khó lý giải. Khó lý giải là loại 1, loại 2, loại 5 và loại 6: tại sao người ta vẫn nói được như thế (mà đó không phải là trùng ngữ)?

Sau đây là ý kiến của chúng tôi.

Loại 1 là những thí dụ rất quan trọng cho thấy một đặc trưng của tiếng Việt là nó thích kiểu cấu tạo từ tổ đẳng lập bằng cách ghép hai từ cùng từ loại, đồng nghĩa hoặc cùng trường nghĩa với nhau. Loại này thực ra cũng không hạn chế ở vị từ động (như các thí dụ mà ông Nguyễn Nhật Anh đã nêu), mà cả ở vị từ tĩnh (như: bằng phẳng, cao cả, thấp bé, v.v. ), và danh từ (như: nhà cửa, giấy bút, sách vở, v.v.). Người có nhận thức đúng về tiếng Việt, không ai coi đây là trùng ngôn cả. Huống chi, các thí dụ của loại này thuộc về ngôn ngữ (langue) chứ không thuộc về lời nói (parole) nên cũng chẳng thể xem là trùng ngôn (pleonasm).

Loại 2 là những thành ngữ; rồi vì là thành ngữ nên cũng thuộc về ngôn ngữ chứ không phải thuộc về lời nói. Vậy ta cũng chẳng có lý do gì để xem đây là những thí dụ về hiện tượng trùng ngôn.

Loại 3 là những cấu trúc địa danh mà yếu tố thứ hai của địa danh (hà, City) đồng nghĩa với danh từ trung tâm (sông, thành phố) lại là những hình vị không được dùng độc lập trong tiếng Việt nên ta cũng không thể xem loại này là những thí dụ về hiện tượng trùng ngôn. Việc sử dụng hay không sử dụng danh từ bị xem là trùng ngôn (sông, thành phố) ở đây phụ thuộc vào trình độ của người nói, người viết trong mối quan hệ với trình độ của người nghe, người đọc. Nó không có tính chất bắt buộc.

Loại 4 thì đòi hỏi một cái nhìn tế nhị hơn nhiều. Khác với loại 3 mà trung tâm là những danh từ khối, ở đây trung tâm lại là những danh từ đơn vị. Nhưng loại 4 cũng giống loại 3 ở chỗ yếu tố thứ hai trong định ngữ (sĩ, gia, giả, tử, phu, dân (khác hẳn với dân trong người dân)) đồng nghĩa với danh từ trung tâm (người, kẻ, nhà) là những hình vị không được dùng độc lập trong tiếng Việt. Vậy ở đây ta cũng không thể đặt thành vấn đề trùng ngôn. Ngược lại, việc sử dụng danh từ trung tâm ở đây thể hiện một sự trau chuốt, một sự quan tâm đến tính minh xác của lời nói, mà sau đây là một thí dụ:

– Cung Trung là một nghệ sĩ piano tài ba. Người nghệ sĩ này đã có một quá khứ cay đắng và tủi nhục thời bao cấp.

Người trong danh ngữ người nghệ sĩ nằm trong một mối quan hệ đối vị với anh, với chàng, với gã, với tay, với thằng, v.v. trong anh nghệ sĩ này, chàng nghệ sĩ này, gã nghệ sĩ này, tay nghệ sĩ này, thằng nghệ sĩ này, v.v.. Cái mối quan hệ này cấp cho danh từ đơn vị người trong người nghệ sĩ một thứ quyền công dân chính đáng và chắc chắn chứ ở đây làm gì có chuyện trùng ngôn.

Loại 5 chỉ thể hiện trình độ của người nói, người viết mà thôi. Cước phí, học phí, lộ phí tự nó đã là tiền trong văn viết, bên cạnh tiền cước, tiền học, tiền đi đường chứ tiền cước phí, tiền học phí, tiền lộ phí thì chỉ nên được chấp nhận trong lối nói bình dân mà thôi.

Loại 6 liên quan đến mặt ngữ dụng của tính và nết mà ông Nguyễn Nhật Anh đã không để ý đến. Đây không phải là hai từ đồng nghĩa tuyệt đối. Ta có thể nói đến tính toàn dân của một ngôn ngữ chứ không thể nói đến “nết toàn dân” của nó. Đồng thời, nết phải là cái tính tốt. Trong hư thân mất nết thì nết là tính tốt. Vậy nết nóng tính, nết cục tính là những cách dùng từ không thích hợp. Đồng thời, trong tính tốt nết thì nết thừa mà trong nết lành tính thì tính thừa. Nếu có dễ dãi thì cũng phải nhận rằng ở đây đã có trùng ngôn cỡ …đờ-mi và chỉ nên dành cho khẩu ngữ mà thôi.

Sở dĩ chúng tôi phải phân tích dài dòng là vì chính ông Nguyễn Nhật Anh đã đưa ra những thí dụ trên đây chứ dù cho những thí dụ này có phải là trùng ngôn hay không thì nó cũng chẳng có liên quan gì đến sự trùng ngôn trong bốn tiếng địa đàng trần gian mà tác giả (hoặc người đại diện cho tác giả) của nó đã ra sức phủ nhận.

Ông Nguyễn Nhật Anh đã đưa ra hai luận cứ chính:

1. Trong địa đàng và địa ngục đều có địa. Vậy đã nói được địa ngục trần gian thì cũng có thể nói địa đàng trần gian.

2. “Cái đàng trong địa đàng với đàng trong thiên đàng, thì đều xuất phát từ paradis (tiếng Pháp), hay paradisus (tiếng La Tinh) tức là thiên đàng, vườn cực lạc, vườn diệu quang, và cả địa đàng nữa”. Ông còn nói rõ thêm: “Địa đàng (hoặc vườn địa đàng) trong hầu hết các từ điển cái, quan trọng (…) đều tương đương với khái niệm Paradisus hay paradisus terrestris trong tiếng La Tinh, và với Paradis hoặc paradis terrestre trong tiếng Pháp, tức là đều trỏ rõ là thiên đàng”.

Nghĩa là ông đã đánh đồng địa đàng với thiên đàng. Vì ông thấy rằng chỉ một từ Paradis của tiếng Pháp hoặc Paradisus của tiếng La Tinh thôi, cũng vừa có nghĩa là thiên đàng, vừa có nghĩa là địa đàng.

Ông Nguyễn Nhật Anh đã nhầm.

1. Tuy trong địa đàng và địa ngục đều có địa nhưng địa ngục thì ở dưới âm phủ nên ta mới có thể dùng ẩn dụ mà nói địa ngục trần gian chứ địa đàng đã ở trên cõi trần rồi thì còn nói địa đàng trần gian làm gì cho thừa từ dư chữ?

2. Paradis có hai nghĩa (không kể những nghĩa không trực tiếp liên quan đến vấn đề đang bàn) nhưng tuỳ theo ngôn cảnh mà phải hiểu đó là paradis céleste (thiên đàng) hay paradis terrestre (địa đàng) chứ tuyệt đối không thể vì thế mà đưa ra cái đẳng thức:

Địa đàng = thiên đàng

Maîtresse có ba nghĩa: bà chủ – cô giáo – nhân tình nhưng ta đâu có thể vì thế mà lăng-xê cái đẳng thức:

Bà chủ = cô giáo = nhân tình!

Ông Nguyễn Nhật Anh muốn chứng minh rằng Paradis = thiên đàng = địa đàng; hàm ý của ông là tuy nói địa đàng trần gian, nhưng lại dính dáng đến thiên đàng nên làm gì có chuyện trùng ngôn.

Nhưng không có người Việt nào lại chịu hiểu rằng địa đàng là thiên đàng! Vì vậy nên vừa nghe đến mấy tiếng địa đàng trần gian thì “bất thình lình bỗng trong lòng mất vui”.

1185 – 1193

§ 1185. Kiến thức ngày nay, số 585

ĐỘC GIẢ: Mục “Tin văn nghệ thế giới” tại trang 15 của một tờ báo ra ngày thứ hai 30-10-2006, có mẩu tin:

“Đến Ấn Độ tuần qua, Angelina Jolie bị một tai nạn bất ngờ do xe của cô đụng vào một chiếc xe máy do một thanh niên 19 tuổi điều khiển (…). Có nguồn tin cho rằng, Jolie đang đọc sách thì cô lái xe và gặp tai nạn. Liên tục nhiều sự cố không hay cho vợ chồng nhà Pitt khi đến quay phim nơi đây. (E Online)”.

Xin nhờ ông An Chi kiểm tra lại tính xác thực của cái tin “xe đụng” này. Bộ Angelina Jolie đã chán cái cuộc sống ăn sung mặc sướng và đầy danh vọng của cô ta rồi hay sao mà lại vừa lái xe vừa đọc sách?

AN CHI: Chúng tôi đã vào E Online và thấy có bài “Angelina’s Driver Swipes Biker” của Natalie Finn, đưa lên mạng lúc 5g14 giây (giờ mùa hè Thái Bình Dương (PDT)) chiều ngày thứ tư 11-10-2006. Có lẽ tác giả của mẩu tin mà ông dẫn lại trên đây đã lấy chi tiết từ bài này. Nhưng chẳng làm gì có chuyện Angelina Jolie đọc sách khi đang lái xe cả, trừ phi cô ta mất trí. Liên quan đến chuyện này, Natalie Finn đã viết, nguyên văn như sau:

“Police confirmed to the network that 19-year-old Mittal Rawat was hit by the vehicle while Jolie was riding in the car, reading”.

(Cảnh sát xác nhận với mạng lưới truyền thông rằng Mittal Rawat, 19 tuổi, đã bị chiếc xe tông vào trong khi Jolie đang ngồi trên xe đọc sách). (Xin xem ảnh)

Rõ ràng là Jolie đang ngồi đọc sách trên xe chứ không hề lái xe. Tác giả của mẩu tin tiếng Việt đã hiểu nhầm nghĩa của động từ (to) ride (đi xe, ngồi xe). Huống chi, ngay trong câu tiếp theo, Natalie Finn còn nói đến người lái xe:

“The bruised teen-ager was the one who pointed out that the actress, driver was looking to escape some eager paparazzi”.

(Chàng trai tuổi teen bầm mình tím mẩy chính là người đã nói rõ rằng lúc đó anh lái xe của Jolie đang lo tránh né mấy kẻ paparazzi háu tin).

Rõ ràng là trong chuyện này thì Angelina Jolie không có lỗi. Chỉ đáng tiếc là có nhiều chuyện không hay xảy đến cho cặp Brangelina trong thời gian họ lưu lại Ấn Độ để làm phim, có chuyện do chính họ gây ra, có chuyện thì hoàn toàn ngoài ý muốn của họ. Ngoài ý muốn của họ, chẳng hạn, tính cho đến khi chúng tôi viết những dòng này, Angelina đã bị ngất xỉu đến ba lần, do nhiều nguyên nhân: nhiệt độ và độ ẩm ở Pune (Ấn Độ), áp lực của đám paparazzi và những cảnh quay gây xúc động mạnh. Lần thứ ba trong tháng (mười), theo Canalstars. com, là sau khi Jolie vào vai Mariane trong cảnh nhân vật này vừa hay tin chồng mình đã bị bọn khủng bố sát hại. Còn chuyện mới nhất do chính họ gây ra khi chúng tôi viết những dòng này là họ đã làm cho giới chức hàng không thành phố Jodhpur nổi giận. Họ được Gaj Singh, một vị hoàng thân, mời đến dinh thự của ông ta để dự lễ hội Ánh sáng (Diwali) của người Ấn Độ. Theo lời tường thuật của Sarah Hall trong bài “Brad and Angelina’s Chopper Controversy” của E Online, đưa lên mạng lúc 12g33ph23 (giờ mùa hè Thái Bình Dương) ngày 27-10-2006 thì họ đã đi trên một chiếc trực thăng thuê. Chiếc máy bay này đã đáp xuống một khách sạn sang trọng của Jodhpur hôm thứ hai 23-10 mà không có phép. Tờ Times of India thuật rằng chiếc báy may đã đáp xuống bãi đậu tư của khách sạn Umed Bhawan Palace, sau khi nêu yêu cầu được đáp xuống khẩn cấp. Một viên chức của Jodhpur, ông Bhura Ram Delu, cho biết rằng lẽ ra họ phải xin phép trước và nói tiếp: “Chúng tôi sẽ truy cứu sự việc. Sau khi trao đổi với ban quản lý khách sạn Umed Bhawan Palace, chính quyền địa phương sẽ yêu cầu bộ phận kiểm soát không lưu của Jodhpur báo cáo về vụ này”. Chưa biết cặp Jolie – Pitt có bị xử phạt hay không. Xem ra, xài tiền thì dễ nhưng nhập gia tuỳ tục lại khó.

Sự hiện diện của cặp Brangelina tại Pune ít nhiều đã khuấy động cuộc sống thường nhật ở đây, từ bungalow 223 đến khách sạn Le Méridien và một số địa điểm hữu quan khác. Tuy an ninh cho đoàn làm phim và bí mật các cảnh quay được thực hiện chặt chẽ nhưng ta cũng có được một vài bức ảnh …chưa nguội tính thời sự. Trên Kiến thức ngày nay, số 583, chúng tôi có nhắc đến chuyện một vệ sĩ của cặp Brangelina hành hung một nhà nhiếp ảnh. Và dù có bí mật đến đâu thì cũng không thể ở một chỗ. Như đã nói, lẽ ra, A Mighty Heart phải được quay ở Pakistan nhưng thực tế thì hầu như mọi việc đều được tiến hành ở Ấn Độ vì những lý do tế nhị, trong đó có việc giữ gìn an toàn cho diễn viên. Ngay cả ở Ấn Độ, hiện nay người ta cũng đang tăng cường an ninh chung quanh Jolie và Pitt vì lo rằng họ có thể bị bọn khủng bố sát hại. Còn Jolie thì cứ tiếc rẻ vì phim không được quay ở Pakistan, là đất nước mà cô đã đến thăm ba lần và ca ngợi về sự tươi đẹp, nhất là vì Pakistan mới chính là nơi mà Daniel Pearl bị sát hại. Vả lại, chính Jolie cũng khẳng định:

“A Mighty Heart không phải là một bộ phim về chủ nghĩa khủng bố hoặc về xung đột; đó là một câu chuyện về những người thuộc tất cả các tín ngưỡng cùng làm việc với nhau để tìm ra lẽ phải”.

§ 1186. Kiến thức ngày nay, số 586

ĐỘC GIẢ: Trong một bài viết rất bổ ích và đầy chi tiết lý thú nhan đề “Giải mã về nơi an táng Hùm xám Yên Thế”, đăng trên An ninh Thế giới, số 600, ngày 28-10-2006 và số 601, ngày 1-11-2006, tác giả Đỗ Doãn có sao lại (đúng bút tích trong hiện vật) nguyên văn bài thơ Nôm sau đây:

Theo tác giả thì bài thơ này đã được Bảo tàng Bắc Giang đọc như sau:

Cờ nghĩa bao năm nay lỡ vận.

Hậu thế nghìn năm ai biết không?

Yên Ngựa nghỉ vào đây lòng đất

Thế sự Hoàng Hoa ai rõ chăng?

Một nghìn chín trăm mười ba

Tháng năm ngày mồng chín Loan.

Còn chuyên gia hàng đầu về Hán Nôm ở Việt Nam, ông Nguyễn Tá Nhí, phất phơ đầu bạc, dùng kính lúp cùng Thạc sĩ Nguyễn Xuân Diện, ngồi tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm, “lục vấn” từng chữ – vẫn là lời của Đỗ Doãn – rồi Cụ Tá Nhí rành rọt giải thích và đọc:

Cờ nghĩa bao năm lanh lẹ (hoặc nhanh nhẹ) vần

Hậu thế ngàn năm ai biết không

Yên Ngựa ngờ (ghi, nghi) vào nơi lòng đất

Thế sự Hoàng Hoa ai dẫu (thấu) chăng?

Xin hỏi: Giữa cách đọc của Bảo tàng Bắc Giang và cách đọc của cụ Tá Nhí, cách nào hợp lý hơn? Và riêng ông An Chi thì ông đọc như thế nào?

AN CHI: Trước nhất, để bạn đọc tiện theo dõi, chúng tôi xin sao lại đúng nguyên văn bài thơ Nôm đang xét bằng chữ in vi tính như sau:

Bài thơ Nôm trên báo ANTG

Bài thơ Nôm vi tính

Với chúng tôi thì cách đọc của Bảo tàng Bắc Giang (BTBG) hợp lý hơn cách đọc của cụ Nhí.

Nhưng đây là nói chung, chứ cũng có chỗ thì BTBG lại sai, chẳng hạn chữ thứ năm của câu thứ ba, chữ 尼, lẽ ra phải đọc nơi – như cụ Nhí đã đọc – thì BTBG lại đọc thành “đây”. Bây giờ xin đi vào từng câu cụ thể.

Về câu thứ nhất, chúng tôi cho rằng BTBG đã đọc hoàn toàn đúng:

Cờ nghĩa bao năm nay lỡ vận.

Còn cách đọc của cụ Nhí thì chỉ là một thứ tiếng Việt quá yếu ớt. Cờ nghĩa bay phất phới, cờ nghĩa tung bay trước gió, v.v. thì phải quá chứ “cờ nghĩa lanh lẹ (nhanh nhẹ) vần” thì chúng tôi e rằng chẳng có người Việt nào hiểu đó là gì. Cờ bay thì bình thường; cờ rũ cũng bình thường chứ “cờ vần” thì cũng chỉ là một thứ “châu dệt” mà thôi (như chúng tôi đã phân tích trên Kiến thức ngày nay, các số 400, 401 và 439). Trong câu này, bốn chữ đầu chắc chắn là cờ nghĩa bao năm không sai chậy đi đâu được. Chữ thứ bảy, cũng không sai chậy đi đâu được, là chữ vận. Chữ thứ sáu, chữ 侣, mà đọc thành lẹ (hoặc nhẹ) như cụ Nhí, thì hoàn toàn vô lý. Đó là chữ lỡ rõ mồn một. Vậy chữ thứ sáu và chữ thứ bảy chắc chắn là lỡ vận. Bây giờ ta thử xét xem trong một ngôn cảnh bảy tiếng mà bốn tiếng đầu đã là cờ nghĩa bao năm và hai tiếng cuối là lỡ vận thì chữ thứ năm, chữ 份 có thể hoặc phải đọc là gì. Từ điển chữ Nôm của Viện nghiên cứu Hán Nôm do Nguyễn Quang Hồng chủ biên đã ghi cho nó 7 âm: lanh, lành, lềnh, lình, ranh, rành, rảnh. Không có bất cứ âm nào thích hợp với ngôn cảnh đang xét. Ta có quyền nghĩ rằng đó là một chữ viết sai. Có lẽ cũng do nghĩ như thế mà BTBG đã đọc chữ thứ năm thành nay vì cho rằng ở trong 伶 thì chữ kim 今 là “nay” đã bị viết sai thành 令. Điều này hoàn toàn có lý. Với chúng tôi thì 伶 chính là chữ nay đã bị viết sai. Chữ này nguyên dạng là 今尼, có thể đảo lại mà viết thành 尼今. Ta biết rằng khi người ta cần viết cho nhanh thì những chữ (bộ thủ) hoả 火, thuỷ 氵, mịch 糸, kim 金, túc 足, thực 食, v.v. ở bên trái đều có thể viết tắt thành 刂.

Ở đây, chữ “nay” cũng bị viết như thế nên cả chữ mới thành , rồi chữ này mới bị viết nhầm thành 伶. Điều này hoàn toàn không có gì lạ. Vậy câu đầu là:

Cờ nghĩa bao năm, nay lỡ vận.

Câu thứ hai hoàn toàn không có vấn đề gì. Đó là:

Hậu thế nghìn năm ai biết không?

Câu thứ ba vướng mắc ở chữ thứ ba và chữ thứ năm. Chữ nơi 尼, mà cụ Nhí đã đọc hoàn toàn đúng thì không biết tại sao BTBG lại đọc thành “đây”. Vậy bốn chữ cuối là vào nơi lòng đất. Chữ ở đây mà đọc thành ngờ, ghi (thanh mẫu của nó là ng- nên không thể là “ghi”) hoặc nghi thì đều không thích hợp. Đó rõ ràng là chữ nghỉ và câu này là:

Yên Ngựa nghỉ vào nơi lòng đất.

Câu cuối thì vướng mắc ở chữ thứ sáu mà BTBG đọc là rõ còn cụ Nhí đọc thành dẫu hoặc thấu. Ở đây mà đọc thành “dẫu” thì vô nghĩa. Còn đọc thành thấu thì thấu đồng nghĩa với rõ nhưng âm lý thì không xuôi (thanh mẫu của 油 là -d nên không dùng để ghi th-). Chúng tôi cho rằng đây là chữ rõ bị viết nhầm thành 油. Huống chi, chỉ riêng về mặt âm lý mà thôi, đã có thể đọc thành “dẫu” thì tại sao lại không thể đọc thành rõ? Vậy câu cuối là:

Thế sự Hoàng Hoa ai rõ chăng?

Và cả bài là:

Cờ nghĩa bao năm nay lỡ vận.

Hậu thế nghìn năm ai biết không?

Yên Ngựa* nghỉ vào nơi lòng đất.

Thế sự Hoàng Hoa ai rõ chăng?

§ 1187. Kiến thức ngày nay, số 586

ĐỘC GIẢ: Paul Mauriat là ai mà mới mất thì đã có phương tiện truyền thông của ta đưa tin và tỏ lòng thương tiếc?

AN CHI: Trong phần “Cáo phó” đăng ngày 9-11-2006, Le Monde.fr đã viết:

“Paul Mauriat là ông hoàng của nhạc êm dịu, khẽ khàng, lãng mạn, diễn tấu trên những thảm vĩ cầm mịn mượt; biết bao lứa đôi đã khiêu vũ theo nhịp của nó sau buổi dạ yến.

Người soạn bản L’amour est bleu (Tình yêu (mang) màu xanh) đã từ trần hôm thứ sáu 3 tháng 11 tại Perpignan (Đông Pyrénées). Ông thọ 81 tuổi. Sinh tại Marseille ngày 4 tháng 3 năm 1925, Paul Mauriat nổi tiếng khắp thế giới nhờ bản nhạc này, mà tên tiếng Anh là Love is Blue, soạn năm 1968, do André Popp viết (nhạc) và ban đầu là do Vicky Leandros hát để ghi âm”.

Nói Paul Mauriat nổi tiếng khắp thế giới hoàn toàn không có gì ngoa. Love is Blue đứng đầu bảng xếp hạng tại Mỹ trong sáu tuần liền. Riêng tại Nhật Bản và Hàn Quốc thì dàn nhạc của ông đã đến trình diễn trên 1.200 lần. Ở Trung Quốc thì hai lần. Lần cuối cùng ông chỉ huy dàn nhạc diễn tấu tại Nhật là vào năm 1998 tại Osaka. Nhưng Le Grand Orchestre de Paul Mauriat vẫn tiếp tục lưu diễn ở các nước châu Á và các nước khác dưới sự chỉ huy của Gilles Gambus.

§ 1188. Kiến thức ngày nay, số 587

ĐỘC GIẢ: Trước đây xem báo, đài, tôi chỉ thấy và nghe nói đến tổng thống Philippines là bà Arroyo. Đùng một cái, đến APEC 2006 tại Hà Nội, lại thấy xuất hiện thêm một vị nữ tổng thống nữa là bà Michelle Bachelet. Tôi chưa nghe nói đến vị này bao giờ; ông An Chi có thể giới thiệu vài nét chăng?

AN CHI: Thực ra thì trên thế giới hiện nay, ta thấy có đến mười vị phụ nữ làm nguyên thủ quốc gia hoặc thủ tướng. Còn sở dĩ ông biết đến bà Gloria Macapagal Arroyo mà chưa nghe nói đến bà Michelle Bachelet là vì hai lý do: Thứ nhất, bà Arroyo là nguyên thủ của một quốc gia Đông Nam Á, có nhiều liên hệ với Việt Nam vì đều cùng nằm trong khối ASEAN nên ta thường nghe nói đến nhiều hơn. Thứ hai, bà Arroyo đắc cử tổng thống nhiệm kỳ đầu tiên là vào ngày 20-01-2001, rồi tái đắc cử nhiệm kỳ hiện nay vào ngày 10-5-2004, nghĩa là tính đến nay bà đã làm tổng thống được gần 6 năm, còn bà Bachelet thì mới nhậm chức tổng thống Chile từ ngày 11-3-2006, chưa đầy một năm. Vì thời gian hãy còn ngắn nên ta ít nghe nói đến vị này. Đây là nói theo cái lý thông thường chứ thực ra thì bà Michelle Bachelet cũng là một nhân vật nổi bật và nổi tiếng (Ảnh 1).

Michelle Bachelet Jeria

Tổng thống nước Cộng hoà Chile.

Verónica Michelle Bachelet Jeria sinh ngày 29-9-1951 tại Santiago, Chile. Cha bà là tướng không quân Alberto Bachelet còn mẹ là nhà nhân loại học Angela Jeria. Bà thông thạo năm thứ tiếng: Tây Ban Nha, Anh, Đức, Bồ Đào Nha, Pháp và cũng biết đôi chút về tiếng Nga. Năm 2006, Michelle Bachelet được tạp chí Forbes xếp hàng thứ 17 trong 100 người phụ nữ có thế lực nhất thế giới. Bà đã từng là Bộ trưởng Bộ Y tế (2000), rồi Bộ trưởng Bộ Quốc phòng (2002) trong chính phủ của tổng thống tiền nhiệm Ricardo Lagos.

Kết thúc bậc trung học, cô gái Michelle đỗ tú tài năm 1969 rồi tiếp tục theo học ngành y tại trường Đại học Chile từ năm 1970. Năm 1973, tướng Pinochet làm đảo chính, lật đổ chính phủ của tổng thống Salvador Allende. Là người thân cận với tổng thống, cha của Michelle cũng bị phe đảo chính bắt giam, tra tấn rồi qua đời trong trại giam hồi tháng 3-1974 vì một cơn đau tim. Michelle và mẹ cũng bị bắt giam và tra tấn trong một trại khác ở Santiago. Được trả tự do năm 1975, bà Angela Jeria và con gái phải sang sống tị nạn ở Australia. Rồi Michelle đến Leipzig (Cộng hoà Dân chủ Đức) để học tiếng Đức; sau đó tiếp tục theo học ngành y tại trường Đại học Humbold ở Berlin. Michelle trở về Chile năm 1979 để hoàn tất việc học và năm 1982 thì đạt được văn bằng về giải phẫu.

Khi trở về Chile (1979), Michelle nguyện sẽ phục hồi nền dân chủ đã bị tướng độc tài Pinochet huỷ hoại. Khi nền dân chủ được phục hồi và Pinochet bị phế truất (1990), Michelle làm việc ở Bộ Y tế. Nhưng vì quan tâm đến quân sự nên Michelle lại theo học ở Học viện quốc gia về chính trị và chiến lược rồi đứng đầu cả khoá, nhờ đó có được học bổng để theo học tại Inter-American Defense College của Mỹ. Năm 1998, Michelle trở về Chile, làm cố vấn cho Bộ trưởng Bộ Quốc phòng.

Michelle Bachelet đã gia nhập Đảng xã hội Chile từ những năm 1970 rồi trở thành uỷ viên trung ương năm 1995. Ngày 11-3-2000, bà được Tổng thống Ricardo Lagos bổ nhiệm làm Bộ trưởng Bộ Y tế, rồi Bộ trưởng Bộ Quốc phòng ngày 7-1-2002, trở thành người phụ nữ đầu tiên giữ chức vụ này ở châu Mỹ La Tinh. Năm 2005, cảm nhận được uy tín của mình trước quần chúng, bà đã quyết định từ nhiệm để ra tranh cử vào chức vụ tổng thống. Vòng 1 diễn ra ngày 11-12-2005 với 4 ứng cử viên.

– Sebastián Pinera, thuộc cánh trung hữu;

– Michelle Bachelet, thuộc cánh trung tả;

– Tomás Hirsch, thuộc cánh tả; và

– Joaquin Lavin, thuộc cánh hữu.

Không ứng cử viên nào đạt được đa số tuyệt đối nên hai người có số phiếu cao nhất là Michelle Bachelet và Sebastián Pinera phải tranh cử vòng 2. Và Michelle Bachelet trở thành tổng thống với 53,5% số phiếu bầu, so với 46,5% của đối thủ cánh hữu là Sebastián Pinera.

Michelle Bachelet là người phụ nữ thứ năm được bầu làm tổng thống ở châu Mỹ La Tinh và là người đầu tiên của Chile. Lễ nhậm chức của bà diễn ra thật long trọng, với sự hiện diện của nguyên thủ (hoặc đại diện) nhiều quốc gia, đặc biệt là của châu Mỹ La Tinh.

Trong khi vận động tranh cử, bà Michelle Bachelet đã hứa rằng chính phủ của bà sẽ gồm có 10 nam và 10 nữ và bà đã giữ lời.

Bà cũng hứa: “Tôi sẽ nói (với các bạn) những gì tôi nghĩ; và tôi sẽ làm những gì tôi nói”. Theo tinh thần này, sau chuyến đến thăm Việt Nam (và dự APEC) và New Zealand, ngày 21-11-2006, trên đường về, bà đã ghé thăm đảo Pascua để nhắc lại lời hứa xây dựng một bệnh viện mới cho hòn đảo này.

§ 1189. Kiến thức ngày nay, số 588

ĐỘC GIẢ: Một vị giáo sư của ta đã viết như sau: “Cuốn (từ điển của) Huình-Tịnh Của vẫn là một cuốn từ điển tiếng Việt toàn quốc, nó có thể thu thập cả MÌ và SẮN; thu thập cả HEO và LỢN; thu thập cả NA và MẢNG CẦU, v.v.. Cuốn của A. de Rhodes cũng vậy: nó ghi chép cả niên hiệu LONG THÁI của nhà Mạc ở Cao Bằng, cả tên gọi ĐỨC BÀ THÁI QUỐC LÃO mẹ chúa Trịnh ở Kẻ Chợ, xứ Đàng Ngoài; nó cũng ghi chép cả địa danh HOÀI PHỐ (= FAÏFO), cả cách nói kị huý NGUYÊN thành NGUÔN của xứ Đàng Trong”.

Xin hỏi ông An Chi có nhận xét gì về đoạn biện luận trên đây của vị giáo sư đó.

AN CHI: Đoạn văn trên đây của vị giáo sư nọ có hai chỗ sai và một chỗ không ổn.

Cái danh từ sắn mà vị ấy ngỡ là của phương ngữ miền Bắc dùng để chỉ khoai mì của miền Nam thực ra là một danh từ mà phương ngữ Nam Bộ dùng để chỉ cái mà miền Bắc gọi là củ đậu. Huình-Tịnh Paulus Của giảng đó là “loài dây có trái như trái đậu, củ nó có nhiều nước, vị thuốc giải khát, ăn sống được ăn chín cũng được, thổ sản Bình Thuận”. Việt Nam tự điển của Lê Văn Đức giảng rõ hơn:

“Loại dây leo, lá kép gồm ba lá phụ hình tim, hoa tím, trái dài có nhiều hột dài lối 6mm, mỗi dây có nhiều củ hình tròn giẹp hoặc bong-vụ có khía cạn, được dùng ăn sống hay xào nấu: Củ sắn (Pachyrrhizus)”.

Chẳng phải cố gắng gì nhiều ta cũng có thể khẳng định rằng đây chính là cái mà phương ngữ miền Bắc gọi là củ đậu. Vậy Đại Nam quấc âm tự vị của Huình-Tịnh Paulus Của không hề ghi nhận danh từ sắn mà phương ngữ miền Bắc dùng để chỉ khoai mì ở trong Nam, như vị giáo sư đó đã ngỡ.

Đó là cái sai thứ nhất. Vị giáo sư đó cũng đã nhầm khi viết rằng từ điển của A. de Rhodes ghi nhận “cả cách nói kị huý NGUYÊN thành NGUÔN của xứ Đàng Trong”.

Thực ra, cái mà Đàng Ngoài phát âm thành nguyên thì dân Đàng Trong phát âm thành nguơn, (với “ơ” sau “u”) chứ không phải “nguôn” (với “ô” sau “u”). Đàng Ngoài nói nguyên đán, nguyên soái, thượng nguyên, trạng nguyên, v.v. thì Đàng Trong nói nguơn đán, nguơn soái, thượng nguơn, trạng nguơn, v.v.. Mà cũng chẳng phải là vô điều kiện. Sự tương ứng giữa nguyên và nguơn chỉ diễn ra với những danh ngữ cố định mà nguyên/nguơn làmột thành phần hoặc khi nguyên/nguơn đứng một mình mà có một trong hai nghĩa sau đây: 1. chu kỳ 60 năm; 2. đơn vị tiền tệ đồng nghĩa với “đồng”. Chứ với nghĩa “vốn là” hoặc “trọn vẹn” thì, dù là dân Đàng Trong, người ta vẫn phải phát âm thành nguyên. Chẳng ai nói:

– Nó ăn nguơn cả một con gà;

hoặc:

– Nguơn thằng ấy là một tay ăn chơi; v.v..

Dĩ nhiên đây chỉ là nói chuyện đời xưa, chứ ngày nay, dù là người Nam Bộ, cũng chẳng ai – trừ một số ông già bà cả tuổi ngoại 80 – nói nguơn, ngay cả trong những điều kiện đã nêu ở trên.

Từ điển của A. de Rhodes chỉ có mục từ “Nguôn mới làm” là liên quan đến cái ý mà vị giáo sư nọ muốn nói đến nhưng đây là nguôn chứ không phải nguơn nên ta dứt khoát không thể xem đó là một hình vị của tiếng Việt ở Đàng Trong được. Đó là cái sai thứ hai.

Còn điểm bất ổn là ở chỗ vị giáo sư của chúng ta đã đưa những danh xưng Long Thái, Đức Bà Thái Quốc Lão, Hoài Phố ra để chứng minh cho sự hiện diện của “tiếng Việt toàn quốc” trongtừ điển của A. de Rhodes. Nếu lập luận kiểu này thì chẳng những ta có “tiếng Việt toàn quốc” (chung cho cả Đàng Ngoài, Đàng Trong và Đàng Trên) mà ta còn có cả “tiếng Việt quốc tế” nữa vì A. de Rhodes còn ghi nhận cả những mục từ như: “Lào, nước Lào”, “Mên, Cao Mên”, “Minh (…) Đại Minh”, v.v. nữa. Những danh xưng như thế này không thuộc về từ vựng của một ngôn ngữ nên ta không thể dựa vào đó mà chứng minh cho “tiếng Việt toàn quốc” như vị giáo sư nọ đã làm.

§ 1190. Kiến thức ngày nay, số 589

ĐỘC GIẢ: Tôi nhớ ở đâu đó: “Người trí nói một trăm câu cũng có một câu sai, người ngu nói một trăm câu cũng có một câu đúng”. Tôi nghĩ sai sót gắn liền với thân phận con người. Nếu không sai sót thì ông đâu phải là… người, mà là… thần nhân rồi. Nói vậy, ý tôi là tôi quí ông. Vậy xin hỏi: ở trang 51, cột 3, Kiến thức ngày nay, số 584, từ nhân tình ông dùng có chuẩn không?

AN CHI: Chắc ông cũng sẵn sàng thông cảm rằng ở đây, chúng tôi chỉ dùng hai tiếng nhân tình để đối dịch danh từ maîtresse của tiếng Pháp chứ không phải là dùng nó trong cách hành văn chính thức của mình. Còn sở dĩ chúng tôi chọn hai tiếng đó là vì hai lý do quan trọng: Một là cả nhân tình lẫn maîtresse đều là những cách nói có tính chất cũ xưa và hai là chúng đều có tính chất xấu nghĩa (péjoratif).

Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên (in lần thứ chín, 2003, tr. 711) ghi về hai chữ nhân tình: “(cũ). Người tình (thường nói về quan hệ yêu đương không đứng đắn)”. Lời giảng này cho phép ta khẳng định hai tính chất nói trên.

Còn Le Petit Robert thì ghi nhận về từ maîtresse như sau: “2. Vieilli. La maîtresse d’un homme, femme qui a des relations amoureuses et sexuelles plus ou moins durables avec lui sans être son épouse”. (Cũ xưa. Nhân tình của một người đàn ông, người đàn bà có quan hệ yêu đương và tính dục lâu bền hay ngắn ngủi với anh ta mà không phải là vợ (của anh ta)).

Lời giảng này của Le Petit Robert cho ta thấy một cách rõ ràng hai tính chất đã nói của từ maîtresse.

Với sự tương đồng về tính cũ xưa và tính xấu nghĩa như trên giữa Việt và Pháp thì việc lựa chọn hai tiếng nhân tình để đối dịch danh từ maîtresse sẽ là một việc làm hoàn toàn thích hợp. Huống chi, ngay cả Từ điển tiếng Việt (đã dẫn) cũng ghi nhận hai tiếng nhân tình thành một mục từ chính thức. Mà Từ điển Pháp Việt của Ủy ban Khoa học xã hội Việt Nam do Lê Khả Kế làm tổng biên tập cũng đã dịch maîtresse là “nhân tình”. Nếu ta dịch maîtresse thành “người yêu” thì ta sẽ không chuyển tải được tính xấu nghĩa của danh từ maîtresse vì người yêu là một danh ngữ mang sắc thái trung hoà, nếu không nói là trang trọng.

Thực ra, nhân tình đã từng là một lối nói phổ biến trong tiếng Việt để diễn tả cái mà tiếng Pháp gọi là maîtresse. Chẳng những thế, nó còn lây nghĩa cho danh ngữ nhân ngãi, làm cho cấu trúc này không còn chỉ một khái niệm về đạo đức nữa mà lại dùng để chỉ một kiểu quan hệ nam nữ không minh bạch, như trong “Già nhân ngãi, non vợ chồng”. Thì cũng là một kiểu nhân tình đó thôi, nhưng là nhân tình – maîtresse chứ không phải là nhân tình thế thái, như trong câu thứ hai truyện Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu:

Gẫm cười hai chữ nhân tình éo le.

Từ chuẩn mà ông dùng ở đây liên quan đến mặt từ vựng ngữ nghĩa mà, về mặt này, chỉ có dùng nhân tình để dịch maîtresse mới thực sự thích hợp mà thôi. Vậy có lẽ nào đó lại không phải là một việc làm đúng chuẩn?

§ 1191. Kiến thức ngày nay, số 589

ĐỘC GIẢ: Về chữ thứ ba và chữ thứ tư trong câu Kiều thứ 2826 (cắt người tìm tõi, đưa tờ nhắn nhe), một tác giả có giải thích rằng “tõi trong tìm tõi là do dõi trong tìm dõi láy theo tìm mà thành”.

Xin cho biết ông có ý kiến gì về kiểu giải thích trên đây?

AN CHI: Sự thật lại chẳng hề quanh co, rắc rối đến như thế. Hai tiếng đẳng lập tìm tõi chỉ có mặt trong một ngôn cảnh duy nhất là câu 2826 của Truyện Kiều. Đó tuyệt đối không phải là một đơn vị độc lập trong từ vựng của tiếng Việt. Ta sẽ chẳng bao giờ có thể tìm thấy nó ở một lời nói nào khác của người Việt. Cho nên cất công đi tìm nguồn gốc của tõi trong tìm tõi là một việc làm chẳng những vô ích mà còn hoàn toàn vô nghĩa. Đào Duy Anh đã giải thích một cách đơn giản mà hoàn toàn chính xác:

“TÌM (…) Tìm tõi: Tức là tìm tòi, từ tõi nói theo giọng trắc cho đúng niêm luật. Ví dụ: Cắt người tìm tõi đưa tờ nhắn nhe (câu 2826)”*.

Cái lý do ở đây cũng hoàn toàn giống như ở trường hợp án chuyển thành an trong câu:

Trên an bút giá thi đồng. (c.397)

hoặc câu:

Trên an sẵn có con dao. (c.799)

hoặc như trường hợp chẳng chuyển thành chăng trong câu:

Dầu chăng xét tấm tình si. (c.339)

hoặc câu:

Sao chăng biết ý tứ gì. (c.1861)

Cái lý do đích thực của sự “bút tre hoá” tòi thành tõi chẳng qua chỉ là chuyện niêm luật hoàn toàn đúng như Đào Duy Anh đã nêu chứ thực chất của vấn đề chẳng phải như tác giả nọ đã giải thích.

§ 1192. Kiến thức ngày nay, số 589

ĐỘC GIẢ: Lần này (Kiến thức ngày nay, số 588) thì ông An Chi đoán đúng: Ông Hugo Chavez đã đắc cử. Nhưng tôi nghe nói người anh hùng của ông đã phạm một cái gaffe* (danh từ của một tờ báo Pháp dành cho Chavez) không nhỏ. Tại Đại hội đồng Liên Hiệp quốc, ông ta đã giới thiệu với thiên hạ một quyển sách của Noam Chomsky mà không biết là tác giả hãy còn sống. Chẳng là ở một chỗ khác ông ta đã nói với người phỏng vấn rằng ông ta rất tiếc vì mình đã không được gặp mặt Chomsky trước khi Chomsky qua đời, báo hại cái ông tác giả người Mỹ này phải nhận đến hàng ngàn thư, điện hỏi thăm vì ngạc nhiên. Liệu chi tiết này có ảnh hưởng gì đến sự ngưỡng mộ của ông đối với người anh hùng của ông không?

AN CHI: Vâng, lần này thì chúng tôi đã đoán đúng. Hugo Chavez đã đắc cử nhiệm kỳ 2007 – 2013 và đã tuyên bố thắng cử trên balcon Dinh Miraflores ngay trong đêm 3-12, trước hàng ngàn người ủng hộ đến chào mừng dưới trời mưa tầm tã.

Ông hỏi cái gaffe của Chavez có ảnh hưởng gì đến sự ngưỡng mộ của chúng tôi đối với ông ta hay không. Không hề! Errare humanum est*.

Đúng là tại Đại hội đồng Liên Hiệp Quốc, Hugo Chavez có giới thiệu quyển sách của Noam Chomsky nhan đề Hegemony or Survival: The Imperialist Strategy of the United States (Xin xem ảnh). Thậm chí ông ta còn khuyên “các anh chị em người Mỹ” nên đọc quyển sách này hơn là cứ ở đó mà xem Superman. Nhưng cái “gaffe” kia là do tờ New York Times bịa đặt, rồi đó đây một số tờ báo khác cũng “nói theo”. Thực ra, Hugo Chavez đã tỏ lời hối tiếc là mình không được gặp John Kenneth Galbraith trước khi tác giả này qua đời (hồi tháng 4-2006 ở tuổi 97). Tờ NYT đã xuyên tạc mà đổi Galbraith thành Chomsky để hạ thấp Chavez về mặt hiểu biết.

Đối với các yếu nhân, ta chẳng bao giờ nên nghe chỉ một chiều mà thôi.

Dân chúng Venezuela thường hô câu “Chávez no se va” (Chavez không đi đâu cả (= vẫn làm tổng thống)). Đúng thật! Ít nhất ông ta cũng còn ở lại đến năm 2013.

§ 1193. Kiến thức ngày nay, số 590

ĐỘC GIẢ: Câu 628 của Truyện Kiều xưa nay vẫn được đọc thành:

Mày râu nhẵn nhụi, áo quần bảnh bao,

nghe chẳng những quen tai mà còn êm tai nữa. Đùng một cái, học giả Hoàng Xuân Hãn công bố cách đọc của mình bằng cách thay đổi tiếng thứ tư của nó và câu này đã trở thành:

Mày râu nhẵn trụi, áo quần bảnh bao,

nghe rất lạ tai và hình như cũng có phần thô thiển. Nhưng cụ Hãn là một học giả nổi tiếng nên có lẽ nào… Vì vậy nên ông Vũ Đức Phúc mới biện hộ:

“Ông Hãn phiên âm “Mày râu nhẵn trụi, áo quần bảnh bao” là đã vận dụng kiến thức về chữ Nôm và tiếng Nghệ Tĩnh (.). Nguyên là các cụ ta ngày xưa rất có thành kiến với người lớn không râu, cho là tướng bất nhân, “nam tu, nữ nhũ”. Bởi vậy viết “mày râu nhẵn trụi” tỏ ý khinh bỉ, thực hay. Còn “nhẵn nhụi” chính là để chỉ cái gì bóng mượt trơn tru, tuyệt đối không có ý gì chê trách, khinh bỉ. Bởi vậy, Hoàng Xuân Hãn phiên âm “nhẵn trụi” là rất có lý”. (Tạp chí Văn học, số 4-1999, tr. 19).

Tôi nghe ra cũng có lý. Nhưng ông An Chi đã phân tích kỹ chữ “trụi” và tính cách của nhân vật Mã giám sinh rồi khẳng định:

“Nguyễn Du đã có công trau chuốt cho ta câu 628 với hai vế tiểu đối hài hoà và xứng đôi như thế (mày râu nhẵn nhụi – áo quần bảnh bao) để cực tả cái sự diện toàn diện của Mã giám sinh thì ta nỡ lòng nào biến hắn ta thành một gã đàn ông “mày râu nhẵn trụi”. Làm sao mà một tay bợm già như họ Mã lại có thể ngu xuẩn đến mức đi cạo trụi hết cả râu lẫn lông mày để tước đi những cái nét nam tính trời cho? “Mày râu nhẵn trụi” thì chỉ có nước ứng tuyển vào hậu cung làm thái giám chứ đi “mua ngọc đến Lam Kiều” thế nào được?”.

Thì nghe ra cũng có lý. Nhưng đề cập đến ý kiến trên kia của Vũ Đức Phúc và ý kiến trên đây của ông An Chi, một vị giáo sư của ta đã viết:

“Đấy chỉ là chuyện hai người có hai cách nhìn khác nhau mà thôi. Cũng như cùng một hiện tượng ngữ âm cả mà nhà âm vị học mô tả khác, nhà ngữ âm học mô tả khác. Đứng trước các bản Kiều Nôm cổ, nhà nghiên cứu chữ Nôm nói những chuyện khác với những nhà nghiên cứu văn học. Mà cũng có 2 hướng giữa các nhà biên khảo về văn học: người thì quan tâm đến việc nay nên phiên Nôm thế nào để phục vụ sự thưởng thức của các độc giả hiện đại; người thì muốn tìm xem xưa kia cụ Nguyễn Du viết thế nào? Công việc nào cũng cần tiến hành thấu đáo cả. Trong tự vị Annam Latinh và Taberd chưa có NHẴN mà chỉ có LẴN. Không biết cụ Nguyễn Du viết chữ gì? Các bản Kiều Nôm thế kỷ XIX thì đã ghi NHẴN. TRỤI cũng vậy thôi: không biết đến lúc nào thì nó láy theo NHẴN và chuyển thành NHỤI?”.

Vị giáo sư đó đã viết như thế. Nghe ra càng có lý hơn. Ông An Chi nghĩ thế nào?

AN CHI: Đoạn văn trên đây của vị giáo sư nọ có hai vấn đề: một liên quan đến chuyện lý thuyết, một liên quan đến chuyện từ ngữ cụ thể.

Xin nói về chuyện cụ thể trước. Nói “tự vị Annam Latinh và Taberd chưa có nhẵn mà chỉ có lẵn” thì không đúng. Ta nên nhớ rằng hai quyển từ điển này lấy phương ngữ Nam Bộ làm nền tảng. Trong phương ngữ này, lẵn đối với nhẵn của phương ngữ Bắc Bộ cũng y hệt như lài đối với nhài, lát đối với nhát, lạt đối với nhạt, lầm đối với nhầm, lẽ đối với nhẽ, lọ đối với nhọ, lời đối với nhời, v.v.. Vậy khi Pigneaux de Béhaine và Taberd ghi nhận từ lẵn trong từ điển của họ thì ở ngoài Bắc, người ta vẫn xài nhẵn đối với lẵn, cũng như xài nhài đối với lài, xài nhát đối với lát, xài nhạt đối với lạt, v.v. một cách bình thường. Ở ngoài Bắc cũng như trong ngôn ngữ của Nguyễn Du, lúc bấy giờ, nhẵn vẫn là một đơn vị từ vựng hành chức một cách bình thường và tự nhiên, chứ đâu phải lúc bấy giờ chỉ có lẵn mà chưa có nhẵn. Vậy ta chẳng cần phải thắc mắc cụ Nguyễn Du viết chữ gì (ý nói “lẵn” hay “nhẵn”) mà làm chi.

Còn về chữ nhụi mà vị giáo sư đó cho là do trụi bị đồng hoá theo nh- của nhẵn trong nhẵn trụi (!) mà ra, thì chúng tôi lại nghĩ khác. Đó là âm xưa của chữ nhị (trong tế nhị). Nhị (nhụi) là trơn, bóng. Vậy nhụi (↔ nhị) là một từ cổ, ít ra cũng là một hình vị cổ, đi chung với nhẵn trong một cái thế đẳng lập rất hợp lý về trường nghĩa. Ngay trước mắt, nghĩa là trong phạm vi của những gì đã được cả hai bên trình bày, chưa ai có căn cứ gì để nói rằng vị giáo sư nọ đã đúng còn chúng tôi thì sai.

Bây giờ xin nói đến chuyện lý thuyết. Về chữ thứ tư của câu 628 mà nói như vị giáo sư nọ, rằng “đây chỉ là hai người có hai cách nhìn khác nhau”, rằng “cùng một hiện tượng ngữ âm mà nhà âm vị học mô tả khác, nhà ngữ âm học mô tả khác”, thì chỉ là nguỵ biện mà thôi. Ở vị trí thứ tư của câu 628, Nguyễn Du đã viết hoặc là nhụi, hoặc là trụi. Giữa hai âm đó, ta chỉ có thể chọn một mà thôi; rồi trên cơ sở đó “nhà âm vị học” và “nhà ngữ âm học” mới phân tích theo cách riêng của mình được. Chứ dù là nhà âm vị học thì cũng không thể nói rằng /a/, chẳng hạn, là một nguyên âm hẹp còn /i/ là một nguyên âm tròn môi, rồi viện lý rằng vì mình làm âm vị học nên nói khác nhà ngữ âm học. Dù có là “nhà” gì, thì cũng phải khẳng định một cách dứt khoát xem chữ thứ tư của câu Kiều đang xét là nhụi hay là trụi, chứ tuyệt đối không thể nói với cách nhìn này thì đó là nhụi mà với cách nhìn khác thì đó lại là trụi. Đây là một kiểu thoả hiệp hoàn toàn phi lý và vô nguyên tắc. Mà chúng tôi thì khẳng định đó là nhụi, như đã phân tích ở những chỗ khác; còn trụi thì chỉ là một cách đọc nhiễu sự vì lập dị mà thôi.

1194 – 1202

§ 1194. Kiến thức ngày nay, số 590

ĐỘC GIẢ: Đồng xu có ảnh kèm theo đây có phải là tiền của Korea hay không? Và nó được đúc từ năm 971? Hay nó được đúc năm 1971 mà ai đó đã làm mờ chữ số “1” ở đầu? Những chữ khắc trên đó có nghĩa là gì?

AN CHI: Như bạn đã biết, nếu là năm 971 thì người Triều Tiên (Korean) chưa có thể biết đến cái danh ngữ “The bank of Korea” để đúc trên đồng tiền của mình. Đây là năm 1971, như có thể thấy trong Ảnh 1, mà chúng tôi chọn trên mạng để in lại cho bạn và bạn đọc quan sát. (Ảnh 1 )

(Ảnh 1)

Nói đó là đồng tiền của Korea thì cũng không đúng hẳn vì, hiện nay, có đến hai nước Korea: North Korea là Cộng hoà Dân chủ nhân dân Triều Tiên và South Korea là Hàn Quốc. Đồng tiền của bạn là đồng tiền của Hàn Quốc. Bank of Korea, viết tắt là BOK, là ngân hàng của Hàn Quốc.

Trong Ảnh 1, ở bên trái là mặt phải, tức mặt ngửa (obverse (Anh), avers (Pháp), còn bên phải là mặt trái, tức mặt sấp (reverse (Anh), revers (Pháp)). Ở bên trái và phía trên của mặt phải là hai chữ sip won 십원, nghĩa là 10 won. Ở phía dưới, vòng theo vành của mặt ngửa, là bốn chữ Hanguk eunhang 한국은행, nghĩa là Ngân hàng Hàn Quốc. Còn ở bên phải hai chữ sip won và bên trên bốn chữ Hanguk eunhang là hình của Dabotap, tức Đa Bảo tháp (Ảnh 2), một toà tháp nổi tiếng, nằm trong phạm vi chùa Bulguksa, tức Phật Quốc tự, một khu danh lam ở Gyeongju, tức Khánh Châu.

(Ảnh 2)

Mặt có hình tháp Dabotap mới là mặt phải (mặt ngửa) của đồng 10 won này nhưng một số người sưu tập tiền cứ cho đó là mặt trái (mặt sấp).

§ 1195. Kiến thức ngày nay, số 591

ĐỘC GIẢ: Một số nhà nghiên cứu văn học nhận định rằng một nét nổi bật trong văn của Tô Hoài là “việc tìm tòi sáng tạo mới mẻ, độc đáo về từ ngữ, phương ngữ”.

Ông An Chi có cảm nhận như thế không?

AN CHI: Chúng tôi cũng có cảm nhận như thế, nhất là khi đọc xong Ba người khác của Tô Hoài mà Nhà xuất bản Đà Nẵng vừa ấn hành (nộp lưu chiểu tháng 12-2006). Tuy nhiên, điều chúng tôi muốn nói là sự tìm tòi, sáng tạo về từ ngữ và phương ngữ, dù có mới mẻ và độc đáo đến đâu thì cũng không phải là sửa đổi những gì vốn có của tiếng Việt. Sự tìm tòi và sự sáng tạo đó phải nhằm tạo ra những cách nói hoàn toàn mới của chính tác giả bằng những qui tắc cú pháp chung, chứ không phải bằng cách “cải biên” những đơn vị từ vựng cố định vốn có của ngôn ngữ, đặc biệt là những thành ngữ. Có vẻ như nhà văn Tô Hoài chưa chú trọng đến vấn đề này. Sau đây là một số dẫn chứng.

Ở trang 25, tác giả viết “quần xắn móng heo” còn thành ngữ vốn có của tiếng Việt thì lại là xắn móng lợn. Đã đành rằng heo chính là lợn nhưng xưa nay dân ta vẫn dùng lợn trong trường hợp này thì có lẽ nhà văn cũng nên tôn trọng. Mà hình như chữ “heo” ở đây là biểu hiện của một sự cố trong ý nghĩ của tác giả chứ sang đến trang 34 thì ông đã dùng trở lại bốn tiếng xắn quần móng lợn. Thế mới phải lẽ vì thành ngữ, quán ngữ là những đơn vị có hình thức cố định, chặt chẽ chứ không phải là những cấu trúc mà nhà văn, dù có nổi tiếng đến mấy, lại có thể “sửa chữa” được. Cũng như xưa nay dân ta vẫn nói nói toạc móng heo thì có lẽ nào ta lại “cách tân” mà đổi thành “nói toạc móng lợn”!

Ở trang 189, tác giả viết “ngứa ghẻ đòn ghen”. Thì cũng là một cách cải biên thành ngữ. Đã đành là có những quyển từ điển cũng ghi nhận như thế, chẳng hạn Từ điển thành ngữ và tục ngữ Việt Nam của Nguyễn Lân nhưng nhà văn có lẽ cũng nên sử dụng từ điển một cách có phê phán chứ không thể viết theo cái sai của nó được. Thành ngữ chính xác ở đây là ngứa ghẻ hờn ghen, như ta có thể thấy một cách cụ thể nơi câu 1609 của Truyện Kiều. Mà có lẽ chính hai vế tiểu đối chặt chẽ này vốn là văn riêng của Nguyễn Du đã được dân chúng vận dụng lâu ngày và rộng rãi nên mới vô hình trung trở thành thành ngữ cũng không biết chừng. Vị từ hờn đối nhau chan chát với vị từ ngứa ở vế trước mà ta lại biến nó thành danh từ “đòn” thì còn đâu là đối!

Cũng như vị từ ghẻ ở vế trước đối nhau chan chát vị từ ghen ở vế sau mà ta lại biến nó thành danh từ (để chỉ một loại mụn ngoài da do ký sinh trùng gây ra) thì còn đối ở chỗ nào? Không biến ghẻ thành danh từ thì tại sao Đào Duy Anh, chẳng hạn, lại giảng ngứa ghẻ hờn ghen là “hờn ghen cũng khó chịu đến cuồng lên như ngứa ghẻ” còn Nguyễn Lân thì giảng là “bực bội chẳng khác nào khi ghẻ bị ngứa ran”? Nhưng đây nào phải chuyện ghẻ chốc. Ghẻ ở đây là đối xử lạnh nhạt, là bỏ bê, là không ngó ngàng đến, như còn có thể thấy trong từ tổ đẳng lập ghẻ lạnh. Mà ngứa ở đây cũng chẳng phải là cảm thấy khó chịu ở ngoài da nên có nhu cầu gãi cho dịu đi. Ngứa ở đây chính là tức, là giận. Ngứa ghẻ là một từ tổ vị từ chính phụ diễn tả cái tâm lý của người phụ nữ trong chế độ đa thê, đức lang quân không thể nào chiều năm bảy bà trong một lúc. Đấng trượng phu mà sang phòng nhì thì làm sao bà cả khỏi “ngứa ghẻ”, nghĩa là khỏi ghen tức vì bị bỏ bê. Ngược lại, ông nhà mà chỉ lo quấn quít chung quanh cô hầu non mới rước về thì bảo sao năm ba bà hoặc năm bảy bà trước đừng “ngứa ghẻ”. Vậy, xin trả lại cho hai tiếng ngứa ghẻ cái hàm nghĩa đích thực của nó chứ ai lại đưa mụn nhọt ra mà đối với sự ghen tuông.

Trở lên là chuyện thành ngữ. Bây giờ xin nói đến một đơn vị nhỏ hơn là cái mà người ta vẫn sính gọi là từ láy. Chúng tôi muốn nói đến hai tiếng “tròng lọng” mà tác giả đã dùng đến 8 lần (tr. 176 (tròng in sai thành “chòng”), tr. 219 (2 lần), tr. 220, tr. 232 (2 lần), tr. 247 (2 lần)).

Ông đã dùng “tròng lọng” thay cho thòng lọng. Chúng tôi không biết xuất xứ của hai tiếng “tròng lọng” nhưng dù cho đây là lối nói của một phương ngữ nào hay là một lối nói do chính Tô Hoài “cải biên” thì đó cũng không phải là một đơn vị từ vựng của ngôn ngữ văn học và ngôn ngữ toàn dân. Nhưng cái sự bất ổn của hai tiếng mà Tô Hoài đã dùng là ở chỗ tiếng thứ hai (lọng) hoàn toàn thừa thãi: chỉ một mình chữ tròng thôi cũng đã có nghĩa là thòng lọng rồi. Xin hãy đọc Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên (in lần thứ chín, 2003):

– “Thòng lọng. Đoạn dây có một đầu buộc lỏng thành vòng để có thể mắc vào vật và thít chặt lại khi rút mạnh”, và

– “Tròng. Thòng lọng buộc vào đầu gậy, dùng để mắc vào cổ chó, lợn mà bắt”.

Cứ như trên thì chẳng phải là ở trong tròng đã có “thòng lọng” rồi hay sao? Và cứ như trên thì chẳng phải trong tròng lọng thì “lọng” là một âm tiết thừa? Thực ra, cách tân ngôn ngữ không phải là “sửa chữa” những đơn vị từ vựng sẵn có của nó, những đơn vị mà mọi người đều hiểu và dùng một cách hoàn toàn nhất trí. Trong ngôn ngữ toàn dân và ngôn ngữ văn học, thòng lọng là một đơn vị cố định. Ta có thể không dùng nó nhưng hễ đã dùng đến thì phải để nguyên.

Sự nắm vững các qui luật của ngôn ngữ sẽ giúp ích cho nhà văn rất nhiều và nó chỉ làm cho sự sáng tạo của nhà văn tăng thêm giá trị mà thôi. Nhưng hình như một số nhà văn của ta nghĩ rằng mình chỉ cần kinh nghiệm hành văn có thâm niên cao là đủ. Chúng tôi mạo muội cho rằng đó là một quan niệm sai lầm. Nếu ta nhìn một cách nghiêm túc theo giác độ ngữ học thì những lối nói như “láu tôm” (tr. 112, 161), “mỗi lúc một đùng đùng” (tr. 209), v.v. đều sai. Láu tôm là kết quả của một sự “ngắt khúc” từ bốn tiếng láu tôm láu cá, trong đó “tôm” chỉ có tính chất đưa đẩy chứ không có nghĩa thực. “Láu tôm” không thể thay cho láu cá cũng như “chính em” không thể thay thế cho chính trị mặc dù ta vẫn có lối nói đưa đẩy chính trị chính em. Cũng như ta không thể lấy “văn gừng” thay cho văn nghệ mặc dù ta vẫn có thể nói văn nghệ văn gừng. Đùng đùng là hai tiếng phỏng thanh (onomatopoeia) nên không có mức độ tăng giảm. Vậy ta không thể nói “mỗi lúc một đùng đùng”, cũng như không thể nói “mỗi lúc một gâu gâu”, “mỗi lúc một meo meo”, v.v..

Ngoài ra, ở một vài chỗ, Tô Hoài còn sử dụng những từ ngữ “chõi” nhau, nghĩa là không thể dung hợp với nhau. Chẳng hạn như ông đã viết “mây trắng lờ đờ từng tảng vần vụ trong nắng nhạt” (tr. 142), “lặng lẽ sôi sùng sục” (tr. 170), “phừng phừng hớn hở” (tr. 206), v.v.. Vần vụ chỉ dùng để nói về mây đen, mây báo hiệu mưa giông, chứ không thể nói về “mây trắng lờ đờ”. Đã “lặng lẽ” thì còn “sùng sục” thế nào được? Còn “phừng phừng” thì chỉ sự giận dữ mà “hớn hở” lại chỉ sự tươi cười; vậy làm sao “phừng phừng” có thể đi chung với “hớn hở”?

Trở lên, chúng tôi mạo muội nêu vài nhận xét về ngôn ngữ trong tiểu thuyết Ba người khác của Tô Hoài. Sở dĩ chúng tôi mạo muội nêu lên mấy nhận xét trên đây chẳng qua là vì muốn đạt đến cái đỉnh cao của sự thưởng thức văn chương mà thôi.

§ 1196. Kiến thức ngày nay, số 592

ĐỘC GIẢ: Quê tôi ở xã Tân Thành, huyện Kim Sơn, tỉnh Ninh Bình. Trường cấp III tôi học ở sát hàng rào Nhà thờ Đá và từ nhỏ tôi vẫn quen gọi thị trấn soi mình xuống con sông đào là thị trấn Phát Diệm. Nhưng tôi nhớ thuở bé tôi có nghe ông bác tôi nói tên thị trấn này là Phát Diễm. Mối nghi ngờ của tôi càng lớn hơn khi nghe một số người gốc Kim Sơn di cư vào Nam cũng nói như ông bác. Người ta giải thích rằng Phát là phát đạt còn Diễm là diễm lệ. Quyển Đội Công an số 6 viết về thị trấn này trong những năm chống Pháp vẫn gọi nó là Phát Diệm. Trong các văn bản chính thức, con dấu cũng ghi là Phát Diệm.

Vậy xin hỏi: Thị trấn nằm dọc bờ con sông đào của huyện Kim Sơn tên là Phát Diệm hay Phát Diễm? Cái tên này có từ bao giờ và do đâu mà ra?

AN CHI: Địa danh Phát Diệm 發豔 là do Nguyễn Công Trứ đặt ra trong công cuộc khai khẩn vùng đất nay là Kim Sơn (Ninh Bình) và Tiền Hải (Thái Bình) hồi 1828 – 1829. Ý nghĩa của địa danh này hoàn toàn đúng như ông đã nêu. Cách đọc chính xác xưa nay vẫn là Phát Diệm. Diệm 豔 là đẹp đẽ, sáng sủa, như đã cho trong Hán Việt từ điển của Đào Duy Anh. Tuy cũng có quyển như Việt Hán thông thoại tự vị của Đỗ Văn Đáp, và cả Đào Duy Anh trong mục phụ của chữ đang xét, ghi cho nó âm diễm nhưng trong thư tịch bằng chữ Hán, xưa nay nó chỉ có thanh khứ (diệm) chứ không bao giờ có thanh thượng (diễm). Vậy diễm chỉ là một âm hậu khởi, nay đã trở nên phổ biến, như có thấy trong diễm lệ, kiều diễm, diễm tình, diễm thi, v.v.. Xét về lịch sử của hệ thống âm Hán Việt thì diệm mới là âm gốc chứ không phải diễm. Ông bác của ông và một số người gốc Kim Sơn đã loại suy theo âm hậu khởi (như trong các thí dụ kể trên) nên mới nói đó lẽ ra phải là “Phát Diễm” chứ Phát Diệm mới chính là cách đọc chính xác ban đầu còn lưu truyền cho đến tận ngày nay.

§ 1197. Kiến thức ngày nay, số 594

ĐỘC GIẢ: Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên giảng bộ sậu là “tổng thể nói chung những người, những bộ phận làm thành một bộ máy nào đó”. Vậy chữ bộ ở đây có phải cũng là chữ bộ trong bộ phận, toàn bộ, v.v. hay không?

AN CHI: Chữ bộ 步, trong bộ sậu 步驟 có nghĩa là bước, bước đi, hoàn toàn khác với chữ bộ 部 trong toàn bộ, bộ phận, v.v.. Bộ sậu có nghĩa gốc chính xác là bước ngựa đi, rồi thứ tự, trình tự, v.v. Mathews’ Chinese-English Dictionary dịch là “rate of progress; sequence; order; series”. Người ta đã nhầm chữ bộ 歩 này với chữ bộ 部 trong bộ phận, toàn bộ, v.v. nên mới gán cho hai tiếng bộ sậu cái nghĩa như đã thấy trong Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên. Đây là một cách hiểu theo từ nguyên dân gian, dĩ nhiên là do sự thiếu hiểu biết mà ra. Việc hiểu sai, hiểu nhầm nhiều yếu tố gốc Hán trong tiếng Việt đang trở thành một cái nạn mà ta không thể xem nhẹ, nếu ta thực sự muốn giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt.

Tuy là một phổ niệm (universal), nghĩa là một hiện tượng có thể gặp trong mọi ngôn ngữ nhưng từ nguyên dân gian chẳng phải là cái gì tất yếu như có người đã từng khẳng định. Hậu quả mà nó gây ra chỉ là làm cho nguồn gốc đích thực của từ ngữ thêm mờ mịt mà thôi. Ta sẽ chỉ phải chấp nhận cách hiểu theo từ nguyên dân gian khi không còn cách nào để xoay chuyển tình thế chứ không thể hài lòng với nó một cách vô nguyên tắc, càng không thể vỗ tay đón tiếp nó ngay từ đầu như có tác giả đã viết trên tờ tạp chí của một hội chuyên ngành.

Trở lại với hai tiếng bộ sậu, xin nhấn mạnh rằng cái nghĩa đã cho trong Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên chỉ là hệ quả của một cách hiểu theo từ nguyên dân gian. Chữ bộ ở đây viết là 歩, chứ không liên quan gì đến chữ bộ 部 trong bộ phận hoặc toàn bộ cả.

§ 1198. Kiến thức ngày nay, số 594

ĐỘC GIẢ: Có người nói rằng chữ bèn (thí dụ: Ưng ý, bèn mua ngay) là do chữ tiện 便 mà ra. Xin cho biết giải thích như thế có đúng không?

AN CHI: Đó là một lời giải thích chính xác. Bèn là một từ Việt gốc Hán, bắt nguồn ở một từ ghi bằng chữ 便,mà âm Hán Việt thông dụng hiện đại là tiện nhưng theo cách phát âm xưa thì lại có phụ âm đầu là một âm môi, như vẫn còn lưu tích trong tiếng Bắc Kinh (biàn), tiếng Quảng Đông (pìn) và nhiều phương ngữ khác của tiếng Hán. Ngay trong tiếng Việt, ta cũng có những cứ liệu về mối tương ứng b- ~ t-, chẳng hạn: -bì (trong so bì) cùng gốc với tỉ 比 (trong tỉ lệ); -bệ (trong bệ rạc) cùng gốc với tệ 敝 (trong tệ hại); -bêu (trong bêu riếu) cùng gốc với tiêu 標 (trong tiêu biểu); v.v..

Vậy chẳng có gì lạ nếu bèn cùng gốc với tiện, biết thêm rằng thanh điệu 2 tương ứng với thanh điệu 6 và vần -iên tương ứng với vần -en là chuyện thường thấy.

Nhân tiện, xin nói rằng từ bèn không đi chung với những vị từ chỉ hành động hoặc diễn biến xảy ra ngoài ý muốn hoặc không phụ thuộc vào sự quyết định của chủ thể. Vì thế mà một câu như câu sau đây nghe sẽ rất lạ tai. Trong mục “Danh nhân đất Việt”, phát hình trên VTV1 tối 27-12-2005, sau khi say sưa kể chuyện và phân tích, nhà sử học Lê Văn Lan đã nói trước khán giả truyền hình như sau:

“Trần Nhật Duật bèn khỏi bệnh”.

Hẳn ai ai cũng biết rằng sự khỏi bệnh không phụ thuộc vào ý chí của Trần Nhật Duật. Vậy ta không thể dùng “bèn” ở đây mà chỉ có thể nói:

– Trần Nhật Duật liền khỏi bệnh.

§ 1199. Kiến thức ngày nay, số 596

ĐỘC GIẢ: Trên Kiến thức ngày nay, số 475, ông đã có trả lời về từ nguyên của địa danh Cửa Lò. Mới đây, Văn nghệ (Trung ương), số 2, ngày 13-1-2007, có đăng bài “Cửa Lò, đất chuộng khách” của Nguyễn Uyển. Tác giả này có nhắc đến ý kiến của GS. Đinh Xuân Lâm như sau:

“Căn nguyên hai tiếng Cửa Lò cũng được giáo sư cắt nghĩa kỹ càng. Theo dân gian, ấy là: Từ Cửa Gió lùa, người ta nói gọn lại thành Cửa Lùa, rồi thành Cửa Lò như bây giờ. Giải thích có tính chất hàn lâm học, giáo sư dẫn Bình Nguyên Lộc (Nguồn gốc Mã Lai của dân tộc Việt Nam) cho rằng: “Cửa Lò là địa danh gốc Malayo-pôlynêdiêng có nghĩa là Cửa sông. Trong ngôn ngữ của các cư dân Malayo-pôlynêdiêng có từ Kuala để gọi tên nơi một con sông đổ ra biển …Dần dần, danh từ Kuala với nghĩa là cửa sông chuyển thành danh từ riêng Kuala/Kualo và cuối cùng địa danh hoá thành Cửa Lò – Cửa Lò là tên gọi để chỉ nơi con sông Lạch Lò đổ nước ra biển…”.

Xin ông cho biết ý kiến của mình về vấn đề này.

AN CHI: Trước nhất, xin nhận xét về cách giải thích hai tiếng Cửa Lò theo dân gian, như GS. Đinh Xuân Lâm đã nêu. Đây chính là từ nguyên dân gian mà đã là từ nguyên dân gian thì thường không đúng. Chẳng cần biện luận xa xôi, chỉ xin phân tích về sự chuyển biến từ lùa thành lò để chỉ ra sự phi lý. Hiện nay, thổ ngữ Nghệ An còn có hai từ ló và rò, tương ứng với lúa và rùa của tiếng Việt toàn dân. Trong sự tương ứng đó thì -o của Nghệ An xưa hơn -ua của tiếng Việt toàn dân; đồng thời -o trong ló và rò chính là lưu tích của thời kỳ Việt -Mường chung (chưa tách thành tiếng Việt và tiếng Mường). Từ điển Mường-Việt của Viện Ngôn ngữ học do Nguyễn Văn Khang chủ biên (Nxb. Văn hoá dân tộc, Hà Nội, 2002) ghi nhận hai từ lúa và rùa trong tiếng Mường là lõ và rò. Xem thế đủ biết -o trong tiếng Nghệ An là một âm rất xưa; đồng thời trong sự chuyển biến ngữ âm chung của tiếng Việt, ta chỉ có thể có hiện tượng “-o → -ua” chứ không có hiện tượng ngược lại (-ua → -o). Vậy nếu Nghệ An từng có địa danh *Cửa Gió lùa thì có nghĩa là khi nó xuất hiện, vị từ lùa đã được phát âm thống nhất với tiếng Việt toàn dân rồi và nó không thể “thoái hoá” thành *lò, như từ nguyên dân gian đã giải thích. Hẳn là GS. Đinh Xuân Lâm cũng chẳng tin vào chuyện “Cửa Gió lùa” và chuyện “lùa biến thành lò” nên ông mới đưa ra “cách giải thích có tính chất hàn lâm học” mà Nguyễn Uyển đã ghi lại.

Thực ra, ông Đinh Xuân Lâm không phải là người đầu tiên nhắc lại ý kiến của Bình Nguyên Lộc để giải thích nguồn gốc của địa danh Cửa Lò. Người đầu tiên, theo chúng tôi biết, chính là Trần Trí Dõi mà về kiến giải của tác giả này thì chúng tôi đã đề cập trên Kiến thức ngày nay, số 475. Ở đây, chỉ xin phân tích một vài điểm chính liên quan đến lập luận của Bình Nguyên Lộc, mà theo lời thuật của Nguyễn Uyển, thì ông Đinh Xuân Lâm mặc nhiên xem là chính xác.

Xin nói rằngtoàn bộ mục E (Ngôn ngữ tỷ hiệu, tr. 455 – 658), chương V trong cuốn sách của Bình Nguyên Lộc, với 175 biểu đối chiếu của nó, rất xa lạ với phương pháp lịch sử – so sánh chân chính vì đó chỉ là kết quả của một sự biện luận mang tính tài tử. Bình Nguyên Lộc nói rằng “danh từ Việt giống Mã Lai lại có từ thuở dân ta…mới biết nói tiếng người”(tr. 456). Trong cái nhan đề cuốn A Study of Middle Vietnamese Phonology của Kenneth J. Gregerson thì Middle Vietnamese là tiếng Việt trung đại (thời gian) mà ông cứ ngỡ đó là “tiếng Việt miền Trung” (không gian) (Xem tr. 476). Người ta chia tiếng Hán thành các phương ngữ như Quảng Đông, Phúc Kiến, Bắc Kinh, v.v. thì ông chê rằng đó là chuyện buồn cười (Xem tr. 484 – 485). Vì không có ý thức về ngữ học lịch sử và về phương ngữ học như trên nên Bình Nguyên Lộc mới dám hình dung rằng sau khi Mã Viện bình định xong cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng mà bọn đô hộ đã dạy dân ta học tiếng Tàu theo âm Bắc Kinh hiện đại, chẳng hạn một câu như “Wò txửa fál” (tr. 494), v.v. và v.v..

Trở lên là một vài nhận xét tổng quát về sở đắc ngữ học của Bình Nguyên Lộc còn bây giờ xin trở lại với địa danh Cửa Lò mà tác giả này cho là cùng gốc với Kuala (Bình Nguyên Lộc viết “Kưala”) của tiếng Mã Lai. Bình Nguyên Lộc khẳng định rằng “cách đây 300 năm, dân ta không nói cửa mà nói pan do p’pan của Mã Lai mà ra” (tr. 528), rằng “danh từ cửa chắc chắn xuất hiện ra sau năm 1792, tức chỉ mới đây thôi” và “cửa là tiếng Mã Lai Kưala” (tr. 529), rằng “Kưala của Mã Lai chỉ để gọi cửa sông (…) và Việt Nam chỉ mới đồng hoá Kưala để chỉ cửa nhà không lâu” (tr. 530). Nhưng sự thật hoàn toàn không phải như Bình Nguyên Lộc đã khẳng định.

Người Việt không bao giờ gọi cửa là pan còn papan (Bình Nguyên Lộc viết p’p an) trong tiếng Mã Lai chỉ có nghĩa là ván, bảng, kệ, giá chứ không hề có nghĩa là cửa (cửa là pintu). Danh từ cửa của tiếng Việt cũng chẳng phải sau năm 1792 mới ra đời vì trước đó 20 năm nó đã được Pigneaux de Béhaine ghi nhận trong Dictionarium Anamitico Latinum (1772 – 1773). Còn xa hơn nữa, vào nửa đầu thế kỷ XV, nó đã xuất hiện với một tần số cao trong Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi (1380 – 1442): cửa quyền (các bài 6, 20, 27), cài cửa (b.20), cửa song (b.21), cửa Nho (b.27), cửa vương hầu (b.30), cửa nhà (b.30), cửa ngọc (b.40), v.v.. Thế là danh từ cửa đã tồn tại trong từ vựng của tiếng Việt tự đời nào rồi và người ta đã dùng nó để tạo ra những danh ngữ thông thường mà nó là một thành tố (như đã thấy trong thơ Nguyễn Trãi) hoặc để tạo ra những danh ngữ đặc xưng (địa danh) như: Cửa Bạng (Thanh Hoá), Cửa Cấm (Hải Phòng), Cửa Đáy (Ninh Bình), Cửa Hội (Nghệ An), Cửa Sót (Hà Tĩnh), Cửa Tùng (Quảng Trị), v.v.. Cửa Lò cũng nằm trong cùng một trục đối vị đó.

Vậy ta chẳng nên nhiễu sự mà đi tìm nguồn gốc của Cửa Lò trong tiếng Mã Lai Kuala, mà Bình Nguyên Lộc cố ý bóp méo thành “kưala” để cho âm tiết thứ nhất càng gần với âm “cửa” của tiếng Việt hơn. Ta càng không nên đưa một lối giải thích mang nặng tính tài tử như thế vào trong luận văn của mình vì nó chỉ có thể làm giảm giá trị của áng luận văn đó mà thôi. Bất kể nguồn gốc của Lò trong Cửa Lò ra sao, ta có thể khẳng định một cách chắc chắn rằng đó là một cái tên do người Việt Nam đặt ra bằng chất liệu của chính tiếng Việt chứ tuyệt đối chẳng có liên quan gì đến tiếng Mã Lai. Rất có thể đó chính là âm xưa của Lô trong Lô sơn, có nghĩa là núi Lò, một ngọn núi cùng địa phương. Nhưng ngay trước mắt, ta có thể vận dụng thẳng một dữ kiện do Đinh Xuân Lâm đưa ra và Nguyễn Uyển đã thuật lại:

“Cửa Lò là tên gọi để chỉ nơi con sông Lạch Lò đổ nước ra biển”.

Để cho dễ thấy, ta có thể đẳng thức hoá cái câu trên đây của GS. Đinh Xuân Lâm thành:

– Cửa Lò = cửa của lạch Lò, y hệt như: Cửa Bùng = cửa của sông Bùng (Diễn Châu, Nghệ An).

– Cửa Cạn = cửa của sông Cạn (ở đảo Phú Quốc).

– Cửa Cấm = cửa của sông Cấm (thành phố Hải Phòng).

– Cửa Gianh = của của sông Gianh (Quảng Bình), v.v..

Thế là Lò nằm trong một cái thế đối vị với Bùng, Cạn, Cấm, Gianh, v.v. và đây đều là những danh từ riêng bằng tiếng Việt chính tông chứ Lò chẳng có dây mơ rễ má gì với -la trong kuala cả.

Tóm lại, ý kiến của Bình Nguyên Lộc không phải là kết quả của những thao tác nghiêm túc và chính xác trong phương pháp lịch sử – so sánh. Nó không thể là căn cứ để ta có thể dựa vào mà đi tìm từ nguyên của địa danh Cửa Lò.

§ 1200. Kiến thức ngày nay, số 596

ĐỘC GIẢ: Xin cho biết nguyên văn bài Tầm ẩn giả bất ngộ của Giả Đảo và bản dịch của Tản Đà.

AN CHI: Sau đây là nguyên văn chữ Hán, phần phiên âm, phần dịch nghĩa bài Tầm ẩn giả bất ngộ của Giả Đảo và bản dịch của Tản Đà, dẫn từ quyển Thơ Đường do Tản Đà dịch và do Nguyễn Quảng Tuân biên soạn (Nxb. Văn học, 2003):

Tầm ẩn giả bất ngộ

Tùng hạ vấn đồng tử

Ngôn sự thái dược khứ.

Chỉ tại thử sơn trung,

Vân thâm bất tri xứ.

Dịch nghĩa:

Tìm người ở ẩn, không gặp

Dưới cây thông, hỏi chú tiểu đồng,

Chú em nói: “Thầy tôi đi hái thuốc, vắng nhà,

Chỉ ở nội trong núi này thôi,

Nhưng mây mờ đặc không biết đang ở chỗ nào”.

Tìm nhà ẩn dật không gặp

Gốc thông hỏi chú học trò,

Rằng: “Thầy hái thuốc lò mò đi xa.

Chỉ trong dãy núi đây mà,

Mây che mù mịt biết là nơi nao?”.

§ 1201. Kiến thức ngày nay, số 597

ĐỘC GIẢ: Tham ô nghĩa là gì? Có phải trong chữ tham có chữ kim là vàng, ý nói ham tiền ham của hay không? Dân chúng có tham ô được không? Hủ hoá là gì mà lại đi chung với tham ô thành tham ô hủ hoá?

AN CHI: Đúng là trong chữ tham 貪 có chữ kim nhưng chữ kim 今 này có nghĩa là nay (trong xưa nay) chứ không có nghĩa là vàng. Chữ kim là vàng, Hán tự là 金.

Tham 貪 là một hình thanh tự mà thanh phù là kim 今 còn nghĩa phù là bối 貝, có nghĩa là tiền của. Vậy chính chữ bối này mói nói lên cái ý ham tiền ham của của chữ tham.

Ban đầu, hai tiếng tham ô chỉ có nghĩa chung chung là tham lam nhớp nhúa nhưng trong tiếng Hán (rồi cả tiếng Việt) do áp lực của thành ngữ tham quan ô lại nên nó mới có cái nghĩa hiện hành. Tham quan ô lại là một thành ngữ gồm có hai danh ngữ đẳng lập là tham quan và ô lại. Tham quan là quan tham lam còn ô lại là bọn thuộc hạ nhớp nhúa (của quan). Vậy thành ngữ này vốn dùng để nói về bọn quan lại nhớp nhúa của nha môn thời xưa. Nghĩa hiện hành của hai tiếng tham ô là một nghĩa phái sinh từ nghĩa của thành ngữ này. Trong Hán ngữ hiện đại, tham ô có nghĩa là lợi dụng sự thuận tiện do chức quyền tạo ra mà chiếm lấy của cải. Hiện đại Hán ngữ từ điển của Phòng biên soạn từ điển thuộc Sở nghiên cứu ngôn ngữ của Viện khoa học xã hội Trung Quốc (Thương vụ án thư quán, Bắc Kinh, 1992) giảng tham ô (tànwù) là:

“Lợi dụng chức vụ thượng đích tiện lợi phi pháp địa thủ đắc tài vật”.

Đây chính là cái nghĩa mà chúng tôi đã dịch ở trên. Từ hải bản tu đính 1989 còn giảng cái nghĩa này kỹ hơn bằng cách đi sâu vào mặt pháp lý (mà chúng tôi không nhắc lại ở đây). Vậy, trong tiếng Hán hiện đại, nghĩa của hai tiếng tham ô đã bị thu hẹp chứ không còn chung chung như trước kia nữa. Đây là cái nghĩa đang lưu hành chính thức để chỉ hành động tham nhũng của cán bộ (trước 1949) rồi của các quan chức trong bộ máy nhà nước hiện nay. Với nghĩa này, hai tiếng tham ô còn đi chung với hai tiếng hủ hoá để làm nên thành ngữ tham ô hủ hoá mà Hán Đại thành ngữ đại từ điển giảng là:

“Lợi dụng chức quyền xâm thôn quốc gia tài vật hoặc tiếp thụ hối lộ, quá mi lạn đoạ lạc đích sinh hoạt”.

(Lối sống sa đoạ thối nát (bằng cách) lợi dụng chức quyền mà ăn cắp tài sản quốc gia hoặc nhận của hối lộ).

Thành ngữ này đã đi vào tiếng Việt trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp nhưng chỉ có cái nghĩa của hai tiếng tham ô là được giữ nguyên còn hủ hoá thì đã bị biến nghĩa một cách…khôi hài. Nghĩa gốc của hai tiếng hủ hoá trong tiếng Hán là trở nên hư hỏng nói chung, còn nghĩa hiện hành là trở nên hư hỏng so với tiêu chuẩn của cán bộ cách mạng và đảng viên (cộng sản).

Trong Hán ngữ hiện đại, người ta chỉ xài hai tiếng hủ hoá với cái nghĩa này nhưng sang đến ta thì không hiểu vì lý do gì mà nó lại dùng để chỉ sự ăn nằm lén lút hoặc bất chính giữa nam và nữ của cán bộ với nhau hoặc với dân! Trong tiếng Việt thì nghĩa của hủ hoá cũng trải qua hai giai đoạn: trước 1945 thì đó là trở nên hư hỏng, không còn tốt đẹp và sau 1945, trong vùng giải phóng và ở những môi trường mà sinh hoạt trực tiếp chịu ảnh hưởng của kháng chiến, thì đó là thực hiện mối quan hệ bất chính đã nói ở trên. Vì không phân biệt được hai giai đoạn này nên Trương Chính mới phê bình Trần Trọng Kim dùng sai nghĩa của hủ hoá và cũng chính vì cái sai này của Trương Chính nên trước đây chúng tôi đã viết:

“Trần Trọng Kim hoàn toàn đúng khi dùng hai tiếng hủ hoá theo nghĩa “hư hỏng, không còn tốt đẹp nữa”. Còn cái nghĩa “quan hệ nam nữ bất chính về xác thịt” mà Trương Chính nêu lên thì lại chỉ bắt đầu được dùng trong công cuộc kháng chiến chống Pháp (1945 – 1954) nhưng cũng không phải là rộng rãi trong cả nước mà chỉ ở vùng chiến khu và vùng tự do. Sau 1954, nó mới được dùng rộng rãi trên cả miền Bắc và ở một số vùng căn cứ của miền Nam. Sau 1975, chưa kịp trở nên thông dụng ở những vùng còn lại của miền Nam thì hình như nó đã chết”*.

Bây giờ thì nó đã chết thật, có lẽ vì hủ hoá chỉ là chuyện nhỏ: mại dâm, mãi dâm và sex nói chung mới là chuyện đại sự.

Trở lại với hai tiếng tham ô, xin nói rằng cả trong tiếng Hán lẫn tiếng Việt hiện đại, hai tiếng này chỉ dùng để nói về cán bộ, nói chung là các vị có chức có quyền, như đã cho trong Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên (ấn bản 2003):

“Lợi dụng quyền hạn hoặc chức trách để ăn cắp của công”.

Vì vậy nên nói rằng dân mà “tham ô”, cho dù người dân đó có là cò đất, cò nhà, thì chỉ là làm trò khôi hài một cách… vô duyên.

§ 1202. Kiến thức ngày nay, số 597

ĐỘC GIẢ: Ông đã phê bình ngôn ngữ của nhà văn Tô Hoài trong tiểu thuyết Ba người khác trên Kiến thức ngày nay, số 591. Tôi lo, không biết rồi đây ông sẽ còn phê bình ngôn ngữ của nhà văn nổi tiếng nào khác nữa?

AN CHI: Nổi tiếng không có nghĩa là tuyệt đối không có một khuyết điểm nào.

Trở lại với ngôn ngữ của Ba người khác, xin nói rằng trên Kiến thức ngày nay, số 591, chúng tôi cũng chưa nêu hết nhận xét của mình được. Nói chung là bên cạnh sự tìm tòi, sự trau chuốt, vẫn còn những chỗ thô ráp. Chẳng hạn:

– Tôi để ý cái xương bánh chè hai bên hông Duyên (tr. 141).

Xương bánh chè thì ở hai đầu gối chứ ở hai bên hông thế nào được?

– (…) máu chảy ròng ròng xuống chân tường, vệt rỏ giọt dài ra đến chỗ trụ cột (tr. 158).

Tác giả kể chuyện lão Tư Nhỡ trốn khỏi chỗ bị giam. Khi người ta đến nơi thì Tư Nhỡ đã biệt tăm. Mà đây đã là sáng hôm sau. Thế thì làm sao có chuyện “máu chảy ròng ròng”? “Chảy ròng ròng” là chuyện của đêm đã qua chứ vì hai tiếng ròng ròng chỉ dùng với những vị từ ở thể tiến hành, nghĩa là đang diễn ra, mà thôi.

– (…) máy bay Mỹ bắn bom (tr. 221).

Người ta chỉ nói ném bom, liệng bom, bỏ bom, rải bom, rắc bom (kiểu B52) vì một lẽ đơn giản là bom không phụt ra từ nòng súng.

Về chính tả, chúng tôi thấy có những cái lỗi có vẻ như là chính tả đặc trưng của Tô Hoài.

– Chái trong chái nhà bị viết thành “trái” (tr. 56, 58,194).

– Trát trong trát tường bị viết thành “chát” (tr. 58).

– Sướng trong sướng mạ bị viết thành “xướng” (tr. 155).

– Giẻ trong giẻ rách bị viết thành “rẻ” (tr. 174).

– Tru tréo bị viết thành “chu chéo” (tr. 174).

Chính tả là hình thức của hình thức; vậy có lẽ ta cũng nên chăm chút cho đúng chuẩn chăng?

1203 – 1212

§ 1203. Kiến thức ngày nay, số 598

ĐỘC GIẢ: Tôi nhớ ông có giải thích rành rọt rằng cây mai Tết ở trong Nam không phải là cây mai trong văn thơ xưa (chữ Hán). Nay mạn phép hỏi ông về tên của cây điệp ở trong Nam mà nghe nói có tác giả còn gán cho cái tên là kim phượng. Tại sao lại gọi là điệp? Rồi tại sao lại phải gọi là kim phượng? Tôi năm nay 89 tuổi, từ thuở cha sanh mẹ đẻ đến nay, chưa nghe tới cái tên “kim phượng” bao giờ. Tên khoa học của cây điệp là gì? Tên tiếng Hán, tiếng Anh và tiếng Pháp của nó như thế nào? Tôi chỉ biết có điệp vàng, điệp đỏ nhưng nghe nói hình như còn có cả điệp hường (hồng) nữa, không biết có đúng không?

AN CHI: Phân theo màu thì điệp có ba loại: đỏ, vàng và hồng. Loại đỏ thì cánh hoa có viền màu vàng; viền có khi chiếm gần hết bề mặt của cánh hoa. Khi hoa vừa bung ra hết cỡ, thì màu vàng rất tươi và đó là màu vàng cam. Màu này dần dần ngả thành đỏ rồi đến khi hoa héo thì ta sẽ có những cánh hoa toàn màu đỏ. Loại vàng thì chỉ toàn một màu vàng từ khi nở cho đến khi tàn. Còn loại hồng thì cánh hoa có viền màu trắng rồi màu trắng cũng ngả dần sang hồng và khi héo thì đó cũng sẽ là những cái bông toàn hồng. Chúng tôi cũng chưa thấy điệp hồng nhưng không có bằng chứng gì để khẳng định rằng ở Việt Nam chưa từng có loại điệp màu này.

Tên khoa học của điệp là Caesalpinia pulcherrima. Đây là một loại thuộc chi Caesalpinia, có tên bắt nguồn từ họ của nhà thực vật học người Ý thế kỷ XVI là Andrea Caesalpini (1524 (?) – 1609). Trong chi này thì điệp được xem là loài rất đẹp nên mới được gọi là Caesalpinia pulcherrima. Pulcher là đẹp, còn pulcherrima (rất đẹp) là giống cái của pulcherrimus, hình thái tối cao (superlativus) về nghĩa của pulcher. Tên (khoa học) cũ của nó là Poincinia pulcherrima và ngay trong chi Poicinia thì điệp cũng được xem là một loài rất đẹp (pulcherrima). Chính vì thế nên tại nhiều nước người ta mới trồng nó ở sân, ở vườn để làm cảnh.

Ở miền Nam nước ta trước kia cũng vậy. Cho đến thập kỷ 1950, tại vùng Sài Gòn – Gia Định, nhiều nhà cũng trồng điệp làm kiểng và nhân tiện người ta cũng cắt bông điệp để cúng vào những ngày rằm, ngày giỗ. Vì vậy nên mới có tác giả (khoa học) gọi đó là “điệp cúng” mặc dù dân gian chỉ cần dùng một tiếng “điệp” đã là đủ. Tiếc rằng hiện nay (2007), một số người ở các trại bông và một số người có biết sơ sơ về điệp đã bắt đầu gọi nó là “điệp đồng”, ý muốn nói rằng đó là “điệp nhà quê”, “điệp thôn dã”, chẳng đáng trồng làm kiểng ở thành phố! Có lẽ các vị này không biết rằng tại quê hương của nó là Barbados thì điệp là “quốc hoa” (National Flower), là biểu tượng quốc gia trong quốc huy của nước này. Đó là vị trí của điệp trên quốc huy của Barbados còn tại đảo quốc rộng 431km² này, nơi mà tiếng Anh là ngôn ngữ chính thức, thì tên của cây điệp là Pride of Barbados, nghĩa là “niềm tự hào của Barbados”. Một số dân tộc ở các nước châu Mỹ nói tiếng Tây Ban Nha đã dịch đúng nghĩa gốc của cái tên này thành Orgullo de Barbados nhưng trong tiếng Pháp thì chẳng biết tự bao giờ người ta đã thay tên nước Barbados bằng tên nước Trung Hoa mà gọi cây điệp là Orgueilde Chine, nghĩa là “niềm tự hào của Trung Hoa”. Dù sao, đây cũng chỉ là sự nhầm lẫn trong cách gọi đã “chết tên” chứ người ta vẫn xác định rằng quê hương của “niềm tự hào Trung Hoa” là… Barbados, một tiểu đảo quốc nằm ở cực Đông của quần đảo Antilles, gần nơi giáp giới giữa phía Đông biển Caribbe và phía Tây Đại Tây Dương.

Tên tiếng Anh của điệp là pride of Barbados (như đã thấy ở trên), Barbados pride, Barbados flowerfence, flowerfence poinciana, peacock flower, dwarf poinciana, prettiest Caesalpinia, redbird-of-paradise. Tiếng Pháp thì gọi nó là orgueil de Chine (như đã thấy ở trên), flamboyant nain, petit flamboyant, fleur de paon, baraguette, césalpinie la plus belle. Còn trong tiếng Hán thì điệp là giáp điệp hoa, hoàng hồ điệp, hồng hồ điệp, giáp thiền hoa, hươnghồ điệp, phiên hồ điệp, v.v..

Về tên cây điệp trong tiếng Việt, trước hết xin nhấn mạnh rằng đó là một yếu tố Hán Việt, một từ gốc Hán và là hình thức nói tắt của hồ điệp, có nghĩa là bướm. Ở đây, giữa tên hoa và hình dáng của hoa có một mối liên hệ rất dễ thấy: sở dĩ gọi thứ hoa này là (hồ) điệp, nghĩa là bướm, là vì hoa điệp rất giống hình một con bướm (xin quan sát ảnh). Đại Nam quấc âm tự vị của Huình-Tịnh Paulus Của giảng “cây điệp” là “thứ cây nhỏ, bông đỏ mà có kiến (sic) giống kiến (sic) con bướm”.(Xin xem chữ “điệp”), “Kiến” ở đây chính là cánh hoa (và lẽ ra phải viết thành “kiếng”, với -ng). Như đã nói, dân gian chỉ cần gọi điệp đã là đủ. Sở dĩ có người muốn gọi rõ là “điệp ta” hay “điệp cúng” là để phân biệt với phượng vĩ (thường gọi tắt là phượng, tên khoa học là Delonix regia), mà một số người ở trong Nam đã gọi nhầm thành điệp.

Đến như cái tên “kim phượng” dành cho cây điệp thì chúng tôi cho rằng đây chỉ là chuyện ghi trong sách vở chứ cách gọi này không lưu hành trong dân gian. Nhân tiện, xin nêu một điều để chất chính với hai vị KS. Nguyễn Đại Hương và Lê Thị Thuỳ Trang, đồng tác giả cuốn Sổ tay tra cứu danh pháp khoa học (STTC) do Nhà xuất bản Trẻ ấn hành năm 2002. Theo chúng tôi tra cứu thì cả Caesalpinia pulcherrima lẫn Poinciana pulcherrima đều là tên khoa học của cây điệp, mà có tài liệu gọi là kim phượng. Nhưng STTC thì ghi riêng biệt hẳn Caesalpinia pulcherrima là điệp cúng còn Poinciana pulcherrima là kim phượng.

Vậy xin vui lòng cho biết cây điệp và cây kim phượng khác nhau như thế nào?

§ 1204. Kiến thức ngày nay, số 599

ĐỘC GIẢ: Tại sao lại gọi là “Tây sình” để chỉ những người hay học đòi theo Tây (Pháp)?

AN CHI: Tây sình là một danh ngữ ăn theo danh ngữ đầm sình. Đầm sình là một lối nói để chê những người phụ nữ Việt Nam học theo đầm, tức đàn bà Pháp. Đầm sình là một cấu trúc đồng nghĩa với đầm lầy. Ở đây người ta đã đồng nhất hoá đầm là đàn bà Pháp với đầm là ao, hồ trong cấu trúc đầm sình mà nhờ tiếng sình (= bùn, chỉ ý dơ bẩn) để chê bai những người đàn bà Việt Nam học đòi theo phụ nữ Pháp mà quê vẫn hoàn quê (dĩ nhiên là theo cách nhìn của một thời). Do đầm sình, người ta mới loại suy mà nói tây sình, chứ đây không phải là chữ sình trong sình bụng, chết sình, v.v. của phương ngữ Nam Bộ.

§ 1205. Kiến thức ngày nay, số 599

ĐỘC GIẢ: Chữ “Cồ” trong quốc hiệu Đại Cồ Việt là Hán hay Nôm và nghĩa của nó là gì?

AN CHI: Về chữ Cồ trong quốc hiệu Đại Cồ Việt, cách đây gần 6 năm, chúng tôi đã trả lời vắn tắt như sau:

“Một số người cho rằng đó là một tiếng “Nôm”, có nghĩa là to lớn như trong gà cồ, bự cồ, v.v. của phương ngữ Nam Bộ. Thực ra, cồ chỉ là âm Hán Việt xưa của chữ 巨, mà âm Hán Việt hiện đại là cự, có nghĩa là to lớn mà thôi. Mối quan hệ ô ~ư giữa cồ và cự không phải là điều khó hiểu và một dẫn chứng lý thú là các chữ ư 於, hồ 乎, vu 于 đều là những đồng nguyên tự (chữ cùng gốc) qua đó có thể thấy mối quan hệ ư ~ô ~u một cách rõ ràng. Còn về mối quan hệ giữa thanh 2 (dấu huyền) với thanh 6 (dấu nặng) thì thanh 2 (cồ) xưa hơn thanh 6 (cự) đồng thời cự 巨 còn có một đồng nguyên tự là cừ 渠, cũng có nghĩa là to lớn, như trong cừ suý (soái), cừ khôi, v.v.”. (Kiến thức ngày nay, số 353, ngày 1-6-2000).

Câu trả lời trên đây của chúng tôi chưa triệt để; nó chỉ nương theo câu hỏi để chứng minh rằng cồ, với nghĩa “to, lớn”, vẫn cứ là một yếu tố gốc Hán (chứ cũng chẳng phải là Nôm). Kỳ này, xin nói kỹ như sau:

Đối với chữ Cồ 瞿 trong Đại Cồ Việt 大瞿越 mà nói rằng đây là một yếu tố Nôm có nghĩa là “to, lớn” thì thật là chẳng còn gì nhẹ dạ cho bằng. Với cách hiểu quá đỗi hời hợt này, người ta đã gây ra trong ba tiếng Đại Cồ Việt một cái lỗi quá thô thiển về trùng ngôn (pleonasm): đã đại mà lại còn cồ. Chẳng những thế, cách hiểu rất ít chiều sâu đó còn biến ba tiếng Đại Cồ Việt thành một thứ ngôn ngữ “ba rọi” (vừa Tàu vừa ta) không thể chấp nhận được cho một quốc hiệu nghiêm túc và đáng kính trọng. Nên nhớ rằng Đinh Tiên Hoàng đặt ra quốc hiệu này còn là để chơi với nhà Tống nữa chứ đâu có phải để “giỡn chơi”. Mà đã “chơi” với nhà Tống trong những điều kiện lịch sử xã hội thời bấy giờ thì phải “chơi” bằng chữ Tàu (dĩ nhiên là đọc theo tiếng ta bên nước ta). Trước Đinh Tiên Hoàng đến hơn 400 năm, Lý Bôn đã đặt tên nước là Vạn Xuân. Thì cũng là chữ Tàu đọc theo âm ta đấy thôi. Làm sao mà Cồ lại có thể là Nôm cho được!

Vì hai lý do trọng yếu trên đây nên chúng tôi xin khẳng định rằng ở đây, Cồ 犍 là một yếu tố Hán chính tông. Về mặt này, và chỉ riêng về mặt này, chúng tôi hoàn toàn nhất trí với tác giả Kỳ Quảng Mưu 祁广谋 (Qí Guăngmóu) trong bài “Đại Cồ Việt quốc danh thích” (大 瞿 越 国 名 释) đăng trên tập san Đông Nam Á tung hoành (东南亚纵横) số 1, năm 2000 (tr. 35 – 38). Tác giả này đã xét hoàn cảnh nước Đại Cồ Việt lúc bấy giờ một cách tổng hợp để khẳng định rằng trong những điều kiện đã nêu thì Cồ (trở xuống xin miễn ghi kèm chữ Hán) phải là một yếu tố Hán. Chỉ tiếc rằng phần ngữ nghĩa mà ông ta đã nêu thì lại không đủ sức thuyết phục, chủ yếu là vì nó quá mơ hồ. Họ Kỳ khẳng định rằng chữ cồ, cũng đọc cù, có hai nghĩa, mà ông dẫn theo Từ nguyên, là: 1. dáng nhìn sợ hãi; 2. kinh ngạc, lo sợ. Ông ta cho rằng trong quốc hiệu Đại Cồ Việt thì chữ cồ vẫn giữ nguyên nghĩa mà nó vốn có trong tiếng Hán và Cồ Việt là một cách gọi dùng để phân biệt người Việt của nước Đại Cồ Việt với các tộc Việt khác trong nhóm Bách Việt. Ta thử xét xem cái lý của họ Kỳ có thể đứng vững được hay không.

Thứ nhất, ở nửa sau của thế kỷ X (của Công nguyên) thì tính thời sự của việc phân biệt tộc Việt này với tộc Việt kia trong nhóm Bách Việt đã trở nên nguội lạnh ít nhất là đã 1.000 năm.

Thứ hai, nếu cần phân biệt thì những yếu tố dùng để phân biệt phải là Âu hoặc là Lạc chứ nếu là Cồ thì ta khó lòng biết được Đinh Tiên Hoàng đã “khai quật” nó từ đâu ra.

Thứ ba, với cái nghĩa mà họ Kỳ cho là chữ Cồ vẫn còn giữ được thì hoá ra Cồ Việt sẽ là những người Việt luôn luôn lo sợ, luôn luôn nơm nớp dòm ngó chung quanh mình ư? Ông Kỳ Quảng Mưu đã quên rằng, trước đó chưa lâu, Ngô Quyền đã đánh tan tác quân Nam Hán trên sông Bạch Đằng chăng? Đinh Tiên Hoàng có điên hay không khi gọi dân mình là bọn Việt sợ hãi trong khi chính ông ta lại tự xưng là Đại thắng Đinh Hoàng đế? Cách giải thích của họ Kỳ làm chúng tôi nhớ lại cách giải thích của ông Đào Văn Phái cho rằng Annamite(s) là (những) người An Nam ốm yếu, bệnh hoạn (mà chúng tôi đã nhận xét trên Kiến thức ngày nay, số 336).

Tóm lại, bài viết của Kỳ Quảng Mưu đã góp thêm một tiếng nói mang tính sô-vanh nước lớn vào việc tìm hiểu chữ Cồ trong Đại Cồ Việt chứ với bài này thì vấn đề vẫn còn treo để cho ta quan sát thêm. Vậy Cồ là gì? Trước khi trả lời câu hỏi này chúng tôi xin mời ông và bạn đọc tìm hiểu về một đặc điểm quan trọng của nước Đại Cồ Việt thời Đinh Tiên Hoàng mà Đào Duy Anh đã mô tả:

“Đinh Bộ Lĩnh chỉ có thể dựa vào tập đoàn phong kiến tôn giáo là thành phần xã hội có uy tín nhất trong xã hội bấy giờ để duy trì trật tự và kỷ cương. Nhưng trong hai tôn giáo, phật và đạo, đều thịnh hành trong dân gian, thì phật giáo có tổ chức và quy củ vững vàng hơn, có kinh điển và lễ nghi nghiêm trang hơn, chứ đạo giáo thì chỉ là một mớ phương thuật và mê tín. Về tổ chức cũng như về tinh thần, phật giáo là yếu tố thống nhất đắc lực nhất thời bấy giờ. Bởi thế Đinh Bộ Lĩnh lấy phật giáo làm quốc giáo, định phẩm cấp tăng nhân để giao cho họ lãnh đạo phật giáo trong toàn quốc. (Chúng tôi nhấn mạnh – AC) (…) Khuông Việt đại sư tham dự triều chính gần như một vị tể tướng. Các chùa (tự viện) của Nhà nước do các tăng quan trụ trì đều được cấp ruộng làm tự điền. Các tự viện có những đại điền trang không kém gì đại điền trang của bọn vương công đại thần”*.

Xem thế đủ thấy vai trò của đạo Phật trong xã hội Đại Cồ Việt quan trọng đến thế nào. Cũng vẫn là Đào Duy Anh đã viết như sau:

“Nước mới dựng, kỷ cương chưa vững, trật tự xã hội chưa ổn định, Bộ Lĩnh lấy hình phạt ghê gớm để uy hiếp nhân dân, sai đặt vạc dầu ở giữa điện đình và nuôi cọp trong chuồng, kẻ phạm tội nặng thì bắt bỏ nấu trong vạc dầu hay bỏ cho cọp ăn”*.

Nhiều sử gia khác cũng đã công nhiên hay mặc nhiên đánh giá rằng đó là những việc làm dã man, tàn bạo. Về khách quan, thì quả có đúng như thế nhưng thực tế thì lại chẳng hề đơn giản như người ta đã chê bai một cách quá dễ dàng. Đinh Tiên Hoàng muốn xây dựng xã hội Đại Cồ Việt theo tinh thần của Phật giáo. Vì vậy, ta phải thấy rằng vạc dầu, chuồng cọp ở đây chẳng qua chỉ là hình ảnh sinh động và cụ thể của địa ngục mà thôi. Phật giáo chẳng đã lấy hình ảnh của địa ngục để khuyến thiện giới ác đó sao?

Trên đây, ta đã thấy vai trò của đạo Phật trong xã hội Đại Cồ Việt mà khi đã thấy được điều này thì ta cơ hồ không còn khó khăn gì trong việc tìm hiểu nghĩa của chữ Cồ trong Đại Cồ Việt cả. Trong kinh Phật, khi thấy mấy chữ Cồ lão ((ông) Già Cồ) hoặc Cồ thị (họ Cồ) thì ta phải hiểu rằng đó là Đức Phật Thích Ca. Phải, Cồ là họ của Đức Thích Ca, mà hình thức đầy đủ là Cồ Đàm, phiên âm từ tiếng Sanskrit là Gautama. Vậy Cồ là một từ dùng để chỉ Đức Thích Ca, rồi dùng theo hoán dụ, để chỉ tôn giáo của Ngài, tức đạo Phật. Và Cồ Việt chẳng qua là nước Việt theo đạo Phật, chứ chẳng phải là “nước Việt to bự” hoặc “người Việt sợ hãi” gì cả. Tóm lại, trong Đại Cồ Việt thì chữ Cồ đóng vai trò chỉ cái thể chế tôn giáo của nước ta thời đó y chang như hai chữ Hồi giáo trong cấu trúc Cộng hoà Hồi giáo Iran bây giờ vậy.

Lai lịch và ý nghĩa của chữ Cồ trong Đại Cồ Việt là như thế đấy.

§ 1206. Kiến thức ngày nay, số 600

ĐỘC GIẢ: Cách đây chưa lâu, ông có giải đáp rằng cùng một chữ Hán nhưng nếu đọc thành quan thì có nghĩa là mũ, nón còn nếu đọc thành quán thì có nghĩa là đội mũ, đội nón. Ông còn nói rõ lễ đội mũ phải đọc là quán lễ. Nhưng mới đây, trên Văn nghệ (Trung ương), số 12, ngày 24-3-2007, tác giả Nguyễn Sĩ Hoàng có trích Giáo trình Cổ văn Trung Quốc của Đặng Đức Siêu (tủ sách Đại học Sư phạm Hà Nội, 1970), nguyên văn như sau:

“(…) Người đời xưa coi trọng quan lễ, bởi vì lễ này xác nhận sự trưởng thành về mọi mặt của một con người (…)”.

Vậy xin ông vui lòng cho biết tôi nên tin theo ai?

AN CHI: Xin ông cứ tin theo người nào mà ông cho là đã nói đúng. Chỉ xin mạo muội lưu ý ông rằng không phải đã là giáo trình thì không bao giờ sai. Ngay trong cái câu mà ông trích dẫn thì ta còn thấy thêm một cái sai thô thiển nữa trong ngữ đoạn “sự trưởng thành về mọi mặt của một con người”. Con người thì có cả đàn ông, đàn bà. Mà quán lễ thì chỉ thực hiện cho các chàng trai đã đến tuổi. Vậy cái ngữ đoạn kia phải được sửa thành “sự trưởng thành của một người con trai”.

§ 1207. Kiến thức ngày nay, số 600

ĐỘC GIẢ: Trên Kiến thức ngày nay, số 382, ông có giải thích về cách dịch tên con chim mà báo Tuổi trẻ ngày 24-2-2001 (mục “Tin học lý thú”) gọi là “chim giáo chủ”. Nhưng có lẽ do nội dung câu hỏi lúc đó không yêu cầu nên ông đã không bàn kỹ. Lần này, xin ông vui lòng cho biết thêm về loài này: tên khoa học, tên trong một số ngôn ngữ quen thuộc, hình dạng và tập tính, sự phân bố trên thế giới, v.v.. Có người nói rằng tên khoa học của chim hồng tước (theo cách gọi của ông) là Cardinalis nhưng tôi tìm trong Sổ tay tra cứu danh pháp khoa học của KS. Nguyễn Đại Hương và KS. Lê Thị Thuỳ Trang (Nxb. Trẻ, 2002) thì chỉ thấy có mục từ Carduelis carduelis, được dịch là “chim sẻ cánh vàng, – chim Kim oanh”. Vậy giữa Cardinalis và Carduelis có mối quan hệ nào không? Tại sao cách dịch cardinal thành “giáo chủ” lại không ổn?

AN CHI: Đúng như ông đã viết, vì câu hỏi lần trước không yêu cầu chi tiết nên trên Kiến thức ngày nay, số 382, chúng tôi đã không trình bày về những điểm mà ông hỏi lần này. Còn bây giờ xin trả lời ông và bạn đọc như sau:

Xin nói ngay rằng không những “chim giáo chủ” là một cách dịch không thoả đáng để gọi tên một loài chim mà ngay cả cách dịch tên giáo phẩm “cardinal” thành “hồng y giáo chủ” – mà chúng tôi cũng đã có lần nhỡ nói theo – cũng là một cách dịch hoàn toàn không thoả đáng.

Người Trung Quốc có dịch cardinal thành hồng y chủ giáo nhưng cách dịch này hoàn toàn không có vấn đề gì (vì chủ giáo khác với giáo chủ). Còn có vấn đề thì lại là cách “chuyển” thành “hồng y giáo chủ” của tiếng Việt. Có vấn đề là vì, trong tiếng Việt thì giáo chủ đồng nghĩa với giáo hoàng. Ta có thể thấy rõ điều này tại mục từ sau đây trong Từ điển Công giáo Anh Việt của Nguyễn Đình Diễn (Nxb. Tôn giáo, Hà Nội, 2002).

“Pope, pope. dt. Đức Giáo Hoàng, Giáo Hoàng, Đức Thánh Cha, Đức Giáo Chủ, Giáo Chủ (chúng tôi nhấn mạnh – AC), Đức Giáo Tông, Giáo Tông (…)”.

Rõ ràng là cách dịch đang xét đã làm đảo lộn tôn ti trật tự trong các hàng giáo phẩm của Giáo hội Công giáo vì nó biến cardinal (Hồng y) thành pope (giáo chủ = giáo hoàng).

Thực ra thì cardinal tự nó cũng chẳng có nghĩa là “giáo chủ” hoặc “hồng y” gì cả. Đây là một từ bắt nguồn từ tiếng La Tinh cardinalis, vốn là một tính từ, có nghĩa là “chủ yếu”, “cốt yếu”, “chủ chốt”. Tính từ này đã được dùng trong đoản ngữ La Tinh cardinalis sanctae romanae Ecclesiae, nghĩa là “(những người) chủ yếu của Giáo hội La Mã thiêng liêng”, để chỉ hàng giáo phẩm mà ta diễn đạt bằng tiếng Việt hiện nay là hồng y. Về sau, nó được nói tắt thành cardinalis. Tiếng Pháp mượn tiếng La Tinh mà nói thành cardinal, rồi tiếng Anh đã mượn nguyên dạng từ tiếng Pháp (nhưng với cách phát âm của người Anh). Vậy ta có:

La Tinh cardinalis → Pháp cardinal → Anh cardinal = hồng y.

Nhưng cái nghĩa “(những người) chủ yếu của Giáo hội La Mã thiêng liêng” thì có liên quan gì đến hồng y là “áo đỏ”? Xin thưa là có, vì màu đỏ là màu đặc trưng trong phẩm phục của các vị hồng y. Người Trung Quốc đã dựa vào đặc trưng này mà dịch cardinal thành hồng y chủ giáo – cách dịch thông dụng hiện nay là khu cơ chủ giáo – nghĩa là “giám mục áo đỏ”. Có lẽ một số người Việt Nam đã đảo cái danh ngữ tiếng Hán này mà nói thành “hồng y giáo chủ” chăng? Còn các vị có thẩm quyền bên Công giáo thì lại chọn và chỉ chọn hai tiếng hồng y để dịch tên của giáo phẩm “cardinal”.

Chính do đặc điểm trên đây nên, trong tiếng Anh, tính từ cardinal mới mang thêm cái nghĩa phái sinh là “đỏ thắm” và danh từ cardinal mới có nghĩa là “màu đỏ thắm”. Vậy khi người ta dùng từ cardinal mà đặt tên cho con “chim giáo chủ” thì tính từ và/hoặc danh từ cardinal chỉ liên quan đến màu đỏ chứ chẳng còn dính dáng gì đến hàng giáo phẩm đã nói bên Công giáo nữa. Từ điển Anh Việt của Viện ngôn ngữ học do Lê Khả Kế, Đặng Chấn Liêu và Bùi Ý hiệu đính (Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1975) dịch cardinal (hoặc cardinal-bird) thành “chim giáo chủ” là đã sai đến hai lần. Có lẽ tác giả của mẩu tin trong mục “Tin học lý thú” trên báo Tuổi trẻ ngày 24-2-2001 đã căn cứ vào quyển từ điển này nên mới chuyển cardinal sang tiếng Việt thành “chim giáo chủ” cũng không biết chừng. Còn chúng tôi thì xin dịch thành hồng tước (trở xuống, xin gọi bằng cái tên này), như đã có thử dùng trên Kiến thức ngày nay, số 382.

Tên khoa học của hồng tước là Cardinalis cardinalis. Hồng tước trống có bộ lông màu đỏ thắm; đầu có chóp, đuôi dài, mỏ đỏ và chung quanh mỏ có một vầng lông màu đen. Hồng tước mái có bộ lông màu vàng, mào, cánh và đuôi phơn phớt đỏ, mỏ đỏ và chung quanh mỏ có một vầng đen nhạt. Thân hồng tước, kể cả đuôi, dài từ 21 đến 23cm, nặng từ 42 đến 48gr. Sải cánh từ 25 đến 31cm. Hồng tước thích sống ở ven rừng, ở vùng ao đầm, những vùng rừng ven sông ngòi và ở những vùng cây cối gần nhà ở của thành phố. Chúng sống phân bố chủ yếu ở miền Đông và miền Trung của Bắc Mỹ, ở Florida và Mexico, cho đến Belize và Guatemala và rải rác ở một vài vùng khác của châu Mỹ. Mùa đông, chúng đi ăn theo từng bầy, có khi đông đến 60 hoặc 70 cá thể. Hồng tước sống “một vợ một chồng”.

Chúng không di cư và sống theo lãnh địa riêng của từng cặp. Con mái đẻ một lứa từ 1 đến 5 trứng, ấp từ 11 đến 13 ngày còn con trống thì đi tìm mồi nuôi con mái. Chúng rất chung thuỷ với nhau.

Còn Carduelis carduelis là “chim sẻ cánh vàng”, là “chim Kim oanh”, như ông đã nêu, con trống có màu đẹp và sẫm, con mái có màu nhạt hơn, không có liên quan gì đến Cardinalis cardinalis là chim hồng tước cả.

§ 1208. Kiến thức ngày nay, số 601

ĐỘC GIẢ: Xin cho biết đôi câu đối sau đây:

Chén tân khổ nhắp ngon mùi chánh khí

Ngọn quang minh hun mát tấm trung can.

do ai làm và để nói về ai?

AN CHI: Đôi câu đối này nằm trong một đoạn văn luận về luân lý Việt Nam cổ truyền của Thượng Chi, tức Phạm Quỳnh (1892 – 1945), nguyên văn như sau:

“Thờ gia đình, mến tổ quốc, phụng tổ tiên, tôn cổ điển, những tình cảm đó nhờ giáo dục vun trồng, thói quen bồi đắp, văn chương cùng phong tục cổ lệ tán dương, dần dần tạo thành cho người nước Nam một cái thần trí vững vàng, ngay thẳng, một cái tâm địa chắc chắn điều hoà, một cái hồn tính thiết thực và kiện toàn, có lẽ không được bay bổng cao xa lắm, nhưng khi gặp quan hệ đến vận mạng gia đình, tổ quốc thì cũng có thể tận tuỵ hy sinh được. Lòng hiếu thảo trong đạo cha con, lòng tiết nghĩa trong đạo vợ chồng, lòng trung thành với nhà vua là trạng thái đặc biệt của lòng ái quốc. Người Việt Nam cổ lai vẫn gây nên những bực anh hùng liệt nữ, hoặc hiển hách, hoặc vô danh hoặc tên đề chói lọi trong sử sách, hoặc việc chép lưu truyền trong gia phả, hay chỉ còn để lại cái bài vị trong một gian miếu nhỏ nấp dưới bóng tre xanh. Lòng vị nghĩa đó có khi siêu việt đến bậc tuẫn tử một cách oanh liệt. Như việc Ngô Tòng Châu và Võ Tánh tuẫn tử ở thành Bình Định vậy:

Một người thời:

Chén tân khổ nhắp ngon mùi chính khí.

Một người thời:

Ngọn quang minh hun mát tấm trung can”*.

§ 1209. Kiến thức ngày nay, số 602

ĐỘC GIẢ: Về hai tiếng “kinh điển” mà các nhà báo thể thao và các nhà bình luận bóng đá dùng để chỉ những trận tiêu biểu, trong bài “Về hai từ kinh điển và tiêu chí”, đăng trên Văn nghệ (Trung ương), số 14, ngày 7-4-2007, tác giả Vũ Cao Phan cho rằng đây là một cách dùng từ không chính xác. Ông Vũ Cao Phan viết:

“Kinh điển là một từ Hán-Việt. Giải nghĩa về từ này hầu như tất cả các từ điển xuất bản lâu nay tại Việt Nam (và cả Trung Quốc) đều thống nhất: 1- Tác phẩm có giá trị mẫu mực, tiêu biểu; có ảnh hưởng lớn cho một học thuyết, một chủ nghĩa, một tôn giáo. 2- Tác giả của các tác phẩm ấy (nhà kinh điển). 3- Có tính quy chuẩn, bài bản, cổ điển. Chấm hết. Vậy thì tại sao lại có cách hiểu, cách sử dụng như trên? Theo thiển ý của tôi (mà chắc đúng), nguyên do là ban đầu một vài bình luận viên bóng đá đã dịch từ classic (tiếng Anh – hoặc classique, classico… của các ngôn ngữ Ấn – Âu khác) sang tiếng Việt theo nghĩa kinh điển (chỉ không hiểu sao trước kia họ không dịch như vậy), rồi dần dà nó được “ăn theo”. Thực ra, classic (classique, classico…) trong các ngôn ngữ ấy còn có nghĩa là lớn, là hay, là có chất lượng cao…(từ kinh điển trong tiếng Việt không có nghĩa này). Do đó “a classic game of football” phải được dịch là “một trận bóng hay” hoặc “một trận đấu lớn” thì mới đúng nghĩa. Gọi là “trận đấu kinh điển” nghe có vẻ sang, có vẻ “chữ nghĩa” nhưng thực là đã làm hỏng tiếng Việt”.

Ông Vũ Cao Phan đã viết như trên. Xin hỏi ông An Chi: Các nhà báo và các nhà bình luận kia đã làm hỏng tiếng Việt hay là chưa?

AN CHI: Trong các nghĩa của hai tiếng kinh điển mà ông Vũ Cao Phan cho là đã dẫn từ “hầu như tất cả các từ điển xuất bản lâu nay tại Việt Nam (và cả Trung Quốc)” thì nghĩa 1 và nghĩa 2 là nghĩa của danh từ nên chỉ đúng với tiếng Hán và Hán văn Việt Nam. Còn tiếng Việt hiện đại thì chỉ dùng kinh điển theo nghĩa của tính từ nên chỉ có nghĩa 3 mà ông Vũ Cao Phan đã nêu mới có thể xem là thích hợp mà thôi. Chẳng những ông đã nhầm khi nêu nghĩa 1 và nghĩa 2 của kinh điển cho tiếng Việt hiện đại mà ông còn nhầm – và đây là nhầm to! – khi nêu tính từ classic (classique, classico, v.v.) ra để làm cơ sở cho sự biện luận của mình. Ông cho rằng trong trường hợp đang xét thì classic (classique, classico, v.v.) có nghĩa là lớn, là hay, là có chất lượng cao và rằng “a classic game of football” phải được dịch là “một trận bóng hay” hoặc “một trận đấu lớn” thì mới đúng nghĩa. Nhưng người Anh không nói “a classic game” để diễn cái ý “một trận đấu lớn”. Họ nói “a great match”. Cũng cái ý này, người Pháp sẽ nói “un grand match”, người Tây Ban Nha thì “un gran partido”, còn người Ý thì “una grande partita”, v.v.. Vậy người Anh không dùng “classic” thay cho great còn “a classic game of fooball” cũng chỉ là một cấu trúc do ông Vũ Cao Phan suy diễn mà đặt ra chứ tính từ classic ở đây cũng chẳng phải là cái yếu tố nguyên ngữ đã được các nhà báo thể thao và các nhà bình luận bóng đá dịch thành “(trận) kinh điển”. Cái mà họ đã dịch thì lại là danh từ classic.

Sau đây là cái nghĩa hữu quan của danh từ classic trong một số tài liệu.

Answers.com: “A traditional event, especially a major sporting event that is held annually: a golf classic”.

(Sự kiện truyền thống, đặc biệt là sự kiện thể thao trọng đại diễn ra hằng năm: một classic (sẽ dịch sau) về môn golf).

The Free Dictionary (Online): Y hệt như Answers.com.

Còn Webster’s New World College Dictionary (1997) thì:

– “noun (…)3.a famous traditional or typical event”.

– (danh từ (…)3. sự kiện điển hình hoặc truyền thống nổi tiếng).

Tương ứng với danh từ classic này của tiếng Anh là các danh từ classique của tiếng Pháp, clásico của tiếng Tây Ban Nha, classico của tiếng Ý, clássico của tiếng Bồ Đào Nha và Klassiker của tiếng Đức. Những từ này nên được chuyển sang tiếng Việt như thế nào? Các nhà báo thể thao và các nhà bình luận bóng đá đã làm một cách tự nhiên mà dịch thành “(trận) kinh điển”. Đây là sự sao phỏng (calque), một biện pháp thông thường của sự vay mượn từ ngữ khi ta cần chuyển một số khái niệm mới lạ (đối với ta) từ tiếng nước ngoài vào tiếng Việt, chẳng hạn guerre froide là “chiến tranh lạnh”, marché noir là “chợ đen”, package là “trọn gói”, v.v..

Cũng vậy, classic (classique, v.v.) mà chuyển thành “(trận) kinh điển” là điều hoàn toàn tự nhiên. Nói về một trận bóng giữa Real Madrid và Barcelona mà nhà bình luận M.T. gọi là “trận đấu kinh điển”, tác giả Vũ Cao Phan viết: “Tôi đã cố theo dõi kỹ để xem “cái sự kinh điển” ấy nó diễn ra như thế nào. Không như thế nào cả vì chẳng có gì để có thể gọi là kinh điển”. Nếu ai cũng đòi làm như kiểu lý luận của tác giả Vũ Cao Phan thì hẳn là người ta phải dùng nhiệt kế để đo xem “chiến tranh lạnh” đã xuống đến bao nhiêu độ âm chăng? Huống chi, muốn biết nó “kinh điển” như thế nào thì phải phân tích chi tiết về đội hình, về chiến thuật, về nhiệm vụ và tài nghệ của từng cầu thủ, v.v. tóm lại là về đấu pháp của hai bên, về sự đấu trí của hai huấn luyện viên, chứ đâu có thể hạ một câu đơn giản là “chẳng có gì để có thể gọi là kinh điển”. Thật là không công bằng khi nói như thế về những trận kinh điển giữa hai câu lạc bộ đã nêu. Xin hãy đọc một đoạn của FIFA.com (bằng tiếng Pháp mà chúng tôi dịch sang tiếng Việt) ngày20-10-2006 dưới nhan đề “Trận kinh điển: Real Madrid – FC Barcelona”:

“Mỗi khi Real Madrid và FC Barcelona giao tranh, tất cả mọi con mắt đều hướng về Tây Ban Nha. Cứ mỗi lần hai câu lạc bộ này gặp nhau, hàng ngàn hàng ngàn người say mê quả bóng tròn đều nín thở, dù họ đang ở trên bán đảo Iberia hay ở nơi nào trên hành tinh. Bên kia dãy Pyrénées (Người Pháp ở bên này dãy Pyrénées – AC), sự kiện này có sức mê hoặc mạnh đến nỗi ngay cả những ai bàng quan nhất cũng trưng ra biểu hiệu của một trong hai câu lạc bộ. Chủ nhật này, tại sân Santiago Bernabéu, 80.000 khán giả may mắn sẽ hoà nhịp tim vào cuộc biểu diễn do một nhóm cầu thủ xuất sắc nhất hành tinh trình bày”.

Chưa kể đến diễn tiến của trận đấu, chỉ mới nói về cái không khí chung quanh, ta cũng đã có thể cảm nhận được sơ sơ cái tính kinh điển của sự kiện thể thao đang xét rồi.

Điểm duy nhất – thực ra cũng rất quan trọng – mà chúng tôi hoàn toàn nhất trí với tác giả Vũ Cao Phan là ta không nên lạm dụng hai tiếng kinh điển. Chúng tôi hoàn toàn đồng ý với tác giả rằng 3 trường hợp mà tác giả đã dẫn ra từ 3 tờ báo khác nhau, là những thí dụ về cách dùng từ tuỳ tiện. Nếu ta quan sát rộng hơn, ta sẽ thấy có những cách dùng bất hợp lý khác nữa, chẳng hạn cái nhan đề “Những trò lừa kinh điển qua e-mail”, tưởng như vô thưởng vô phạt nhưng lại có vấn đề. Vấn đề là ở chỗ kinh điển là một đơn vị từ vựng mang sắc thái biểu cảm: nó chỉ dùng cho cái gì tốt, tích cực chứ không phải cho cái gì xấu, tiêu cực. Trò lừa thì làm sao có thể “kinh điển” cho được?

Trở lại với hai tiếng kinh điển dùng cho một số trận bóng, như ông đã đặt vấn đề, chúng tôi thấy đây là một cách dịch thích hợp (đối với từ classic của tiếng Anh) mà các nhà báo thể thao và các nhà bình luận bóng đá đã thực hiện để góp vào tiếng Việt một lối nói mới và một khái niệm mới.

§ 1210. Kiến thức ngày nay, số 602

ĐỘC GIẢ: Xin giới thiệu bài Trường can hành của Thôi Hiệu và bản dịch của Ngô Tất Tố.

AN CHI:

Trường can hành

I.

Quân gia hà xứ trú?

Thiếp trú tại Hoành Đường.

Đình thuyền tạm tá vấn,

Hoặc khủng thị đồng hương.

II.

Gia lâm Cửu Giang thuỷ,

Lai khứ Cửu Giang trắc.

Đồng thị Trường Can nhân,

Sinh tiểu bất tương thức.

Bản dịch thơ của Ngô Tất Tố:

I.

Nhà chàng đâu tá chàng ơi,

Nhà em thì ở phía ngoài Đê Ngang.

Dừng thuyền hỏi chuyện nào! Chàng!

Đôi ta may ở cùng làng cũng nên.

II.

Nhà anh ở bến Cửu Giang,

Bên con sông ấy anh thường lại qua.

Trường Can cùng quán đôi ta

Xa nhau từ nhỏ, hoá ra lạ lùng*.

§ 1211. Kiến thức ngày nay, số 603

ĐỘC GIẢ: Ngoài những cuộc thi Hoa hậu thế giới (Miss World) hàng năm, nhiều năm gần đây, người ta còn sanh ra cái sự thi tuyển Mr. World (Mister World) dành cho phái “đực rựa” nữa. Xin hỏi ông An Chi mấy tiếng Mr. World (Mister World) nên được chuyển sang tiếng Việt như thế nào cho hợp lý?

AN CHI: Nhiều phương tiện truyền thông đã dịch Mr. World thành “Nam hậu Thế giới”. Chẳng hạn trên mạng 24h.com.vn ngày 10-4-2007, dưới nhan đề “Truyền hình trực tiếp cuộc thi “Mr. World” trên VTC1”, ta đọc thấy:

“Theo thông báo mới nhất của Đài Truyền hình kỹ thuật số VTC, cuộc thi “Nam hậu Thế giới” – Mr. World 2007: nơi hội tụ của những người đàn ông trẻ đẹp nhất hành tinh, sẽ được phát sóng vào 20h ngày 14-4-2007 trên kênh VTC1”.

Trước đó, trong thông báo số 24 TB/HSV ngày 6-3-2007 về việc “Tham gia đợt hội trại chào mừng 76 năm ngày thành lập Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh” của Hội sinh viên trường Đại học Công nghệ (thuộc Hội sinh viên Đại học quốc gia Hà Nội) gửi sinh viên các lớp do chánh văn phòng Bùi Thị Thu Hương ký, ta cũng đọc thấy:

“I. Nội dung:

(…)

–Thi Nam Hậu (Cuộc thi dành cho phái mạnh để chọn ra các danh hiệu “Người đàn ông có nụ cười quyến rũ nhất, người đàn ông đẹp nhất…)”.

Trên Tienphong Online ngày 15-3-2007, dưới nhan đề “Hồ Đức Vĩnh dự thi Mr. World 2007”, ta cũng đọc thấy:

“Từ 12-3, cuộc thi “Nam hậu thế giới 2007” rục rịch khởi động với 50 người đàn ông, là những sinh viên, giáo viên, người mẫu…từ khắp nơi trên thế giới, tại đảo Hải Nam, Trung Quốc”.

Còn nhiều tác giả và phương tiện truyền thông khác nữa cũng gọi Mister World (của từng năm) là “Nam hậu thế giới” nhưng đáng buồn là cách gọi này chẳng mang lại cho họ một chút vinh dự nào. Ngược lại, nó đã biến họ thành những người “lại cái” Hậu 后 là một yếu tố Hán Việt, có nghĩa là vợ vua, như có thể thấy trong các cấu trúc hoàng hậu, thái hậu, mẫu hậu, v.v. nghĩa là đặc dụng để chỉ một nhân vật thuộc phái đẹp, có chồng là vua. Vậy đã là nữ thì còn là nam thế nào được mà gọi là “nam hậu”?

Chữ nam chỉ có thể đi chung với những danh từ hay danh ngữ dùng cho cả hai giới như: nam công nhân (đối với nữ công nhân), nam công trình sư (đối với nữ công trình sư), nam doanh nhân (đối với nữ doanh nhân), v.v.. Còn hậu thì không.

Trong điều kiện hiện tại, chúng tôi cho rằng hợp lý nhất là dịch Mr. World (Mister World) thành “Nam khôi thế giới”, như một số tác giả đã làm, chẳng hạn Trần Thuyên trên Kiến thức ngày nay, số 601.

§ 1212. Kiến thức ngày nay, số 603

ĐỘC GIẢ: Tôi nghe người ta nói trong thiên “Hương đảng” của sách “Luận ngữ”, Khổng Tử có dạy về phương pháp ẩm thực. Xin cho biết ngài đã dạy như thế nào, qua cả nguyên văn và lời dịch.

AN CHI: Sau đây là nguyên văn của đoạn hữu quan và lời dịch của Nguyễn Hiến Lê:

“Tự bất yếm tinh, khoái bất yếm tế. Tự ế nhi ái, ngư nỗi nhi nhục bại bất thực. Sắc ác bất thực, xú ác bất thực. Thất nhẫm bất thực, bất thời bất thực. Cát bất chính bất thực, bất đắc kì tương bất thực. Nhục tuy đa, bất sử thắng tự khí. Duy tửu vô lượng, bất cập loạn. Cô tửu, thị bô, bất thực. Bất triệt khương thực. Bất đa thực. Tế ư công, bất túc nhục. Tế nhục bất xuất tam nhật, xuất tam nhật, bất thực chi hĩ. Thực bất ngữ, tẩm bất ngôn. Tuy sơ tự, thái canh, tất tế, tất trai như dã”.

Dịch. – Cơm càng trắng tinh càng tốt, (càng thích), gỏi thái càng nhỏ càng tốt. Cơm hẩm và thiu, cá ươn mà thịt đã nhão thì không ăn. (Thức ăn mà) sắc đã biến, hư rồi, không ăn: mùi hôi cũng không ăn. Nấu mà chưa chín hay chín quá, không ăn. Không đúng bữa không ăn. (Có sách dịch là không ăn những vật trái mùa). Cắt không ngay ngắn (hoặc không đúng cách), không ăn. Nước chấm không thích hợp, không ăn. Dù có nhiều thịt, (Khổng Tử) cũng ăn ít thịt hơn cơm. Duy có rượu là không hạn chế, nhưng không uống tới say. Rượu bán ở cửa hàng không uống, thịt mua ở chợ không ăn. Bữa nào cũng ăn gừng. Không ăn tới quá no. Tế ở công miếu rồi, được phần thịt thì ông phân phát ngay, không để cách đêm. (Vì thịt tế vào buổi sáng thì làm vào hôm trước, nếu để cách đêm nữa, qua ngày hôm sau là ba ngày, thịt ôi đi. Thịt cúng tổ tiên, không để quá ba ngày, quá ba ngày thì không ăn. Khi ăn, không đàm luận, khi ngủ không nói chuyện. Tuy là cơm thô, canh rau, mà trước khi ăn cũng cung kính cúng vái như lúc trai giới.

1213 – 1227

§ 1213. Kiến thức ngày nay, số 603

ĐỘC GIẢ: Xin giới thiệu bài “Xuân nhật tuý khởi ngôn chí” của Lý Bạch và bản dịch của Tản Đà.

AN CHI: Sau đây là nguyên văn tiếng Hán (phiên âm):

Xuân nhật tuý khởi ngôn chí

Xử thế nhược đại mộng.

Hồ vi lao kỳ sinh?

Sở dĩ chung nhật tuý.

Đồi nhiên ngoạ tiền doanh.

Giác lai miện đình tiền.

Nhất điểu hoa gian minh.

Tá vấn thử hà nhật?

Xuân phong ngữ lưu oanh.

Cảm chi dục thán tức,

Đối tửu hoàn tự khuynh.

Hạo ca đãi minh nguyệt.

Khúc tận dĩ vong tình.

Ngày xuân say rượu dậy nói chí mình

Ở đời như giấc chiêm bao

Cái thân còn đó, lao đao làm gì?

Cho nên suốt buổi say lì

Nằm lăn trước cộ t, biết gì có ta.

Tỉnh thôi đưa mắt sân nhà.

Một con chim hót bên hoa ngọt ngào.

Hỏi xem: nay đó ngày nào?

Ngày xuân gió mát, vui chào tiếng oanh.

Ngậm ngùi cám cảnh sinh tình,

Nghiêng bầu, mình lại với mình làm vui.

Hát ran, chờ tấm trăng soi,

Thoạt xong câu hát thời rồi đã quên.

(Ngày Nay, số 91, 26-12-1937)

Dịch nghĩa:

Ngày xuân say rượu tỉnh dậy nói chí mình

Ở trên đời giống như ở trong giấc mộng lớn.

Làm chi cho vất vả thân mình.

Cho nên suốt ngày ta say sưa,

Nằm lăn quay ra ngủ trước hiên.

Lúc tỉnh dậy ngó ra phía trước sân,

Thấy một con chim hót trong khóm hoa.

Ướm hỏi người ta, hôm nay là ngày gì,

Mà con chim oanh bay chuyền học nói trong gió xuân?

Xúc cảm trước cảnh ấy, ta muốn thở than.

Đối cảnh ấy ta tự nghiêng bầu rượu.

Ta cất tiếng ca vang, đợi chờ trăng sáng.

Ca hát xong, ta quên cả mối tình buồn lúc trước*.

§ 1214. Kiến thức ngày nay, số 603

ĐỘC GIẢ: Xin giới thiệu bài “Viếng bạn” (Khóc bạn) của Tú Xương.

AN CHI: Sau đây là nguyên văn, chép theo Tú Xương – Tác phẩm, giai thoại (Hội Văn nghệ Nam Định, 1987).

Viếng bạn

Đêm qua trằn trọc không yên,

Vắng người cùng bạn bút nghiên sao đành!

Ngựa xe là thói tỉnh thành,

Nào người vui thú học hành là ai?

Nhớ khi thảo sách soạn bài,

Tựa trong khóm trúc, dạo ngoài hồ sen.

Ngậm ngùi dưới nguyệt trước đèn,

Ta vui ai biết, ta phiền ai hay?

Của trời như nước như mây,

Lũ ta như dại, như ngây, như khờ.

Đi đâu một bước một chờ,

Vắng nhau một khắc một giờ khôn khuây.

Tháng năm tết đến sau này,

Cùng ai lên núi hái cây xương bồ?

Há rằng thiếu níp không bồ

Tri âm đã vắng.

Bồng hồ cũng thôi

Qua năm hương hội đến rồi,

Cùng ai vượt bể đến nơi kinh kỳ?

Dẫu cho vui thú Phụng trì.

Khi vui mà vắng cố tri thêm sầu.

Bạn đàn chưa dễ tìm nhau,

Bạn nghiên, bạn bút có đâu được nhiều!

§ 1215. Kiến thức ngày nay, số 604

ĐỘC GIẢ: Một ông bạn có cho tôi hay rằng tên của siêu sao bóng đá Zinedine Zidane đã được đặt cho một vườn hoa ở bên Pháp, mà lại là “square” mới lạ. Tôi cứ ngỡ “square” là tiếng Anh. Vậy xin nhờ ông An Chi “rà” lại xem đây là chuyện thiết thật hay thất thiệt.

AN CHI: Chuyện đã diễn ra vào ngày 1-5-2007 và được nhiều phương tiện truyền thông của Pháp nói đến, chẳng hạn:

– Le Figaro.fr (1-5-2007): “Le petit village de Pégomas honore Zidane” (Ngôi làng Pégomas nhỏ bé vinh danh Zidane).

– Yahoo! Actualités France (1-5-2007): “Le plaque du square “Zinédine Zidane”, à Pégomas” (Tấm biển của công viên Zinedine Zidane ở Pégomas).

– Maville.com (Thứ hai, 7-5): “Yazid est revenu aux sources” (Yazid (tên đệm của Zidane – AC) đã về nguồn).

– Médias MCTL (Thứ bảy, 5-5): “Zinédine Zidane, un square à son nom” (Zinedine Zidane, một công viên mang tên anh) v.v. và v.v..

Chẳng là ngay từ buổi tối của trận bán kết cúp bóng đá Thế giới 2006 tại Đức vừa qua, vị xã trưởng của Pégomas đã ngẫm nghĩ đến chuyện vinh danh Zidane bằng cách này rồi. Nghĩa là, đối với ông, việc Zidane húc đầu vào ngực Materrazzi chẳng có ảnh hưởng gì đến hoà bình thế giới cả.

Thế là lễ đặt tên “Zinedine Zidane” cho công viên của ngôi làng Pégomas sáu ngàn dân đã được tiến hành ngày 1-5-2007 vừa qua, với sự có mặt của khoảng 3.000 người, đặc biệt là của ông bà Elineau, Jean-Claude và Nicole, những người đã cho anh ở nhờ khi anh đến thử việc tại Câu lạc bộ AS Cannes hồi 1987. Ông Gilbert Pibou, vị xã trưởng nói về Zidane: “Anh đã chinh phục công chúng chẳng những bằng tài nghệ, mà còn bằng cả sự tốt bụng và sự giản dị của mình nữa. Yazid, Pégomas là nhà của bạn”. Sau đó, Zidane ký tặng cho người hâm mộ.

Tấm biển ghi mấy dòng chữ: “Square Zinedine Zidane Inauguré le ler Mai 2007 en présence de Gilbert Pibou Maire de Pégomas et du Conseil Municipal” (Công viên Zinedine Zidane, khánh thành ngày 1 tháng 5 năm 2007 trước sự hiện diện của Gilbert Pibou, xã trưởng Pégomas và Hội đồng xã).

Ở đây, square là một danh từ tiếng Pháp, có nghĩa là công viên, thường có vòng rào. Đây là một từ mượn ở tiếng Anh square, có nghĩa là quảng trường. Nhưng chính danh từ này của tiếng Anh thì lại được mượn từ tiếng Pháp trung đại esquarre (nay là équerre), có nghĩa là… ê-ke, tức thước đo góc vuông. Từ đây mới ra những cái ý khác, dẫn đến cái nghĩa vừa nói, là “quảng trường”. Khởi sự là tiếng La Tinh quattor, có nghĩa là bốn; từ đó ta có quadrus, là vuông; rồi từ quadrus, ta lại có quadrare, là làm cho vuông; rồi với tiền tố ex- để làm cho tăng nghĩa, ta mới có *exquadrare, nghĩa là đẽo cho vuông.

Hình thái La Tinh này đã cho ra tiếng Pháp trung đại esquarrer (nay là équarrir), cùng nghĩa. Esquarre, với biến thể esquerre, nay là équerre (cái ê-ke), chẳng qua chỉ là một hình thái phân từ quá khứ của esquarrer mà thôi. Vậy xét theo từ nguyên thì trong square, ta vừa có ý “vuông”, vừa có ý “bốn”. Đây chính là những ý mà ta có thể thấy trong cái nghĩa “hình vuông” của danh từ square (là hình có bốn cạnh bằng nhau và có bốn góc vuông). Đây cũng chính là những ý mà ta có thể thấy trong cái nghĩa “quảng trường” của danh từ square (là nơi bốn (ngã tư) hoặc nhiều (ngã ba, ngã năm, v.v.) con đường giao nhau (vuông góc với nhau), thường dùng làm công viên). Có thấy được như thế thì ta mới khỏi ngạc nhiên vì có nơi tuy chẳng phải là quảng trường mà vẫn được gọi là “square”, chẳng hạn Times Square ở New York (City). Rất nhiều tác giả người Việt đã dịch Times Square thành “Quảng trường Thời đại”. Chẳng có quảng trường nào cả. Đây thực ra chỉ là một giao lộ nơi mà đại lộ Broadway, rồi đại lộ số 7, cắt ngang con đường (phía Tây) số 42 của khu Manhattan ở New York mà thôi.

§ 1216. Kiến thức ngày nay, số 605

ĐỘC GIẢ: Cách đây mấy tháng, đi dự đám cưới, tôi ngồi cạnh bàn của dân kiến trúc (tôi đoán thế, qua câu chuyện của họ) và nghe lỏm được rằng một kiến trúc sư người Brazil (tôi không nhớ tên) tuổi đã ngoài 90 mà mới lấy vợ 60 tuổi. Liệu chuyện này có thực hay không và nếu có thực thì ông già đó là ai mà “quái” đến thế? Ông ta có công trình kiến trúc nào đặc biệt không?

AN CHI: Ông già “quái” đó là kiến trúc sư người Brazil Oscar Niemeyer (Ảnh 1), đến ngày 15-12-2007 thì sẽ trọn… bách niên. Ông ta sinh ngày 15-12-1907 tại Rio de Janeiro. Oscar Niemeyer nổi tiếng khắp thế giới và có công trình ở nhiều nước như Mỹ, Pháp, Cuba, Đức, Ý, Algeria, v.v.. Oscar Niemeyer “khai” về thành phần dân tộc của mình như sau:

“Tên thật của tôi là Oscar Ribeiro de Almeida de Niemeyer Soares. Ribeiro và Soares là hai cái họ có nguồn gốc Bồ Đào Nha, Almeida là Á Rập còn Niemeyer thì là Đức. Ngoài ra, như mọi gia đình Brazil khác, tôi còn có một chút máu da đen và da đỏ. Chúng tôi là những người lai như thế và tôi hãnh diện về điều đó.

Oscar Niemeyer (Ảnh 1)

Năm 1928, ở tuổi 21, Niemeyer kết hôn với Anita Baldo, con gái của một gia đình người Ý di cư. Hai ông bà sống với nhau 76 năm cho đến tháng 10 năm 2004 thì bà Anita qua đời. Họ có một người con gái, năm cháu ngoại, mười ba chắt, năm chít. Tháng 11 năm 2006, ở tuổi 99, Oscar Niemeyer đã tái hôn với cô thư ký của mình là Vera Lucia Cabrera, 60 tuổi, ít hơn ông 39 tuổi. Hôn lễ cử hành một cách kín đáo, chỉ với sự hiện diện của hai người làm chứng và một vị quan toà.

Chỉ ngày hôm sau, gia đình hai bên mới biết tin. Các phương tiện thông tin địa phương cho biết con gái của Niemeyer là Ana Maria, một người buôn tranh nổi tiếng, đã phản đối cuộc hôn nhân này.

Nếu được phép dùng lối nói của khẩu ngữ bình dân ở trong Nam thì chúng tôi sẽ nói rằng Oscar Niemeyer là một “ông già gân”. Ông già gân này khẳng định rằng mình cảm thấy như đang ở tuổi 30 và làm… tình mỗi ngày. Ông ta đã nói như thế trong một cuộc phỏng vấn đăng trên tờ tuần báo Istoé. Trước khi tái hôn khoảng một tháng, Niemeyer đã bị ngã và bị nứt xương chậu nhưng xem ra đó chỉ là chuyện nhỏ. “Thiên nhiên đã ưu ái tôi. Tôi rất ít khi bị bệnh”, ông ta nói như thế với nhà báo.

Cái làm nên đặc trưng cho các công trình kiến trúc của Oscar Niemeyer là những đường cong và, như ông nói, ông dùng những đường cong này để tôn vinh thân hình của người phụ nữ Brazil. Bằng chứng mới nhất cho lời nói này của Niemeyer là hình dáng bên ngoài của Nhà hát Nhân dân ở Niteroi (Teatro Popular de Niterói), vừa khánh thành hôm 15-4-2007 (Ảnh 2). Niemeyer cho biết rằng Nhà hát Nhân dân gợi dáng một người phụ nữ Brazil đang nằm trên thảm cỏ. Bên trong nó có 300 chỗ ngồi còn sân khấu thì có thể quay ra phía ngoài cho mười ngàn khán giả. Đây là công trình mới nhất của Niemeyer. Còn trong những tác phẩm trước đây, ta cũng nên nhắc đến một số công trình toạ lạc tại Brasilia, thủ đô mới của Brazil (sau Rio de Janeiro), như Cung Alvorada (Palacio Alvorada), Nhà thờ lớn ở Brasilia, Toà nhà Quốc hội, Bảo tàng Oscar Niemeyer, Cung Planalto (Palacio do Planalto) v.v..

(Ảnh 2)

Thế là như đã nói, đến ngày 15-12-2007 thì Oscar Niemeyer sẽ tròn 100 tuổi. Nhưng con đường sáng tạo của ông thì còn dài. Chẳng hạn, ông đã nhận lời của Tổng thống Hugo Chavez (Venezuela) thực hiện đồ án cho một tượng đài cao 100m để tôn vinh và tưởng niệm Simon Bolivar, Nhà giải phóng của nhiều nước Mỹ La Tinh. Và còn Con đường Niemeyer, con đường thật, Caminho de Niemeyer khởi công từ 2001, dọc theo đó là các công trình văn hoá và tâm linh như: Catedral Batista (Nhà thờ phái Baptist), Fundação OscarNiemeyer (Quỹ Oscar Niemeyer), Centro de Memória (Trung tâm Tưởng niệm), Teatro Popular (Nhà hát Nhân dân, đã khánh thành), Catedral Católica (Nhà thờ Công giáo), Barcas-Estacionamento (Bến thuyền), Praça JK (Quảng trường JK (Juscelino Kubitschek)), Museu BR do Cinema (Bảo tàng Điện ảnh Brazil) và Museu de Arte Contemporânea (Bảo tàng Nghệ thuật hiện đại, khánh thành từ 1995).

Nếu muốn bắt chước cách đặt tên quyển Nam Hải dị nhân của Phan Kế Bính thì chúng tôi sẽ gọi Oscar Niemeyer là một “Ba Tây dị nhân”. Đúng là một con người khác thường. Niemeyer là một đảng viên cộng sản. Nhưng chính ông lại nói rằng mình thông cảm với niềm tin của con người về thế giới bên kia. Ông là một kiến trúc sư lừng danh thế giới. Nhưng ông lại nói: “Cuộc đời chỉ là một thoáng mà thôi, nó quan trọng hơn kiến trúc. Cần phải biết rằng ta chỉ sống gởi, rằng cuộc đời đầy lạc thú mà cũng là bể khổ. Phải sống sao cho lương thiện”. Ông còn nói với một nữ phái viên đặc biệt của tờ L’Humanité: “Tôi xin nhắc lại rằng kiến trúc không phải là cái đáng kể hơn cả. Có lúc tôi nghĩ rằng cái anh thanh niên đi phản đối sự bất công của thế giới trên đường phố là đang làm một việc còn quan trọng hơn công việc của tôi. Và khi tôi nói với các nhà báo như thế thì họ đã trố mắt kinh ngạc”.

Đấy, cái “ông già quái” mà ông đã hỏi là một con người như thế.

§ 1217. Kiến thức ngày nay, số 606

ĐỘC GIẢ: Trong một số văn bản ngày xưa viết bằng chữ Hán, ở dòng (hàng dọc) ghi niên đại, ta thấy thỉnh thoảng có xen vào hai chữ “long phi”, mà tôi hiểu theo nghĩa đen là “rồng bay”. Xin cho biết trong văn cảnh chung đó, hai chữ “long phi” thực tế có nghĩa là gì.

AN CHI: Trong văn cảnh đó, long phi có nghĩa là “năm”. Long phi cũng từng được dịch thành “rồng dậy” như có thể thấy trong câu mở đầu Sứ trình tân truyện của Nguyễn Tông Quai:

Cảnh Hưng rồng dậy thứ ba

(Tháng thu ngày tám sứ Hoa khởi trình)

Cảnh Hưng rồng dậy thứ ba có nghĩa là “Năm Cảnh Hưng thứ ba”.

*Chúng tôi chép hai câu thơ trên đây từ bài “Nguyễn Tông Quai, đường đi sứ – đường thơ” của Bùi Duy Tân (Tạp chí Hán Nôm, số 2 (81)-2007, tr. 4).

§ 1218. Kiến thức ngày nay, số 606

ĐỘC GIẢ: Xin cho biết người Trung Quốc gọi “hoa hậu” và “nam khôi” là gì? Có lẽ “hoa khôi” là “nửa kia” của “nam khôi” chăng? Ta có thể dùng “nam vương” để chỉ “nửa kia” của “hoa hậu” được không?

AN CHI: Trong tiếng Hán, hoa khôi có nghĩa là “(người) ca kỹ nổi tiếng”. Ở ta, trước đây người ta có dùng hai tiếng hoa khôi theo nghĩa “Miss (…)” nhưng có lẽ về sau đã thấy ra cái nghĩa gốc không mấy hay ho của nó nên đã thay bằng hoa hậu (nhưng hoa khôi vẫn còn tồn tại trong khẩu ngữ hoặc lối nói thân mật). Người Trung Quốc gọi hoa hậu là “tiểu thư” và nam khôi là “tiên sinh”. Miss World là “Thế giới Tiểu thư” còn Mr (Mister) World là “Thế giới Tiên sinh”. Hai yếu tố “hậu” và “vương” không phản ánh được cái nghĩa tế nhị và chính xác của Miss và Mr (Mister).

§ 1219. Kiến thức ngày nay, số 606

ĐỘC GIẢ: Qua loạt bài bàn về hai câu đối của cụ Vũ Phạm Hàm và một số bài nói đến niên biểu và ngữ nghĩa của Truyện Kiều trước đây giữa ông và một số vị khác, tôi nhận thấy chuyên mục Chuyện Đông chuyện Tây không còn là chuyện Đông chuyện Tây như ý nghĩa ban đầu của nó nữa, mà lần lượt trở thành một diễn đàn để ông phổ biến cái chủ quan của mình như để dạy người khác vậy! Rồi khi cái chủ quan lên đến đỉnh điểm và sai sót, gặp sự tranh luận của độc giả, ông xoay ra hơn thua một cách lố bịch và cuối cùng là thái độ hàm hồ quá đáng y chang của kẻ hợm mình. Đây cũng là ý kiến của một số đông độc giả từng yêu thương tờ tạp chí.

Cái hàm hồ mới nhất là trên Kiến thức ngày nay, số 597 (trả lời ông Đinh Cao Trác), ông nhân danh trình độ thưởng thức và kinh nghiệm sống của mình trong hai mươi năm ở miền Bắc, cũng như của một người bạn thân để chê bai, bắt bẻ nhà văn Tô Hoài qua tác phẩm Ba người khác.

Cùng một đề tài, Dương Thu Hương tự nhận mình không phải nhà văn, chỉ kể lại chuyện thật (vì bức xúc) trong Vĩ nhân tỉnh lẻ, Những thiên đường mù nhưng nổi tiếng mà không bị ai vạch lá tìm sâu, chê bai chỉ trích. Ngược lại, Tô Hoài, một nhà văn chuyên nghiệp, nổi tiếng từ hơn nửa thế kỷ trước, nay viết một quyển tiểu thuyết vừa kể chuyện thật xã hội, vừa hư cấu thì ông lại bới lông tìm vết để bắt bẻ, hậm hực và thẳng thừng “không mê”. Vậy trong ông có cái “mê” hay “không mê” nào khác nhau trong đời sống hay không?

Nếu tôi nhớ không lầm, trên một số báo nào đó, để nhắc ai đó, ông đã từng dẫn câu “Trí giả thiên luận tất hữu nhất thất”. Lẽ nào ông lại quên với mình sao, hay ông không nhận mình là trí thức nhưng lại ưa chỉ vẽ cho thiên hạ?! Riêng tôi thường nhớ câu “Đa ngôn đa quá”, thưa ông!

AN CHI: Chúng tôi rất hân hạnh nhận được những lời góp ý của ông. Xin công bố để toàn thể bạn đọc của Chuyện Đông chuyện Tây nhận định xem có thật là chúng tôi đã lố bịch và hợm mình, có thật là Chuyện Đông chuyện Tây đã “biến chất”, như ông (và “một số đông độc giả” (?)) đã khẳng định hay không. Cá nhân chúng tôi thì xin miễn trả lời. Cũng xin miễn bàn về chuyện Những thiên đường mù và Dương Thu Hương mà chỉ xin nói rõ thêm về Ba người khác và Tô Hoài là những chuyện trực tiếp liên quan đến ý kiến của chúng tôi trên Kiến thức ngày nay, số 597, mà ông đã chỉ trích.

Xin nói thẳng rằng chúng tôi chẳng bới lông tìm vết mà cũng không hề hậm hực với Tô Hoài. Chúng tôi chỉ nhận xét về cách dùng từ của nhà văn này với tư cách của một người đọc muốn được tận hưởng chân, thiện, mỹ trong khi thưởng thức văn học mà thôi. Còn Tô Hoài thì chẳng có đặc ân đặc quyền gì trước sự nhận xét của công chúng, dĩ nhiên là một sự nhận xét nghiêm túc, khách quan và “có kiến thức”. Vậy, tốt nhất là ông nên dùng kiến thức của mình để phản bác những trường hợp mà chúng tôi cho là Tô Hoài đã sai về chính tả hoặc từ ngữ thay vì chỉ nói chay để quy chụp cho chúng tôi là hậm hực và bới lông tìm vết.

Ông lại còn mạnh mẽ chỉ trích chúng tôi “thẳng thừng không mê” Ba người khác của Tô Hoài; rồi lại còn hỏi vặn xem chúng tôi “có cái mê hay không mê nào khác nhau trong đời sống hay không”. Mê hay không mê cái gì đó trong đời sống là chuyện riêng của cá nhân. Còn không mê Ba người khác của Tô Hoài là quyền của chúng tôi, không ai có thể áp đặt được. Một số nhà phê bình đã tung hô tác phẩm đó đến mức mà chúng tôi cho là quá đáng và điều này, như đã nói trên Kiến thức ngày nay, số 597, có lẽ “xuất phát một phần là từ một niềm khao khát chính đáng: những chuyện và truyện về các đề tài cấm kỵ sẽ được công bố một cách dễ dàng”. Cửu hạn phùng cam vũ mà lại!

Nhưng cái chất cam của Ba người khác, theo chúng tôi, thì lại chẳng được ngọt gì cho lắm. Chẳng qua người ta đã lăng-xê nó một cách quá đáng trong khi mà chính người lăng-xê cũng chưa hiểu rõ và đúng về tác giả và/hoặc tác phẩm. Về cái nhan đề của nó, chẳng hạn, Phạm Xuân Nguyên nói trong cuộc toạ đàm:

– Ba người khác thì nhiều người nghĩ là ba người sau cải cách, ba anh đội trở lại đời thường, ý kiến của tôi là ba người khác nhập vào và sai khiến họ.

Nhưng chính Tô Hoài thì – khi được Phạm Xuân Nguyên hỏi: “Vì sao bác đổi tên truyện từ Chuyện ba người thành Ba người khác? – đã giải thích một cách thật thà và tự nhiên:

– Vì Chuyện ba người không được in, tôi chán nên đổi văng mạng, còn cứ đem phân tích thì vẽ vời ra thôi (Chúng tôi nhấn mạnh – AC).

Ấy thế nhưng người ta cứ thích vẽ vời, mặc dù, như đã nói, người ta chưa hiểu rõ và đúng về tác giả và/hoặc tác phẩm, đặc biệt là về cái chữ “tốt” của nó. Lại Nguyên Ân, chẳng hạn, đã nói như sau, khi trả lời phỏng vấn:

– Trong Chiều chiều, người đọc thấy nhà văn “của mình” đã đi làm một ông tổ trưởng dân phố và phải làm cả cái việc là kiểm tra hố xí thùng thì ở Ba người khác, cái “tôi” ấy đã về nông thôn trong vai đội phó đội cải cách, đã ăn trộm bánh đúc ngô và ngủ với “chuỗi, rễ” (quần chúng được chọn để phát động đấu tố địa chủ) ngoài ruộng. Cách chọn vị trí thể hiện, hoá thân vào một nhân vật xưng “tôi” nào đó, giúp nhà văn “trần tình” được nhiều hơn, và cảm giác tin cậy của người đọc khi đọc ông cũng ngày một nhiều hơn là vì thế.

(“Nhà văn Tô Hoài với Ba người khác”, Diễn đàn văn học trẻ, www.thotre.com).

Ở đây, Lại Nguyên Ân đã phạm một sai lầm thô thiển là đồng nhất hoá cái “tôi” trong Chiều chiều với cái “tôi” trong Ba người khác. Chiều chiều là hồi ký nên “tôi” ở đây là chính tác giả Tô Hoài còn Ba người khác là tiểu thuyết nên “tôi” ở đây thì chỉ là anh đội Bối mà thôi. Cho dù anh đội Bối có mang đến 90% cái cốt cách của Tô Hoài thì, về nguyên tắc, ta vẫn không có quyền đánh đồng anh ta với tác giả của Ba người khác. Không riêng gì Lại Nguyên Ân, Phạm Xuân Nguyên cũng mắc sai lầm tương tự. Chẳng thế mà nhà phê bình văn học này lại hỏi thẳng Tô Hoài:

– Còn chuyện quan hệ với rễ chuỗi thì sao?

Thế mà nhà văn của chúng ta cũng xác nhận một cách thật thà và tự nhiên:

– Có khi có, có khi không. Có khi ôm ấp rễ chuỗi nhưng nó bảo nó “có tháng”.

Hoá ra Ba người khác không phải là tiểu thuyết mà là tự truyện? Và Tô Hoài đã từng ăn cắp bánh đúc, từng làm tình với rễ chuỗi ở ngoài ruộng, v.v..? Câu hỏi này cần được các nhà phê bình hữu quan và chính tác giả giải đáp. Mong lắm thay! Nếu không thì Chuyện ba người – mà bây giờ là Ba người khác – sẽ còn là chuyện mơ màng (Đây là hai tiếng mà Tô Hoài sính dùng) dài dài. Tô Hoài đã “mơ màng” tự nhận trong cuộc toạ đàm:

– Tôi (…) bao giờ cũng viết bằng cái thực tế nhất định cộng với một chút mơ màng. Ba người khác cũng thế, tôi chỉ là anh Bối thôi. Anh Bối không biết gì nhưng anh Bối đi cải cách ba lần nên viết được.

Thế đấy, thưa ông Lê Xuân Thới (Quảng Ngãi)! Với Ba người khác và cuộc toạ đàm về tác phẩm này, ta mới biết rằng cái ranh giới giữa tự truyện và tiểu thuyết đôi khi làm cho người đọc phải “mơ màng”. Chính cái sự “mơ màng” này là một trong những lý do quan trọng khiến chúng tôi không thể mê Ba người khác của Tô Hoài vì, cứ theo lời của các vị đó thì chúng tôi cũng khó lòng biết được nó có phải đích thực là tiểu thuyết hay không.

§ 1220. Kiến thức ngày nay, số 607

ĐỘC GIẢ: Tên nước “Nga” được phiên âm ra chữ Hán là “Nga La Tư”. Tôi đoán “La Tư” là chữ Russ, vậy “Nga” là phiên âm từ chữ gì?

AN CHI: Ông đã nêu một câu hỏi rất thích đáng và thú vị. Nhiều tác giả đã giải thích một cách rất tự tin rằng cả ba âm tiết Nga La Tư đều là những tiếng dùng để phiên âm địa danh Russia của tiếng Anh. Các vị đó chẳng cần quan tâm xem nếu quả đúng như thế thì tiếng (âm tiết) “Nga” tương ứng với âm hoặc âm tiết nào của Russia. Đó là còn chưa kể rằng khi ba tiếng Nga La Tư ra đời trong tiếng và chữ Hán để chỉ quốc gia mà tiếng Anh gọi là Russ, rồi về sau là Russia, thì người Trung Quốc thậm chí còn chưa tiếp xúc với tiếng Anh. Quả đúng như thế thật vì danh xưng (Nga) La Tư xuất hiện trong thư tịch của Trung Hoa vào cuối đời Nguyên (1206 – 1368) đầu đời Minh (1368 – 1644), nghĩa là vào khoảng giữa thế kỷ XIV Lúc bấy giờ, người Trung Hoa gọi nước Nga là La Tư 羅斯 hoặc La Sát 羅刹. Âm Bắc Kinh (Quan thoại) của La Tư là luósì còn của La Sát là luóshà, phản ánh gần đúng danh xưng Ross(ia) của tiếng Nga mà người Trung Quốc biết được nhờ tiếp xúc với các bộ lạc sinh sống ở phía Tây của nước mình. Đến đời Thanh thì nhà cầm quyền xem ra lại thích phiên âm tên của nước Nga từ tiếng Mông Cổ, mà nhiều từ ngữ cũng đã từng được biết đến từ đời Nguyên. Một đặc điểm quan trọng của tiếng Mông Cổ là nó không có từ nào bắt đầu bằng l- hoặc r-; nói một cách khác, hai phụ âm l- và r- không thể đứng đầu âm tiết đầu tiên của từ trong thứ tiếng này. Vì vậy nên người Mông Cổ không thể chấp nhận cách phát âm “Rossia” (có r- khởi đầu). Họ đã xử lý bằng cách lặp lại nguyên âm chính của ros là “o” làm âm tiết đầu tiên cho hình thức phiên âm. Do đó mà Rossia của tiếng Nga đã trở thành Orossia trong tiếng Mông Cổ.

Ban đầu Orossia được phiên âm sang tiếng Trung Quốc thành Oát La Tư 斡羅斯 (âm Bắc Kinh là Wòluósì) hoặc Ngạc La Tư 鄂 羅斯 (âm Bắc Kinh là Èluósì). Về sau, khi biên soạn Đại Thanh nhất thống chí, người ta lại phiên Orossia thành Nga La Tư 俄羅斯 (âm Bắc Kinh là Éluósì), rồi hình thức này trở thành thông dụng cho đến tận ngày nay và Nga La Tư đã được nói tắt thành “Nga”.

Chữ nga 俄 không chỉ dùng để phiên âm “o” trong Orussia, mà còn dùng để phiên âm “o” trong nhiều địa danh hoặc nhân danh khác, chẳng hạn:

– Obadiah thành Nga Ba Để Á.

– Ohio thành Nga Hợi (Hãi) Nga.

– Oklahoma thành Nga Khắc Lạp Hà Mã.

– Ophir thành Nga Phỉ.

– Oregon thành Nga Lặc Cương.

– Ostrava thành Nga Tư Đặc Lạp Phát, v.v..

§ 1221. Kiến thức ngày nay, số 607

ĐỘC GIẢ: Các rạp vừa chiếu bộ phim Hàn Quốc “Sắc đẹp ngàn cân” mà theo lời giới thiệu thì tên gốc là “200 Pounds Beauty”. Xin cho biết tại sao 200 pounds lại thành ra tới “ngàn cân”?

AN CHI: Có lẽ vì dịch giả của ngành điện ảnh và một số nhà báo cho rằng 200 pounds chỉ mới là 9 yến, nghĩa là 90 cân, tức kí-lô (một pound bằng khoảng 450 gam), chưa đầy một tạ (100 kí) nên một sắc đẹp như thế cũng chưa đáng gọi là đẹp chăng? Có lẽ vì thế nên họ mới dùng đến “ngàn cân”, nghĩa là đến một “kí-lô kí-lô”, để diễn tả nó chăng?

Thật ra, dù có diễn đạt thành “sắc đẹp ngàn cân”, “sắc đẹp một tạ” hay “sắc đẹp hàng tấn”, v.v. thì đó cũng đều là những lối nói vô nghĩa. Lý do: giữa sắc đẹp và “ngàn cân”, “một tạ”, “hàng tấn”, v.v. không hề có sự tương hợp ngữ nghĩa. Nói toạc ra, chẳng làm gì có sắc đẹp mà lại cân bằng kí-lô. “Sức mạnh ngàn cân” thì còn tạm được, mà cũng chỉ là tạm được chứ “sắc đẹp ngàn cân” thì chỉ là một lối nói vô duyên. Điều tai hại là ở chỗ các vị không ngờ rằng beauty không chỉ có nghĩa là sắc đẹp, mà còn có nghĩa là người đẹp, là mỹ nhân nữa. 200 Pounds Beauty chẳng qua là “người đẹp (nặng) một tạ” (Chúng tôi làm tròn “9 yến” thành “một tạ” cho dễ nghe). Chẳng là ở trong phim, ta có hai người đẹp, một người thon thả mà hát tồi, hát dở còn người hát hay, hát giỏi thì lại nặng đến cỡ 200 pounds. Vì thế nên mỗi lần nàng thon thả ra trình diễn thì nàng “có da có thịt” đứng bên cánh gà để hát thay. Chuyện còn dài nhưng đại khái là như thế.

Cũng với cái nghĩa đã nói, ta còn có một tên phim khác có thể lấy làm thí dụ là Beauty and the Beast, mà tên tiếng Pháp là La Belle et la Bête. Beauty, la Belle, ở đây là Người đẹp, là Mỹ nhân, chứ không phải là “sắc đẹp”!

§ 1222. Kiến thức ngày nay, số 607

ĐỘC GIẢ: Trên mạng của báo Quốc tế điện tử, www.mofa. gov.vn/quocte, tác giả Nguyễn Năng Lượng (Hai Bà Trưng, Thái Bình) đã khẳng định rằng “Cáp Nhĩ Tân” là tên bằng tiếng Trung Quốc của Cape Town ở Nam Phi. Xin cho biết có đúng không?

AN CHI: Cáp Nhĩ Tân 哈爾濱 là một địa danh ở Trung Quốc mà người Anh gọi là Harbin, còn Cape Town thì người Trung Quốc phiên âm thành Khai Phổ Đôn 開普敦 đọc theo âm Bắc Kinh là Kàipǔdùn.

§ 1223. Kiến thức ngày nay, số 607

ĐỘC GIẢ: Xin giới thiệu bài “Quan san nguyệt” của Lý Bạch và bản dịch thơ của thi sĩ Tản Đà.

AN CHI: Sau đây là bài thơ và bản dịch mà ông yêu cầu, chép theo Thơ Đường do Tản Đà dịch, Nguyễn Quảng Tuân biên soạn, Nhà xuất bản Trẻ và Hội Nghiên cứu và giảng dạy văn học Thành phố Hồ Chí Minh, ấn hành năm 1989, trang 57 – 58:

Quan san nguyệt

Minh Nguyệt xuất Thiên San

Thương mang vân hải gian

Trường phong kỷ vạn lý,

Xuy độ Ngọc Môn quan.

Hán hạ Bạch Đăng đạo,

Hồ khuy Thanh Hải loan.

Do lai chinh chiến địa,

Bất kiến hữu nhân hoàn.

Thú khách vọng biên sắc,

Tư quy đa khổ nhan.

Cao lâu đương thử dạ,

Thán tức vị ưng nhàn.

Trăng quan san

Vừng trăng ra núi Thiên San,

Mênh mang nước bể mây ngàn sáng soi.

Gió đâu muôn dặm chạy dài,

Thổi đưa trăng sáng ra ngoài Ngọc Môn.

Bạch Đăng quân Hán đóng đồn,

Vụng kia Thanh Hải dòm luôn mắt Hồ.

Từ xưa bao kẻ chinh phu,

Đã ra đất chiến, về ru mấy người?

Buồn trông cảnh sắc bên trời,

Giục lòng khách thú nhớ nơi quê nhà.

Lầu cao, đêm vắng, ai mà,

Đêm nay than thở ắt là chưa nguôi.

§ 1224. Kiến thức ngày nay, số 607

ĐỘC GIẢ: Cách đây khá lâu, ông có nói rằng ren trong ren rua bắt nguồn từ tiếng Bồ Đào Nha. Còn ben thì do thứ tiếng nào mà ra hay là thuần Việt? Chị em chúng tôi khi đi may áo, người thì đòi “nhấn ben”, người thì không chịu “làm ben” (cứ để cho tự nhiên!) nhưng hầu như chẳng ai biết từ này do đâu mà ra.

AN CHI: Ben là do tiếng Pháp pince mà ra.

Từ điển Pháp – Việt do Lê Khả Kế làm tổng biên tập và do Agence de Coopération Culturelle et Technique của Pháp ấn hành năm 1981 đã dịch danh từ này là:

“6. đường [khâu] chiết (ở áo…, cho bớt rộng)”.

§ 1225. Kiến thức ngày nay, số 607

ĐỘC GIẢ: Có người giảng hai câu:

Nhẫn nhất thời phong bình lãng tĩnh.

Nhượng tam bộ hải khoát thiên cao.

Là:

Nhịn một khắc gió lặng sóng yên

Nhường ba bước biển rộng trời cao.

Nhưng có người lại cho rằng câu thứ hai sai ở chữ “cao” (chữ cuối cùng). Vậy để cho chính xác, hai câu đó phải đọc là:

Nhẫn nhất thời phong bình lãng tĩnh

Nhượng tam bộ hải khoát thiên không.

Và phải hiểu là:

Nhìn một lúc gió lặng sóng yên

Nhường ba bước biển rộng trời quang.

Xin cho biết cách hiểu nào đúng?

AN CHI: Trong trường hợp này thì chữ không mới đúng (tuy tiếng Hán cũng có thành ngữ hải khoát thiên cao). Nhưng ở đây ta không thể hiểu phong bình lãng tĩnh là “gió lặng sóng yên” và hải khoát thiên không là “biển rộng trời quang” vì đây chỉ mới là nghĩa đen của hai thành ngữ đang xét. Thực ra phong bình lãng tĩnh ở đây là bình yên vô sự còn hải khoát thiên không là phóng khoáng, không câu nệ. Hán Đại thành ngữ đại từ điển giảng thành ngữ trước là “bình an vô sự” còn thành ngữ sau là “hào phóng bất câu (nệ)”.

§ 1226. Kiến thức ngày nay, số 608

ĐỘC GIẢ: Gần đây tôi có hỏi ông An Chi về xuất xứ của đôi câu đối:

Chén tân khổ nhắp ngon mùi chánh khí

Ngọn quang minh hun mát tấm trung can.

và ông đã trả lời cho tôi ngắn gọn mà rành mạch trên Kiến thức ngày nay, số 601. Nhưng mới đây, trên Kiến thức ngày nay, số 607, trong bài “Về một câu trả lời” (nhận xét về câu trả lời của ông), tác giả Tôn Nữ Trầm Hương đã khẳng định rằng đó không phải là hai câu đối mà là hai phần vế của câu thứ 9 trong bài “Văn tế Phò mã chưởng hậu quân Võ Tánh và Lễ bộ thượng thư Ngô Tòng Châu” của Đặng Đức Siêu. Xin thưa với ông An Chi và bà Tôn Nữ Trầm Hương rằng bài “Văn tế (…)” của Đặng Đức Siêu thì tôi có biết còn cái tôi không biết thì lại là xuất xứ của đôi câu đối đã nêu – Tôi nhấn mạnh là đôi câu đối – mà bà Tôn Nữ Trầm Hương không công nhận. Vậy xin vui lòng cho biết ý kiến của ông đối với ý kiến của bà Trầm Hương.

AN CHI: Có lẽ do bị bài “Văn tế” của Đặng Đức Siêu ám ảnh quá nặng nề nên tác giả Tôn Nữ Trầm Hương không thể “tưởng tượng” được rằng hai câu mà ông đã nêu để hỏi là một đôi câu đối hoàn chỉnh và đặc sắc do Phạm Quỳnh tận dụng lời lẽ trong bài “Văn tế (…)” của Đặng Đức Siêu để ghép thành mà không cần nhắc đến tên của tác giả gốc. Sở dĩ không nhắc tên của tác giả gốc là vì, cho đến lúc bấy giờ, “Văn tế Phò mã (…)” của Đặng Đức Siêu vẫn còn được quan niệm là một bài văn được nhiều người biết đến nên tất nhiên người ta sẽ biết rằng hai câu đó không phải là văn của Phạm Quỳnh. Nhưng cái công “tuyển trạch” thì chắc chắn thuộc về ông ta. Nếu không có Phạm Quỳnh đem chúng ra đặt cạnh nhau thì ta làm sao có được một đôi câu đối súc tích và ý nhị để nói về cái khí phách của Võ Tánh và Ngô Tòng Châu như:

Chén tân khổ nhắp ngon mùi chánh khí

Ngọn quang minh hun mát tấm trung can?

Đối với nhau chan chát ở từng chữ, từng ngữ, từng thành phần câu như thế mà bảo không phải câu đối thì rõ ràng là chẳng thực tế một chút nào! Nói rằng đây không phải là câu đối do Phạm Quỳnh làm thì nghe còn được; đến như nói rằng đây không phải là câu đối thì nghe khó lọt lỗ tai.

§ 1227. Kiến thức ngày nay, số 608

ĐỘC GIẢ: Tôi nghe nói có người đã tập Kiều để vịnh xe ô tô. Xin cho biết bài vịnh đó như thế nào?

AN CHI: Có văn bản chỉ có hai câu:

Thênh thang đường cái thanh vân

Một xe trong cõi hồng trần như bay*.

Lại có văn bản bốn câu:

Lạ gì một cốt một đồng

Khéo thay gặp gỡ cũng trong chuyển vần

Thênh thang đường cái thanh vân

Một xe trong cõi hồng trần như bay*.

Có thể còn có văn bản khác nữa mà chúng tôi chưa biết đến; xin tạm chép như trên để ông và bạn đọc đọc cho vui.

1228 – 1237

§ 1228. Kiến thức ngày nay, số 608

ĐỘC GIẢ: Báo Công an Thành phố Hồ Chí Minh ngày 16-6-2007 có in hình một đàn thú với chú thích: “Ngoài trồng cây coca, dân Bolivia còn nuôi vicuna để lấy lông may áo”, (tr. 16). Nhưng vì ảnh chụp từ phía trước của các con vật nên tôi không thấy rõ được thân mình của nó. Có vẻ như đó là một giống hươu không sừng? Vậy xin cho biết vicuna là con gì?

AN CHI: Vì không có dấu tilde (~) của chữ Tây Ban Nha nên người ta mới viết thành vicuna; còn cách viết chính xác là vicuña. Con vicuña (Xin xem ảnh) thuộc họ Lạc đà (Camelidae) và là loài nhỏ con nhất của họ này. Cổ dài, mõm nhỏ, đuôi ngắn, tai dài và nhọn, chân dài và thon. Đặc biệt, nó có lông thật mịn, chỉ thua có tơ mà thôi. Vậy con vicuna quý nhất là ở bộ lông của nó. Mới đây (8-6-2007) Tổng thống Evo Morales của Bolivia đã đến thăm Ulla Ulla, một ngôi làng nhỏ mà vừa xuất khẩu được 950kg len từ lông vicuña và ông đã rất vui thích.

§ 1229. Kiến thức ngày nay, số 609

ĐỘC GIẢ: Có phải tên của hoa dạ lan hương bắt nguồn từ tiếng Hán hay không? Tên của nó trong tiếng Anh và tiếng Pháp là gì? Tên khoa học của nó là gì? Có người nói là Telosma cordata; xin cho biết có đúng không?

AN CHI: Tên khoa học của dạ lan hương là Cestrum nocturnum. Chúng tôi thấy ngoài Bắc gọi là dạ lan hương còn trong Nam gọi là dạ lý hương. Còn tên gọi tắt là dạ hương. Tên tiếng Pháp của nó là galant de nuit, jasmin de nuit, lilas de nuit, reine de la nuit. Tên tiếng Anh là Night jessamine, night blooming jasmine, night blooming cestrum, lady of the night, queen of the night. Tên tiếng Hán của nó là dạ hương mộc 夜香木 hoặc dạ hương thụ 夜香树. Cũng còn gọi là dương tố hinh 洋素馨.

Còn Telosma cordata lại là tên khoa học của hoa thiên lý, mà tên bằng tiếng Hán là dạ lai hương 夜來香.

Dạ hương là cây bụi còn thiên lý là cây leo.

§ 1230. Kiến thức ngày nay, số 609

ĐỘC GIẢ: Trên Kiến thức ngày nay, số 605, giới thiệu về Oscar Niemeyer, ông có nói rằng vị kiến trúc sư người Brazil này “đã nhận lời của Tổng thống Hugo Chavez (Venezuela) thực hiện đồ án cho một tượng đài cao 100m để tôn vinh và tưởng niệm Simon Bolivar, Nhà giải phóng của nhiều nước Mỹ La Tinh”. Không biết có sự nhầm lẫn nào về con số hay không chứ tôi thấy 100m thì quá cao. Và nếu có thì tượng đài này sẽ đặt ở đâu? Mà cái ông “Ba Tây dị nhân” của ông xem ra cũng hay lý sự, nhất là về chính trị, có phải không, ông An Chi?

AN CHI: Ông ta đã trót sinh ra như thế thì ta còn biết làm thế nào! Chính trị phả cái hơi thở của nó vào cuộc sống hàng ngày của mọi người. Có khi nó thổi ào ào như một cơn gió mạnh mà kẻ tự nhốt mình trong tháp ngà thì không hay, không biết; có khi nó chỉ thổi nhè nhẹ như một làn gió mỏng mà người giàu lòng ưu ái với xã hội đã thấy băn khoăn. Oscar Niemeyer thuộc về type sau. Bởi vậy ta cũng chẳng nên lấy làm lạ là trong nhiều cuộc phỏng vấn “Ba Tây dị nhân”, các nhà báo thường “quẹo” qua khía cạnh chính trị. Trong một cuộc đàm thoại do Jean Baudot (cùng với Nanda Eskes) thực hiện tại Rio de Janeiro, đăng trên Le Nouvel Observateur điện tử (số 2.217, thứ năm 3-5-2007), nhà báo Baudot đã hỏi Niemeyer:

– Ông tiếp tục làm việc như một người thanh niên. Và ông vẫn một mực bảo vệ cái giáo điều mác-xít và vẫn là môn đệ (disciple) của Castro và Chavez. Điều này có thực sự phải lẽ hay không?

Niemeyer:

– Tại sao bạn muốn tôi phải thay đổi. Thế giới luôn luôn bất công, người nghèo vẫn cứ nghèo và cuộc đấu tranh chống đói nghèo vẫn cứ phải được ưu tiên. Cuộc đấu tranh giai cấp hãy còn đó. Về mặt thẩm mỹ, người ta có thể chiết trung, có thể đồng thời thích Matisse và Picasso, Le Corbusier và Mies van der Rohe. Về mặt chính trị thì không thể. Tôi bao giờ cũng tin tưởng rằng những nhà lãnh đạo như Chavez thì làm việc để đưa quần chúng ở châu Mỹ La Tinh thoát khỏi cảnh khốn cùng. Ông ấy vừa mới đến đây thăm tôi nhân cuộc họp vừa rồi của tổ chức Mercosur. Tôi đã gợi ý ông ấy về đề án cho một tượng đài để tôn vinh Simon Bolivar.

Trên Kiến thức ngày nay, số 605, chúng tôi đã nói đến chiều cao của tượng đài. Đó là một con số hoàn toàn chính xác. Cái nổi bật nhất trong đề án là một khối bê tông khổng lồ hình mũi tên, dài 170m, cao 100m. Tượng đài sẽ toạ lạc trên đỉnh núi Avila, ở phía Bắc thủ đô Caracas của Venezuela. Mũi tên sẽ chĩa về phía nước Mỹ.

§ 1231. Kiến thức ngày nay, số 610

Trả lời ông Ngu Minh

Tri chi vi tri chi, bất tri vi bất tri, thị tri dã.

KHỔNG TỬ

Chúng tôi đã đọc bài “Thiên hạ hà nhân khấp Tố Như” của ông Ngu Minh trên Kiến thức ngày nay, số 601. Xin trả lời để ông thấy chúng tôi đã tâm phục khẩu phục như thế nào. Bài của ông tựu trung có mấy điểm sau đây:

1. An Chi bất kính với Nguyễn Du.

2. Câu 942 của Truyện Kiều là một câu thơ đúng và rất hay nhưng vì nó nằm ngoài khả năng hiểu biết của An Chi nên tác giả này đã suy luận khập khiễng rồi phạm nhiều sai lầm.

3. Cũng vậy đối với câu 2168.

4. An Chi không hiểu được ước lệ là gì và

5. Cũng không biết được rằng trượng phu là người cao mười thước.

6. Nói theo tác giả Ngô Quốc Quýnh thì Từ Hải chính là Quang Trung và đây là một ý kiến đáng được bàn tới.

7. Cũng đáng được bàn tới là ý kiến của tác giả trên đây cho rằng bốn câu ba vần là thơ lục bát. Ẩn ý hẳn là “Kiều là ta, ta là Kiều”.

Chúng tôi xin trả lời ông theo từng điểm như sau:

1. Ông Ngu Minh viết:

“Thật đáng buồn khi tiên sinh (An Chi – AC) nặng lời với đại thi hào Nguyễn Du một cách khiếm nhã (…) Lôi ngựa ký – thiên lý mã – ngựa kỳ – tên ngựa – ra để châm biếm cá nhân một thiên tài đã khuất (…) thì thật thất kính đối với tiền nhân, coi thường độc giả: Ông bà sai, con cháu đem súc vật ra ví von bóng gió!”.

Ông Ngu Minh nói như thế chứ An Chi chỉ noi gương người xưa mà thôi, bắt đầu là Đức Thánh Khổng. Trong Luận ngữ, thiên “Hiến vấn”, nói về năng lực và đạo đức của người hiền tài, Ngài đã dạy: “Ký bất xưng kỳ lực, xưng kỳ đức dã” nghĩa là “Khen ngựa ký (người ta) không khen cái sức của nó, mà khen cái đức của nó vậy”.

Dẫn lời của Đức Thánh Khổng là có ý dựa dẫm chứ chỉ cần mở từ điển ra thì đã có thể thấy rằng ký là tên của giống ngựa hay, ngựa giỏi, dùng để ví với nhân tài kiệt xuất. Vậy dùng tên của giống ngựa này để chỉ Nguyễn Du là đề cao nhà thơ này một cách nghiêm túc chứ phải đâu là thất kính như ông Ngu Minh đã xuyên tạc.

Nhưng dù có là ngựa ký, ngựa kỳ thì, như đã nói trên đường thiên lý, e cũng có lúc “vó câu khấp khểnh, bánh xe gập ghềnh”. Sau đây là một dẫn chứng mà thực ra nhiều người cũng đã thấy. Đó là hai chữ vu quy trong câu 2843 (Tuy rằng vui chữ vu quy). Câu này nằm trong đoạn thơ nói lên lòng nhớ nhung của Kim Trọng đối với Kiều sau khi sánh duyên cùng Thuý Vân. Hai chữ vu quy chỉ dùng để nói về việc người con gái về nhà chồng. Ta chẳng thấy trong các đám cưới, nhà gái đều kết hoa hay treo bảng hai chữ “Vu Quy” đó sao? Đàng trai mà trưng hai chữ đó lên trước cổng nhà thì có mà làm trò cười cho thiên hạ. Thế nhưng thi hào Nguyễn Du lại “tương” hai cái chữ ấy vào cuối câu 2843 để nói về Kim Trọng đấy. Chẳng khấp khểnh ư? Chẳng gập ghềnh à?

Vậy, thưa ông Ngu Minh, ta không được phép bất kính với tiền nhân nhưng ta cũng chẳng bao giờ nên …ngu kính với Kiều giáo chủ.

2. Phân tích dông dài về câu 942, ông Ngu Minh cốt chứng minh rằng An Chi không đủ khả năng để hiểu vai ở đây chỉ là “một vai” chứ không phải “đôi vai”. Nhưng cách diễn đạt của ông lại đẩy ông vào tình thế “gậy ông đập lưng ông”. Ông Ngu Minh đã viết: “Vai ở đây chỉ là biến thể của đôi vai trong ngôn ngữ hàng ngày khi không cần xác định cụ thể (…) vai thay thế cho đôi vai (…) vai năm tấc rộng có nghĩa đôi vai rộng mười tấc”. Vì mải lo hùng biện nên ông không hề hay biết rằng mình đã diễn đạt ngược hẳn với ý mình muốn nói, nên hoàn toàn trùng với ý của… An Chi. Để dễ thấy vấn đề, xin trình bày lời khẳng định của ông bằng đẳng thức (trong đó dấu “bằng” (=) thay thế cho những từ “là biến thể” hoặc “thay thế” mà ông đã dùng): Vai = Đôi vai.

Vậy Vai năm tấc rộng = Đôi vai năm tấc rộng.

Quanh đi quẩn lại thì cũng chỉ có “năm tấc” mà thôi chứ với cái đẳng thức đã nêu, làm sao ông Ngu Minh có thể hoá phép cho vai năm tấc rộng có thể trở thành “đôi vai rộng mười tấc”? Thực ra, cái đẳng thức mà ông Ngu Minh chủ trương thì lại là: Vai = Một vai.

Có thế thì “đôi vai” mới “rộng mười tấc” được chứ. Nhưng Nguyễn Du có dốt tiếng Việt đâu mà xài vai ở đây với nghĩa “một vai”? Trừ những trường hợp được xác định cụ thể về số lượng (một hoặc hai/đôi) hoặc vị trí (trái hoặc phải), danh từ vai dùng để miêu tả vóc dáng hoặc sức lực của con người bao giờ cũng có nghĩa là “đôi vai”: sức dài vai rộng, vai u thịt bắp, vai ngang, vai xệ, v.v.. Vai năm tấc rộng cũng không thể nằm ngoài cái lệ này. Đây là một qui tắc bất di bất dịch về mặt ngữ dụng của từ vai. Cái lý thuyết “một vai” của ông không thể đứng vững được vì trong ngữ học truyền kỳ thì chẳng có thứ “vô chiêu” nào thắng được “hữu chiêu” cả, thưa ông.

3. Nghĩ rằng chúng tôi không đủ khả năng để hiểu câu 2168, ông Ngu Minh đã phải phân tích dông dài rồi gút lại như sau:

“Tú bà mà khấn như… bà tú: triêu triêu Hàn thực, dạ dạ Nguyên tiêu! Câu này chỉ dành cho những người giàu sang phú quí, mong muốn ngày đêm đều là lễ hội. Tú bà hành nghề trong thanh lâu, sống ngược thiên hạ: lấy đêm làm ngày, lấy ngày làm đêm. Cuộc sống thường là: Đêm đêm ăn sáng, ngày ngày ăn đêm. Mong muốn ngày đêm đều là lễ hội thì phải khấn: Đêm đêm Hàn thực, ngày ngày Nguyên tiêu”.

Ông Ngu Minh không ngờ rằng trong đoạn tiểu kết ngắn ngủi này mình lại phạm đến hai điều mâu thuẫn.

Một là ở trên, ông nói rằng những người giàu sang phú quí mong muốn ngày đêm đều là lễ hội chứ Tú bà thì không (vì mụ ta lấy đêm làm ngày, lấy ngày làm đêm). Nhưng ở dưới, ông lại nói Tú bà cũng “mong muốn ngày đêm đều là lễ hội (thì phải khấn: Đêm đêm Hàn thực, ngày ngày Nguyên tiêu)”. Thế thì Tú bà cũng y chang như những người giàu sang phú quí kia chứ khác nhau ở chỗ nào?

Hai là ông nói rằng Tú bà lấy đêm làm ngày, lấy ngày làm đêm. Bất cứ ai biết tiếng Việt cũng hiểu “lấy đêm làm ngày, lấy ngày làm đêm” là ban đêm thì hoạt động còn ban ngày thì… nghỉ và ngủ. Nhưng đã nghỉ và ngủ vào ban ngày thì còn khấn “ngày ngày Nguyên tiêu” làm gì? Ngày ngày Nguyên tiêu thì bọn ăn chơi kéo đến rần rần; còn nghỉ, ngủ cái gì? Thế thì Tú bà “sống ngược thiên hạ” ở chỗ nào?

Ông Ngu Minh không hề hay biết rằng mình chỉ thốt ra những điều vô nghĩa. Lập luận của ông ở điểm 3 hoàn toàn không có giá trị.

4. Ông Ngu Minh đã tung hoả mù chung quanh hai tiếng ước lệ để chê chúng tôi dốt. Chuyện thực ra không có gì mà phải làm cho ầm ĩ. Ước lệ là một khái niệm mà học sinh chương trình Việt văn trung học đã được học qua.

5. Ông lại chê chúng tôi không hiểu trượng phu là “người cao mười thước” mà bản thân ông thì lại không hiểu rằng đây là một cái nghĩa rất “nhà quê”. Nó cũng “nhà quê” như nói rằng cửa hàng bách hoá là cửa hàng bán một trăm thứ sản phẩm, trường bách khoa là trường dạy trăm môn, đường thiên lý là con đường dài đúng một ngàn dặm, chim bách thiệt là chim có một trăm cái lưỡi, v.v.. Thực ra, cái ý “mười thước” trong hai chữ trượng phu của ông chỉ là cái người ta mượn để chỉ kẻ nam nhi đã trưởng thành. Vì thế cho nên, tuy đều “cao mười thước” cả nhưng có người là đại trượng phu, có kẻ lại là tiểu trượng phu, thậm chí có kẻ còn là tiện trượng phu nữa. Nếu ta cứ “căng” từ ngữ ra mà hiểu theo kiểu Ngu Minh thì tiểu trượng phu sẽ là “người mười thước cỡ nhỏ” chăng? Nhưng đây cũng chưa phải là chuyện quan trọng nhất.

Quan trọng nhất là chuyện ông Ngu Minh đưa hai tiếng trượng phu ra trong trường hợp này để chê chúng tôi vì chính ông đã không phân biệt được hai lĩnh vực: ngôn ngữ và lời nói. Hai tiếng trượng phu thuộc về từ vựng (ngôn ngữ) còn thân mười thước cao thì thuộc về lời nói vì đã là một câu. Đáng lẽ phải tìm cứ liệu trong lời nói (parole) để chứng minh sự tồn tại của “người cao mười thước” thì ông Ngu Minh chỉ đưa ra được có hai tiếng trượng phu, một đơn vị của ngôn ngữ (langue). Cứ theo cách này của ông Ngu Minh thì người ta còn chứng minh được rằng Việt Nam có cả bom hạt nhân, tàu vũ trụ, v.v. cũng không biết chừng vì tiếng Việt chẳng có những danh ngữ tàu vũ trụ, bom hạt nhân, v.v. thì là gì?

6. Ông Ngu Minh dẫn ý kiến của Ngô Quốc Quýnh cho rằng Từ Hải chính là Quang Trung và cho rằng đây là chuyện đáng bàn. Có lẽ ông thích có một tay hoàng đế từng ra vào lầu xanh và từng nghe lời đàn bà để cho sự nghiệp tan thành mây khói chứ chúng tôi thì không. Chúng tôi không dám bôi nhọ Hoàng đế Quang Trung.

7. Ông Ngu Minh lại dẫn ý kiến của Ngô Quốc Quýnh cho rằng bốn câu ba vần là thơ lục bát. Ông cho rằng đây cũng là chuyện đáng bàn. Phải, đáng bàn lắm chứ vì ông Quýnh thì đếm nhầm còn ông Minh thì lại lăng-xê cái sự nhầm lẫn đó. Xin thưa với hai ông rằng bốn câu thì chỉ có hai vần mà thôi. Xin nêu bài lục bát bốn câu sau đây của Xuân Diệu để cho hai ông đếm:

Tôi cầm mùi dạ lan hương

Trong tay đi đến người thương cách trùng

Dạ lan thơm nức lạ lùng

Tưởng như đi mãi chưa cùng mùi hương.

Rõ ràng là chỉ có hai vần: ương và ung. Muốn được ba vần thì phải có sáu câu, như bài “Vịnh cây thông” của Nguyễn Công Trứ:

Ngồi buồn mà trách ông xanh

Khi vui muốn khóc buồn tênh lại cười

Kiếp sau xin chớ làm người

Làm cây thông đứng giữa trời mà reo

Giữa trời vách đá cheo leo

Ai mà chịu rét thì trèo với thông.

Ở đây ta mới có ba vần: anh/ênh, ươi/ơi và eo. Vậy bốn câu ba vần là bốn câu Đường luật đấy, thưa hai ông, chẳng hạn bài “Lương Châu từ” của Vương Hàn:

Bồ đào mỹ tửu dạ quang bôi

Dục ẩm tỳ bà mã thượng thôi

Tuý ngoạ sa trường quân mạc tiếu

Cổ lai chinh chiến kỷ nhân hồi.

Ông Ngu Minh sẽ hỏi: – Ba vần ở đâu?

Thưa ông: – Đó là ba chữ bôi, thôi, hồi.

Ông sẽ bẻ: – Thế thì chỉ có một vần “ôi” mà thôi.

Xin thưa với ông rằng đó là vì ông chưa quen với phép tu từ gọi là hoán dụ. Với hoán dụ, vần ở đây có nghĩa là chữ hoặc tiếng cùng vần với chữ hoặc tiếng khác trong những câu thơ có liên quan, mà trong bài “Lương Châu từ” thì đúng là bôi, thôi, và hồi. Ông có thể vặn thêm: – Sao không thấy cái nghĩa đó trong từ điển?

Thưa: – Đã là tu từ thì ít khi có sẵn trong từ điển.

Thế đấy, thưa ông Ngu Minh, đó mới chánh cống là Kiều chiêu đấy, thưa ông!

Trở lên, chúng tôi đã nêu ra những điểm sai cốt lõi của ông để ông thẩm định lại.

§ 1232. Kiến thức ngày nay, số 611

ĐỘC GIẢ: Trong một lần trà dư tửu hậu, một ông bạn của tôi có nhận xét rằng bài “Trong đầm” (nói về bông sen) là một bài ca dao thật đẹp, cả nội dung lẫn hình thức; đặc biệt là về mặt ngôn ngữ, nó chỉ gồm toàn những từ thuần Việt. Ông bạn còn nói rõ đó không phải là những từ Việt gốc Hán. Xin cho biết có đúng như thế không. Và thế nào là “từ thuần Việt”?

AN CHI: Trước nhất, xin chép lại bài ca dao:

Trong đầm gì đẹp bằng sen

Lá xanh, bông trắng lại chen nhị vàng

Nhị vàng bông trắng lá xanh

Gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn.

Trong 28 tiếng (âm tiết) của nó, ta đếm được 21 từ (vì có 7 từ được dùng 2 lần): bằng, bông (2), bùn (2), chẳng, chen, đầm, đẹp, gần, gì, hôi, lá (2), lại, mà, mùi, nhị (2), sen, tanh, trắng (2), trong, vàng (2), xanh (2). Trong 21 từ này, chúng tôi đếm được ít nhất là 13 từ gốc Hán sau đây:

1. Bằng là âm Hán Việt Việt hoá của chữ 平, mà âm Hán Việt hiện đại là bình (như trong hoà bình, bình đẳng, v.v.). “Hán Việt Việt hoá” là cách gọi bắt đầu với Vương Lực (1948) mà chúng tôi tạm thời gọi theo. Chứng cứ cho âm đã nói của chữ đang xét là:

– bình an cũng nói thành bằng an.

– bằng trong đồng bằng chính là âm Hán Việt Việt hoá của bình trong bình nguyên.

– bình chân như vại cũng nói thành bằng chân như vại; v.v..

2. Bông, mà một số tác giả cho là bắt nguồn từ tiếng Mã Lai bunga (đọc là “bu-nga”). Đây là một ý kiến hoàn toàn không có cơ sở mà chúng tôi đã phản bác trên Kiến thức ngày nay, số 276, ngày 1-4-1998. Ở đây chỉ xin nhắc lại và nói rõ thêm về gốc Hán của từ này. Bông bắt nguồn ở một từ Hán ghi bằng chữ 𦮔, mà âm Hán Việt hiện đại là phong, có nghĩa là mầm, chồi, nụ. Đây là cái nghĩa mà Dictionnaire classique de la langue chinoise của F.S. Couvreur giảng là “germe, bourgeon”. Về mặt ngữ nghĩa thì mối quan hệ giữa bông và phong đã quá rõ ràng. Còn về ngữ âm, trước nhất là về vần thì mối tương ứng ông ~ ong thực chất là biểu hiện của mối kỳ duyên giữa ba nguyên âm -u-, -ô-, -o- trong lĩnh vực Hán Việt (mà chúng tôi mạn phép cho qua). Chỉ xin nhấn mạnh rằng, nếu kể cả vần, thì bông ~ phong 𦮔 cũng y hệt như rồng ~ long 龍, là một mối tương ứng hiển nhiên đã được công nhận hoặc mặc nhận từ lâu. Về tương ứng phụ âm đầu b- ~ ph-, ta cũng có hàng loạt dẫn chứng, mà Vương Lực đã nêu lên một số trong luận văn “Hán Việt ngữ nghiên cứu”*. Ở đây, xin nêu thêm một số dẫn chứng khác:

– bổ (trong ngả bổ chửng) ~ phó 仆 (ngã).

– bụ (trong bụ bẫm) ~ phụ 阜 (to, béo).

– bù (trong bù đắp) ~ phụ 附 (thêm vào).

– bua (trong bua việc, bua quan) ~ phu 夫 (trong phu dịch).

– bụng (trong bụng dạ) ~ phụng  (ngực); v.v..

Với những dẫn chứng về ngữ âm và ngữ nghĩa trên đây, ta thấy rằng bông ~ phong 𦮔 là chuyện hoàn toàn bình thường.

3. Đầm là âm Hán Việt Việt hoá của đàm 潭, có nghĩa là…đầm, ao.

4. Đẹp là một từ bắt nguồn ở từ Hán ghi bằng chữ 偞, mà âm Hán Việt là diệp, có nghĩa là…đẹp. Về vần thì đẹp ~ diệp cũng như hẹp (trong eo hẹp) ~ hiệp 狭, có nghĩa là chật hẹp; đặc biệt, cũng y hệt như dẹp (trong dẹp lép) ~ diệp 偞, mà Thuyết văn giải tự giảng là “bạc dã: nghĩa là “mỏng vậy”. Còn về phụ âm đầu thì chữ diệp 枼, thanh phù của chữ diệp 偞 đang xét, cũng còn dùng để hài thanh cho rất nhiều chữ điệp khác nhau: 喋, 堞, 楪, 惵,v.v.. Vậy đẹp ~ diệp 偞 là chuyện hoàn toàn bình thường.

5. Gần là âm xưa (hoặc âm Hán Việt Việt hoá) của chữ cận 近, có nghĩa là…gần. Về phụ âm đầu (g- ~ c- (k-)) thì ta có hàng loạt thí dụ:

– gác ~ các 閣 (= lầu).

– gan (trong tim gan) ~ can 肝.

– gắng (trong cố gắng) ~ cắng 亙, là hết, suốt (gắng sức là “làm cho hết sức của mình”).

– gấm (trong gấm vóc) ~ cẩm 锦 (= gấm).

– gân (trong gân cốt) ~ cân 筋 (= gân); v.v..

6. Hôi là bình thanh của hối 餯, cũng đọc huế, có nghĩa là hư, thiu, cơm thiu.

7. Mùi là âm xưa của vị 味, có nghĩa là… mùi. Về phụ âm đầu thì mùi ~ vị 味 cũng giống như:

– màng (trong màng lưới)/mạng (trong mạng nhện) ~ võng 網 (= lưới).

– mong (trong mong muốn) ~ vọng 望 (= mong).

– muộn (trong muộn màng) ~ vãn 晩 (= muộn).

Nhưng, dẫn chứng tiêu biểu nhất là chính chi thứ tám trong thập nhị địa chi, mà âm nay là vị, chữ viết là 未, thì âm xưa cũng là mùi.

Còn về vần (-ui ~ -i) chỉ xin nêu một thí dụ điển hình: chữ phi 非 là thanh phù của chữ bùi 裴 (họ Bùi); điều này đủ để xác nhận mối tương ứng -ui ~ -i.

8. Nhị là biến thể ngữ âm của nhuỵ, một từ Hán Việt chánh tông mà Hán tự là 蕊.

9. Sen là một từ gốc Hán, bắt nguồn ở từ ghi bằng chữ 蓮, mà âm Hán Việt hiện đại là liên, có nghĩa là…sen.

Về vần thì mối quan hệ -en ~ -iên không khó chứng minh. Còn về phụ âm đầu thì sen ~ liên cũng giống như:

– sáp (trong sáp ong) ~ lạp 蠟 (= sáp).

– sức (trong sức mạnh) ~ lực 力 (= sức); v.v..

Mối quan hệ này cũng đã được Nguyễn Tài Cẩn đề cập đến trong Giáo trình lịch sử ngữ âm tiếngViệt (Nxb. Giáo dục, 1995, tr. 108 – 114).

10. Tanh là một từ bắt nguồn ở từ Hán ghi bằng chữ 腥 mà âm Hán Việt hiện đại là tinh, như một số người vẫn đọc, và có nghĩa là…tanh, hôi. Nhưng tanh mới là âm chính thống của nó vì đây lại là một chữ thuộc vận bộ thanh 青.

11. Trong rõ ràng là một biến thể ngữ âm của trung 中, dĩ nhiên có nghĩa là…trong. Về mối tương ứng -ong ~ -ung, ta có nhiều thí dụ: (hình) dung ~ (hình) dong, thong dong ~ thung dung; (tuỳ) tòng ~ (tuỳ) tùng, tòng (bách) ~ tùng (bách); v.v..

12. Vàng là âm xưa (có người xem là âm Hán Việt Việt hoá) của hoàng 黄, có nghĩa là…vàng. Về mối tương ứng phụ âm đầu v- ~ h (w), ta có hàng loạt dẫn chứng:

– và (liên từ) ~ hoà 和.

– vạ (trong tai vạ) ~ hoạ 禍.

– vạch (trong vẽ vạch) ~ hoạch 劃 (= vạch); v.v..

13. Xanh là âm Hán Việt Việt hoá của thanh 青, có nghĩa là xanh.

Thế là trong 21 từ của bài ca dao đang xét, có đến hơn một nửa (13) là những từ Việt gốc Hán, như chúng tôi đã nêu và chứng minh. Đến như “từ thuần Việt” thì đây là một khái niệm rất mông lung mà một số nhà ngữ học thừa thãi tinh thần dân tộc đã đặt ra.

Đây thực ra chỉ là một cách gọi danh không chính, ngôn không thuận mà chúng tôi cũng đã có lần phê phán trên Chuyện Đông chuyện Tây: phàm những từ mà người ta mù tịt về từ nguyên thì đều là “từ thuần Việt”. Thực ra, trong ý thức của những người chưa hề biết đến một từ nào của tiếng nước ngoài thì những từ như: bơ, kem (cả kem để ăn lẫn kem để (thoa), ga (cả ga để đốt lẫn ga tàu hoả), v.v. đều là “thuần Việt”. Vậy ta có nên đặt ra cái khái niệm “từ thuần Việt” cho rắc rối hay không?

§ 1233. Kiến thức ngày nay, số 612

ĐỘC GIẢ: Xin cho biết vóc trong Ăn vóc học hay nghĩa là gì. Và nghĩa của cả câu là gì?

AN CHI: Về từ vóc và nghĩa của cả câu Ăn vóc học hay, chúng tôi đã trả lời trên Kiến thức ngày nay, số 194, ngày 10-12-1995. Trên số đó, chúng tôi đã nhận xét và phân tích khá kỹ ý kiến của Phan Ngọc trước khi đưa ra cách giải thích riêng của mình. Vì số 194 phát hành cách đây ngót 8 năm, e khó tìm nên chúng tôi xin nhắc lại ý kiến của mình để ông và bạn đọc tham khảo (còn phần nhận xét về ý kiến của Phan Ngọc thì xin ông và bạn đọc vui lòng tìm đọc ở số Kiến thức ngày nay đã nói, nếu cần). Chúng tôi đã viết như sau:

“Chúng tôi cho rằng vóc là tính từ và đây là một từ Việt gốc Hán bắt nguồn ở một nguyên từ ghi bằng chữ 郁 mà âm Hán Việt thông dụng hiện đại là úc nhưng âm chính thống lại là vúc vì thiết âm của nó là “vu cúc thiết”. Úc (vúc) là thơm, ngon; úc (vúc) liệt là thơm nức (xem thêm các từ ghép uất úc, úc phức, phân úc, v.v. trong từ điển); vậy vóc có nghĩa là thơm, ngon. Còn về mặt tương ứng âm vị thì úc (vúc) ~ vóc là hoàn toàn bình thường vì uc ~ oc còn được tìm thấy qua nhiều cặp khác nữa, chẳng hạn: – (uẩn) khúc ~ (hiểm) hóc; – (Nhân) Mục (địa danh) ~ (làng) Mọc; – (cực) nhục ~ (cực) nhọc; – túc 粟 (hạt lúa) ~ thóc (gạo); – trục 躅 (không dứt đi được) ~ (trằn) trọc, v.v..

Tóm lại, vóc có nghĩa là thơm, ngon và “ăn vóc học hay” chỉ đơn giản có nghĩa là ăn ngon học giỏi. Cấu trúc cú pháp của thành ngữ này giống hệt của các thành ngữ: ăn ngon mặc đẹp, ăn ngon ngủ yên, ăn không ngồi rồi, ăn gian nói dối, ăn thật làm dối, v.v.. Nghĩa là nó gồm hai từ tổ động từ sóng đôi mà mỗi từ tổ gồm một động từ và một tính từ làm trạng ngữ cho nó”.

Ý kiến của chúng tôi là như thế. Nhưng mới đây, trao đổi riêng trong một cuộc gặp mặt, một cán bộ giảng dạy ngữ văn kiêm tác giả sách ngữ pháp đã bác bỏ ý kiến đó. Vị này cho rằng trong câu thành ngữ đang xét – mà vị ấy cho là tục ngữ – thì cả vóc lẫn hay đều là danh từ. Vóc là thân hình, ở đây là thân hình khoẻ mạnh, còn hay là cái hay, điều hay. Cả câu có nghĩa là ăn thì được thân hình khoẻ mạnh, học thì được cái hay, cái bổ ích. Tuy không trả lời trực diện nhưng ngay lúc đó, chúng tôi đã thấy rằng đây là một cách giải thích thực sự không ổn. Nhân câu hỏi của ông, nay chúng tôi xin phân tích như sau:

Một là về nội dung thì đó là một cách hiểu không phù hợp với lẽ thường. Tục ngữ phải đúng với thực tế nếu nó nói về chuyện đời (xã hội) hoặc chuyện trời (thiên nhiên) và phải hợp lý nếu nó đưa ra những lời khuyên. Nếu là một câu tục ngữ có nội dung như vị kia đã nêu thì vế đầu của câu ăn vóc học hay lại không đúng với thực tế. “Người ta ăn để sống (chứ không sống để ăn)” là một câu nói đúng chứ “ăn thì được thân hình khoẻ mạnh” là một lối suy diễn sai. Nguyễn Du có lý hơn nhiều khi tả Tú bà:

Ăn gì cao lớn đẫy đà làm sao!

Vâng, vấn đề là phải “ăn gì” và cả “ăn như thế nào” nữa thì mới có thể có được một thân hình khoẻ mạnh. Ăn như gia đình chị Dậu của Ngô Tất Tố thì e là khó có được thân hình như thế. Ăn toàn cơm độn với những ngô những khoai thì chỉ đủ sức đi cày thuê cấy mướn cũng đã là tốt lắm rồi! Câu thành ngữ đang xét này đã ra đời cách chúng ta cũng nhiều trăm năm. Lúc đó nước ta chủ yếu chỉ là Đàng Ngoài, là nơi đất (trồng trọt) hẹp người đông. Cho đến giữa thế kỷ XX, ai có đi “ba cùng” với nông dân ở miền Bắc cũng có thể biết được người ta đã sống khổ cực như thế nào. Vậy thì trước kia, làm sao dân gian lại có thể tếu táo mà nói rằng “ăn thì được thân hình khoẻ mạnh”? Nhưng cứ cho là dân chúng lúc bấy giờ cũng xơi toàn cao lương mỹ vị như các nhà cao sang quyền quý thì ta cũng tuyệt nhiên không thể nói rằng “ăn thì được thân hình khoẻ mạnh” vì vấn đề không phải ở chỗ “ăn”, mà là “ăn gì” và “ăn như thế nào”. “Ăn” chẳng đã góp phần tạo ra bệnh béo phì đó sao? Đó là điểm bất ổn thứ nhất.

Điểm bất ổn thứ hai là việc gán từ loại danh từ cho từ hay. Đây thực ra trước sau vẫn cứ là một tính từ và, với tính cách là một tính từ, nó cũng sẽ không bao giờ có thể trở thành danh từ được cả. Nó chỉ có thể đi chung với danh từ đơn vị cái và đứng sau danh từ này để tạo thành ngữ danh từ cái hay mà cái là trung tâm còn nó thì làm định ngữ cho cái. Cũng vậy, với những tính từ cùng một phạm trù ngữ nghĩa với nó: cái tốt, cái đúng, cái xấu, cái dở, cái sai, v.v.. Từ xưa, dân gian cũng đã nắm vững quy tắc này rồi. Vì vậy nên họ mới tạo ra danh ngữ cái đẹp trong câu Cái nết đánh chết cái đẹp. Trong danh ngữ này, đẹp vẫn cứ là tính từ, chỉ có cái mới là danh từ đứng làm trung tâm của danh ngữ cái đẹp mà thôi. Tóm lại, nếu “đi một mình” thì hay tuyệt đối không thể “chuyển đổi từ loại” thành danh từ. Đó là điểm bất ổn thứ hai.

Điểm bất ổn thứ ba là vóc và hay dứt khoát không thể đơn độc làm thành phần Thuyết trong các cấu trúc Đề – Thuyết ăn vóc và học hay, nếu đó là những danh từ (?). Nếu muốn diễn đạt cái ý “ăn thì được thân hình khoẻ mạnh”, không ai lại nói ăn vóc, cũng như nếu muốn diễn đạt cái ý “học thì được cái hay”, không ai lại nói học hay, cho dù đó có là người xưa đi nữa, và cho dù đó có là thành ngữ, tục ngữ hay là bất cứ thứ …ngữ gì đi nữa, vì đó dứt khoát không phải là tiếng Việt. Danh từ không thể đơn độc làm phần Thuyết trong cấu trúc Đề – Thuyết của tiếng Việt, trừ những trường hợp hoàn toàn ít ỏi làm thành lệ ngoại, chẳng hạn khẩu Phật, tâm xà trong đó Phật và xà là những phần Thuyết dùng để xác định hoặc mô tả bản chất của phần Đề. Ta không thể chấp nhận hiện tượng danh từ đơn độc làm phần Thuyết một cách vô nguyên tắc. Nếu vóc và hay có là danh từ, và nếu cần sử dụng hai danh từ (?) này để diễn đạt hai cái ý mà vị kia đã nêu thì ngay từ xưa dân gian đã phải nói:

Ăn (thì) được vóc, học (thì) được hay

chứ không phải ăn vóc, học hay một cách cộc lốc. Đó là điểm bất ổn thứ ba.

Lại có ý kiến cho rằng ở đây vóc là danh từ chuyển loại thành tính từ và tính từ này có nghĩa là khoẻ mạnh, to lớn. Vậy ăn vóc có nghĩa là ăn thì sẽ được to lớn, khoẻ mạnh. Nhưng một là ta chưa có tiền lệ nào về hiện tượng danh từ vóc trở thành tính từ và hai là, như đã nói, vấn đề không chỉ là “ăn”, mà là “ăn gì” và “ăn như thế nào”. Cũng thời là ăn nhưng ăn như gia đình chị Dậu thì e là sẽ dễ gầy yếu còn ăn như nhiều người khoái ăn ở các nước phát triển thì tránh sao cho khỏi béo phì! Vấn đề rõ ràng không phải chỉ là “ăn” và ta cũng không nên nghĩ rằng dân gian ngày xưa không phân biệt được vị từ ăn với ngữ vị từ ăn gì. Vậy có lẽ ta cũng không nhất thiết phải xem ăn vóc và học hay là những cấu trúc Đề – Thuyết, không nhất thiết phải xem ăn vóc học hay là một câu tục ngữ. Lý do: thành ngữ vẫn có thể có hình thức giống với tục ngữ đồng thời vẫn có thể có những cấu trúc mà nếu xem là tục ngữ thì đúng nhưng nếu xem là thành ngữ thì có khi cũng chẳng sai. Đây cũng chính là ý kiến của Cao Xuân Hạo trong Tiếng Việt: Sơ thảo ngữ pháp chức năng (Nxb. Giáo dục, 2004, tr. 229, thí dụ 128).

Trở lại với ý kiến riêng, chúng tôi xin nhắc lại rằng vóc là âm xưa của chữ 郁, nay đọc úc, có nghĩa là thơm, ngon, đẹp, tốt…Vậy ăn vóc có nghĩa là ăn ngon và thành ngữ ăn vóc học hay có nghĩa là ăn ngon, học giỏi. Cấu trúc của nó cũng giống hệt cấu trúc của ăn ngon mặc đẹp, ăn ngon ngủ yên, ăn thật làm dối, v.v.. Một cách hiểu như thế thật sự không có gì bất thường. Có thể sẽ có ý kiến cho rằng ta chưa có tiền lệ nào trong đó vóc lại có ý nghĩa là thơm, ngon, đẹp, tốt. Nhưng ta cũng đã bao giờ có tiền lệ về trường hợp danh từ vóc trở thành tính từ? Vả lại, nếu cứ nói như thế thì ta còn biết ứng dụng kết quả của từ nguyên học vào đâu?

§ 1234. Kiến thức ngày nay, số 612

ĐỘC GIẢ: Xin cho biết nguyên văn chữ Hán, phần phiên âm Hán Việt bài aThu tịch lữ hoài” của Lý Bạch và bản dịch của Tản Đà.

AN CHI: Dưới đây là các phần của bài thơ mà ông hỏi, chép từ Thơ Đường, Tản Đà dịch, Nguyễn Quảng Tuân biên soạn (Nxb. Văn học, 2003, tr. 50 – 52).

Thu tịch lữ hoài

Lương phong độ thu hải

Xuy ngã hương tứ phi.

Liên sơn khứ vô tế,

Lưu thuỷ hà thời qui

Mục cực phù vân sắc,

Tâm đoạn minh nguyệt huy.

Phương thảo yết nhu diệm,

Bạch lộ thôi hàn y.

Mộng trường Ngân hán lạc,

Giác bãi thiên tinh hy.

Hàm bi tưởng cựu quốc,

Khấp hạ thuỳ năng huy.

Tối mùa thu nhớ nhà

Lạnh lùng gió vượt bể thu,

Hồn quê theo gió như vù vù bay.

Chạy dài dãy núi liền mây,

Nước trôi trôi mãi, có ngày về chăng?

Đám mây vút mắt xa chừng,

Đứt tươm khúc ruột dưới vừng trăng soi.

Từ xưa bao kẻ chinh phu,

Đã ra đất chiến, về ru mấy người?

Buồn trông cảnh sắc bên trời,

Giục lòng khách thú nhớ nơi quê nhà.

Lầu cao, đêm vắng, ai mà,

Đêm nay than thở ắt là chưa nguôi.

Tản Đà dịch

§ 1235. Kiến thức ngày nay, số 615

ĐỘC GIẢ: Tại bài “Italy: Phát hiện âm mưu tuồn vũ khí vào Iraq” của một tờ báo ra ngày 14-8-2007, tôi thấy có một bức ảnh với lời chú thích như sau:

“Mua bán vũ khí dễ như mua rau ở Baghdad”.

Xin ông An Chi cho nhận xét về lời chú thích này.

AN CHI: Nếu phân tích theo cấu trúc Đề – Thuyết thì phần Đề của câu trên đây là “mua bán vũ khí” còn phần Thuyết của nó là “dễ như mua rau ở Baghdad”. Với cấu trúc này thì việc mua bán vũ khí không bị giới hạn về không gian còn việc mua rau thì bị giới hạn ở Baghdad. Vậy, với lời chú thích trên đây thì Baghdad có một đặc điểm nổi tiếng là tại đó người ta mua rau rất dễ dàng còn việc mua bán vũ khí thì mặc nhiên được hiểu là có thể tiến hành ở bất cứ nơi nào trên thế giới. Nhưng điều này dĩ nhiên là không đúng với cái ý mà tác giả bài báo muốn diễn đạt. Cái ý mà tác giả này muốn diễn đạt là:

“Ở Baghdad, mua bán vũ khí dễ như mua rau”.

Với câu này thì “ở Baghdad” mới là trạng ngữ chỉ nơi chốn của “mua bán (vũ khí)” còn với câu của tác giả kia thì đó lại là trạng ngữ chỉ nơi chốn của “mua (rau)”.

Rõ ràng lời chú thích mà ông đã nêu là một cấu trúc cú pháp không chặt chẽ và rành mạch. Chẳng riêng gì trong làng văn làng báo ở ta mới có chuyện này mà ở Tây vẫn có, nhất là trong hoàn cảnh thông tin bùng nổ và báo điện tử đua nhau cập nhật cập thời ồ ạt. Mới đây thôi, trên La Tribune.fr ngày 19-8-2007, mục “Economie/International”, ta có thể đọc thấy một hàng tít như sau:

“Après 2000 jours de captivité, le monde reste sans nouvelle d’Ingrid Bétancourt”.

(Sau 2000 ngày bị giam giữ, thế giới vẫn không có tin tức gì của Ingrid Bétancourt).

Ingrid Bétancourt là một phụ nữ mang hai dòng máu Pháp và Colombia – là ứng cử viên tổng thống Colombia hồi 2002 -đã bị tổ chức FARC (Lực lượng vũ trang cách mạng Colombia) bắt cóc ngày 23-2-2002 trong khi đi vận động tranh cử. Mới đây Tổng thống Hugo Chavez (Venezuela) đã bày tỏ ý định đứng làm trung gian trong việc thương lượng với FARC để tổ chức này trả tự do cho các con tin. Trong động thái đó, một đoàn thân nhân của các con tin đã đến Caracas và được Tổng thống Chavez tiếp kiến tại Dinh Miraflores ngày 20-8-2007.

Trong số đó, có mẹ của Ingrid Bétancourt là bà Yolanda Pulecio. Chúng tôi có ý nói thêm một chút như thế về thời sự để nhấn mạnh rằng người bị bắt làm con tin và bị giam giữ chính là Ingrid Bétancourt chứ không phải là ai khác. Vì vậy nên “Après 2000 jours de captivité, le monde reste sans nouvelle d’Ingrid Bétancourt” là một câu rất vô duyên. Với cấu trúc đang thấy của nó thì ở trong cảnh huống “captivité” (cảnh bị giam giữ) là “le monde”, nghĩa là “thế giới”, chứ không phải Ingrid Bétancourt. Đây hiển nhiên là chuyện trái khoáy. Vậy, nếu muốn cho thế giới thoát khỏi cảnh bị giam giữ thì ta phải thêm cho danh từ captivité một định ngữ (complément déterminatif) mà nói rõ ra là “la cap tivité d’Ingrid Bétancourt” (tình trạng bị giam giữ của Ingrid Bétancourt). Và cả câu phải đổi thành:

“2000 jours après la captivité d’ Ingrid Bétancourt, le monde reste sans nouvelle d’ elle”.

Nghĩa là:

“2000 ngày sau khi Ingrid Bétancourt bị bắt giữ, thế giới vẫn không có tin gì về cô”.

Trong quá trình lên mạng, thỉnh thoảng chúng tôi vẫn bắt gặp những cấu trúc không chặt chẽ và không rành mạch như thế. Vậy đây không phải là chuyện chỉ có ở ta; chỉ tiếc rằng ở ta thì…nhiều hơn!

§ 1236. Kiến thức ngày nay, số 615

ĐỘC GIẢ: Marc Vivien Foé, trung vệ đội tuyển quốc gia Cameroon đã đột quỵ trong trận bán kết với Tuyển Colombia hồi Cúp các Liên Đoàn (Confederation Cup) năm 2003 tại Pháp, trên sân Gerland (Lyon). Rồi 30 phút sau, cầu thủ này tắt thở. Có nhiều giả thuyết về bệnh lý, trong đó có bệnh tim, bệnh tiêu chảy, bệnh dạ dày, v.v.. Nhưng kết luận chính thức là không có chứng bệnh nào đã giết chết Foé theo kiểu đó cả và vụ việc hình như đã chìm xuồng. Nhưng nghe nói mới đây ông Evo Morales, tổng thống Bolivia đã có lời tuyên bố như thế nào đó về cái chết của Foé, không biết có đúng không? Vậy tại sao Foé chết? Xin hỏi thêm: Có phải cầu thủ này có một cô vợ xinh đẹp người Tiệp Khắc và là người mẫu hay không?

AN CHI: Chúng tôi đã tìm hiểu thì thấy đúng như ông nói, không có căn bệnh nào giết chết Marc Vivien Foé cả. Trong trận bán kết với Colombia, ở phút 60 huấn luyện viên của Cameroon là Schafer đã nhận thấy Marco (tên thân mật của M.V. Foé) có dấu hiệu uể oải và định thay anh nhưng Marco lại muốn cống hiến tất cả sức lực của mình cho đội tuyển. Nhưng đến phút 73 thì Marco ngã quỵ xuống mặt cỏ, mắt trợn tròng. Một cầu thủ Colombia vội vàng chạy đến, rồi sau đó mấy cầu thủ Colombia hoảng hốt ra hiệu về phía khán đài. Marco được cáng ra khỏi sân. Sau 30 phút thực hiện phương pháp hồi sức, Foé đã tắt thở.

Từ đó đến nay, bốn năm đã trôi qua. Tháng 6 vừa qua, trùng với dịp giỗ lần thứ tư của Foé, Tổng thống Evo Morales của Bolivia đã thẳng thắn và dũng cảm quy trách nhiệm cho FIFA về cái chết của Marc Vivien Foé. Sau đây là lời lược thuật của Celestin Ngoa Balla từ New York, trên allAfrica.com, đưa lên mạng ngày 6-8-2007, ngắn gọn và rành mạch:

“Với ông (Evo Morales - AC) thì trách nhiệm về thảm kịch đó phải được quy về cho FIFA, tổ chức đã có cái ý tưởng tệ hại là bày đặt ra Cúp các Liên đoàn và đưa nó lên lịch vào một giai đoạn nguy hiểm cho sức khoẻ của cầu thủ, mà cũng không đếm xỉa gì đến sự thất thường của thời tiết”.

Vợ của Marco, Marie-Louise Foé, không phải là người mẫu, cũng không phải dân Tiệp, nhưng dễ thương và đã sống với anh rất hạnh phúc. Họ có ba con.

Còn cầu thủ có vợ người Tiệp – chính xác là người Slovakia – thì lại là Christian Karembeu. Vợ của Karembeu là người mẫu Adriana Sklenarikova, có đôi chân dài 1,21m, nay lấy họ chồng thành Adriana Karembeu. Họ cũng sống với nhau rất hạnh phúc. Nàng nói: “Thời thơ ấu, tôi đã phải đau khổ vì không được yêu thương nên tình yêu của Christian làm cho tôi yên lòng. Chúng tôi rất thoải mái bên nhau, hầu như không tách rời nhau và tôi sợ phải phá vỡ sự cân bằng này”. Còn chàng thì: “Vì tình yêu đối với Adriana, tôi sẵn sàng không nghĩ đến việc có con. (Christian có một đứa con riêng trên 10 tuổi với một cô nhân tình trước). Nhưng nếu Adriana chấm dứt hoạt động người mẫu để làm mẹ thì tôi sẽ là người đàn ông hạnh phúc nhất trên thế giới”.

§ 1237. Kiến thức ngày nay, số 616

Trả lời ông Lê Vy

Bài “Ăn vóc học hay là thành ngữ hay tục ngữ?” của ông Lê Vy trên Kiến thức ngày nay, số 614 chẳng những không có sức thuyết phục mà còn chứa đựng nhiều điều sai lầm hoặc vô lý. Xin theo trình tự của bài đó mà trả lời ông như sau.

1. Chưa chi ông đã vội phủ đầu chúng tôi là “rơi vào cái nguy cơ triệt xoá những giá trị văn hoá truyền đời của dân tộc, đồng thời còn có thể kéo theo cả một số người rơi luôn vào cái bẫy đó”.

Chuyện đó quan trọng đến thế ư? Và cái nguy cơ đã sát sườn đến thế à? Chúng tôi có đem cả cái kho tàng thành ngữ, tục ngữ đi đổ xuống sông xuống biển đâu mà ông bảo là “triệt xoá những giá trị văn hoá truyền đời”? Chỉ có một câu thành ngữ “Ăn vóc học hay” mà đã ghê gớm đến thế sao? Mà đã chắc đâu chỉ có ông mới đúng còn chúng tôi thì sai? Ông lại còn bồi thêm là “e rằng những giá trị văn hoá dân gian đặc thù của chúng ta không những chỉ mai một dần mà còn hơn thế nữa, sẽ biến thành những giá trị âm!”. Ông thật khéo dùng những “câu xanh yờn”* để hù doạ những người yếu bóng vía chứ thực ra cả cái đoạn từ dòng đầu cho đến dòng 25↓, cột 1, trang 41 trong bài của ông chỉ là chuyện thùng rỗng kêu to.

2. Trong bài của mình, ông Lê Vy đã đặt vấn đề “Ăn vóc học hay là thành ngữ hay tục ngữ” nhưng chính ông thì lại chưa phân biệt cách hiểu thành ngữ với cách hiểu tục ngữ. Vì thế nên ông mới viết: “Nếu quả thật có cái thực tế “ăn ngon học giỏi” như ông nói, thì trên bảng hổ khoa cử ngày trước chỉ có toàn những Trịnh Hâm với Bùi Kiệm, chứ làm sao có được những bậc hiền tài xuất thân từ chốn ruộng nương, thôn dã thiếu đói quanh năm?”.

Ông Lê Vy thật khéo chê chứ cách hiểu của chúng tôi nào phải cách hiểu mà ông đã mỉa mai. Chúng tôi đâu có hiểu câu Ăn vóc học hay theo cái kiểu “hễ ăn ngon thì học giỏi”. Với chúng tôi, đây chỉ là một câu thành ngữ và trong câu thành ngữ này thì ăn vóc và học hay chỉ là hai ngữ động từ đẳng lập (nên tất nhiên không thể và không hề có quan hệ nhân quả gì với nhau). Trên Kiến thức ngày nay, số 612, chúng tôi đã khẳng định rõ ràng: “Cấu trúc của nó (của câu Ăn vóc học hay) cũng giống hệt cấu trúc của Ăn ngon mặc đẹp, Ăn ngon ngủ yên, Ăn thật làm dối, v.v.” (tr. 43). Đối với câu Ăn thật làm dối mà ta lại tếu táo hiểu theo cái mốt của ông Lê Vy là “hễ ăn thật thì làm dối” thì hẳn là cho đến ngày hôm nay, nhân loại vẫn hãy còn ăn lông ở lỗ chứ làm sao mà văn minh cho được? Vậy, nếu đã hiểu câu Ăn vóc học hay theo cách của An Chi là “ăn ngon, học giỏi” thì xin ông Lê Vy vui lòng xem “ăn ngon” và “học giỏi” chỉ là hai ý đẳng lập chứ đừng ép “học giỏi” phải làm cái quả của cái nhân “ăn ngon”. Và như vậy, thì việc Trần Minh khố chuối đỗ trạng cũng chẳng có trực tiếp dính dáng gì về nhân quả với cuộc sống “thôn dã thiếu đói quanh năm” của anh ta cả.

3. Đoạn thứ 3 trong bài của ông Lê Vy (nói về lời giảng của thầy giáo Khảng) đã góp phần khẳng định cái nghĩa “thơm, ngon” của từ vóc mà chúng tôi từng chứng minh. Nó chứng tỏ rằng đó là một cái nghĩa vrai chứ không faux (chữ mà ông Lê Vy đã dùng ở một đoạn sau), đã từng tồn tại trong lời ăn tiếng nói của dân gian. Từ ngày chúng tôi chính thức đưa cái nghĩa “thơm, ngon” của từ vóc lên mặt báo (Thông tin Khoa học & Công nghệ, Thừa Thiên - Huế, số 3-1996), tính đến nay đã 11 năm. Đây là lần đầu tiên chúng tôi được biết rằng trước đó, cũng có người đã hiểu như thế, ít nhất cũng là thầy giáo Khảng, theo lời ông Lê Vy. Chúng tôi lại càng tâm đắc hơn nữa vì thấy cách nói của vị thầy giáo này rất gần với cách nói ở giai đoạn hiện nay:

“Vóc là một tiếng cổ, có nghĩa là thơm, là ngon, không phải là vóc trong vóc dáng hay vải vóc...”.

4. Đoạn thứ 5, cũng là đoạn dài nhất của toàn bài, chứng tỏ rằng ông Lê Vy đã “nhiều lời, ít ý”. Vì vậy nên chúng tôi chỉ xin nêu lại cái đoạn rõ ý nhất sau đây của ông để trao đổi với ông:

“Tục ngữ chứ có phải văn chương bác học đâu mà câu nệ ngữ âm ngữ pháp, mà lại là ngữ âm ngữ pháp kiểu Tây, kiểu Tàu?”.

Nói như ông Lê Vy thì, té ra chỉ văn chương bác học mới có “ngữ âm ngữ pháp” chứ tục ngữ thì không. Ông nhầm rồi đấy, thưa ông! Chính ngữ pháp của tục ngữ mới thuộc hàng “number one” đấy! Nếu không tin, xin ông cứ dành thời gian đọc ngữ pháp chức năng tiếng Việt trong mấy quyển sách của Cao Xuân Hạo thì rõ.

Ông lại còn vu cho chúng tôi là theo “ngữ pháp Tây ngữ pháp Tàu”. Tây ở chỗ nào, xin ông cứ chỉ ra. Tàu ở chỗ nào, xin ông cứ nêu lên. Chúng tôi e rằng nếu ông mà chỉ ra được những thứ đó, thì đó chỉ là những phổ niệm (universals) mà thôi. An Chi là người kiên quyết chống lại việc rập khuôn theo ngữ pháp Tây hoặc ngữ pháp Tàu đấy, thưa ông. Ông đã hiểu lầm rồi đấy. Ông cũng hiểu lầm cái câu sau đây của chúng tôi:

“Nếu cứ nói như thế thì ta còn biết ứng dụng kết quả của từ nguyên học vào đâu?”.

Ông cho đó là một sự “than van”. Không đâu, thưa ông, nếu có là tán thán thì cũng chỉ là tán thán tu từ mà thôi. Còn thực chất thì đó là một sự vặn vẹo chứ “than van” là “than van” thế nào?

5. Ông vu cho chúng tôi là theo “ngữ pháp Tây ngữ pháp Tàu” nhưng chính ông thì lại đưa tiếng Tây ra để nói chuyện không đâu vào đâu khi ông viết:

“Viết đến đây, tôi chợt nhớ đến thắc mắc của một bạn học thời trung học: Tại sao Tây nó nói: “Dire le faux pour savoir le vrai” mà không nói “Dire la fausseté pour savoir la vérité”? Giáo sư dạy Pháp văn lớp Đệ Thất lúc đó (...) chỉ cười, bảo: Học lên chút nữa đi, rồi sẽ hiểu...”.

Xin thưa với ông rằng Tây nó không dùng động từ dire (ở đầu câu đang xét) như ông đã ghi. Nó chỉ nói:

“Plaider le faux pour savoir le vrai”.

Plaider (biện hộ) có khi được thay bằng prêcher (giảng, khuyên); savoir (biết) có khi được thay bằng connaître hoặc découvrir (phát hiện) chứ dire thì chưa bao giờ thay cho plaider cả, thưa ông. Plaider le faux pour savoir le vrai là (vờ) bênh vực cái sai để biết được cái đúng. Ông đã thay plaider bằng “dire” trong câu này; thế là sai đấy, thưa ông. Ông lại còn dịch dire le faux (nói cái sai) thành “nói bậy”; thế thì có sợ là... bậy thật hay không? “Nói bậy” khác với “nói cái sai” lắm chứ!

6. Cuối cùng, ông hạ một câu: “Một lời răn bảo, một đạo lý đầy tính nhân văn như vậy mà ông nỡ biến thành một thứ “thành ngữ” vô nghĩa vô duyên như vậy được sao?”.

Chúng tôi đã chứng minh một cách chặt chẽ rằng đó là một thành ngữ còn ông thì chỉ chạy quanh cái lập luận của chúng tôi như sư diễu đàn để nói lên cách hiểu của ông mà không hề có một lời nào trực tiếp bài bác những luận cứ cụ thể của người đối thoại. Thế mới thật là “vô nghĩa vô duyên”!

1238 – 1249

§ 1238. Kiến thức ngày nay, số 617

ĐỘC GIẢ: Xin nhờ ông An Chi giải thích giúp xem Trước Lâm và Trúc Lâm có nghĩa giống nhau hay không. Sở dĩ tôi hỏi như thế là vì cha tôi đặt tên cho tôi là Trước Lâm còn tôi thì thắc mắc tại sai lại không là Trúc Lâm. Cha tôi đã giải thích rằng hai cách nói đó cũng có nghĩa như nhau. Nhưng tôi vẫn tiếp tục thắc mắc; rồi thời gian trôi qua, cha tôi lâm bệnh và đột ngột qua đời. Đến bây giờ tôi vẫn chưa hiểu được nguồn gốc sâu xa của việc dùng Trước thay vì Trúc. Xin ông giải thích giúp.

AN CHI: Từ lâu, ở trong Nam, chữ trúc 竹 là tre đã được đọc thành trước, đặc biệt là trong những ngữ cảnh bằng Hán văn (chữ Nho). Cách đây trên 230 năm, chữ trước là tre đã được ghi nhận trong Dictionarium Anamitico Latinum (1772 – 1773) của Pierre Pigneaux de Béhaine (có thể xem bản dịch của Hồng Nhuệ Nguyễn Khắc Xuyên: Tự vị An Nam Latinh, Nxb. Trẻ, 1999). Trong quyển tự vị này, Pigneaux de Béhaine đã ghi nhận:

“Trước [trúc]. Cây tre.

Trước lịch. Nhựa tre.

Trước nhự. Vỏ tre dùng để làm thuốc”.

Đó là nói về trước. Còn trúc thì, trong Nam cũng như ngoài Bắc, lại dùng để chỉ một loại tre nhỏ, gióng thẳng. Chính vì thế nên trong Dictionarium Anamitico Latinum, Pigneaux de Béhaine mới phân biệt mà ghi nhận thành 2 mục rõ ràng như sau:

– Trúc, mà ông giảng là “một loại tre” (species arundinis). và

– Trước [trúc] mà ông đã giảng bằng cách miêu tả là “arundo” (mà nghĩa gốc là “sậy”).

Chúng tôi viện dẫn có phần dài dòng cốt để chứng minh rằng chữ trúc 竹 mà đọc thành trước là một cách đọc truyền thống đã có từ nhiều trăm năm nay của phương ngữ Nam Bộ. Vì thế nên đối với những người lớn tuổi hiện nay thì đó là một cách đọc hoàn toàn quen thuộc. Chẳng những thế, mà đối với những người này, nó còn mang cả sắc thái trang nghiêm, thiêng liêng nữa là đằng khác, vì họ ý thức được rằng đây mới chính là cái âm cần đọc, mà ông bà từ nhiều đời trước đã truyền lại cho mình. Có lẽ cũng là xuất phát từ tâm thức này mà vị thân sinh của cô mới chọn âm trước để đặt tên cho cô, chứ không chọn âm trúc như trong tiếng Việt toàn dân hiện nay.

Chắc cô cũng sẵn sàng thấy rằng âm trước của chữ trúc 竹 có hai điểm đặc sắc. Một là nó mang tính địa phương (người miền Bắc không đọc như thế) và hai là nó mang sắc thái cổ kính (ngay người Nam Bộ bây giờ cũng đã đọc chữ 竹 thành trúc theo tiếng Việt toàn dân). Xét về mặt này thì chẳng phải trước là một âm rất hay, rất ý nhị đó sao?

§ 1239. Kiến thức ngày nay, số 617

ĐỘC GIẢ: Mới đây, Tổng thống Nga Vladimir Putin đã khoe bộ ngực trần của mình khi đi câu ở Siberia. Báo chí phương Tây đã làm rùm beng về chuyện này và đoán già đoán non về “ý nghĩa bí mật” của việc “khoe ngực” đó. Ông An Chi nghĩ thế nào?

AN CHI: Thật lòng thì chúng tôi chẳng nghĩ gì cả, nói cho đúng ra, đối với chúng tôi, việc Tổng thống Putin “khoe ngực” (Ảnh1 ) chẳng phải là chuyện gì ghê gớm. Đi nghỉ hè vài ngày hoặc đi thị sát rồi kết hợp thư giãn bằng việc câu cá nên có thể hoặc cần cởi trần bên sông bên suối thì đâu có phải là chuyện lạ. Người ta chẳng đã “chộp” được nhiều bức ảnh của một số nguyên thủ quốc gia đang ở trần đó sao? Mới đây, gần như cùng một thời gian với ông Putin, Tổng thống Pháp Nicolas Sarkozy chẳng đã cởi trần bơi thuyền đó sao? Có điều là ông Putin thì chẳng có phản ứng gì khi được (hay là bị?) chụp ảnh còn ông Sarkozy thì đã nổi cáu lên và xua đuổi phóng viên nhiếp ảnh (Ảnh 2) khi biết mình bị chụp lén trên hồ Winnipesaukee tận bên Huê Kỳ. Sarkozy đi “vi hành” mà lại (Chính phủ Pháp làm lơ trước chuyến đi này; chỉ có báo chí lên tiếng mà thôi)! Vì thế nên ông ta đâu có muốn “ảnh chèo thuyền” của mình được đưa lên mặt báo! Còn Putin thì…chả sợ ai. Ông ta cứ điềm nhiên buông câu. Mà đây cũng chẳng phải lần đầu ông ta ở trần để (hay là để được) chụp hình. Trước đó, ít nhất cũng đã có một lần hồi 2002, khi ông ta đi nghỉ với phu nhân và hai cô con gái ở Vladivostok.

(Ảnh 1. Nguồn: AP)

Thực ra thì báo chí phương Tây đã chế biến và xào nấu chuyện này thành “vấn đề” chẳng qua là vì lý do chính trị. Nước Nga đang lấy lại vị thế chính trị của mình trên trường quốc tế nên Mỹ và EU tất nhiên không ưa. Chẳng những họ xới vấn đề lên theo kiểu “bình luận chính trị” mà lại còn lợi dụng blog và forum để cho một số cá nhân nói bậy nữa, chẳng hạn nói về sex, liên quan đến bộ ngực của Putin (mà nhiều phụ nữ cho là hấp dẫn)!

(Ảnh 2. Nguồn: AP)

Tóm lại, đó là một việc hoàn toàn bình thường mà chính trang web của Phủ tổng thống CHLB Nga cũng đã đưa lên một cách bình thường.

§ 1240. Kiến thức ngày nay, số 620

Trả lời ông Nguyễn Hà Viên

Kiến thức ngày nay, số 614 đã đăng bài “Hai câu ấy có phải là câu đối không?” của ông (hay bà?) Nguyễn Hà Viên (trở xuống, xin cứ gọi là “ông”), trao đổi về một câu trả lời của chúng tôi trên Kiến thức ngày nay, số 601, liên quan đến đôi câu đối:

Chén tân khổ nhắp ngon mùi chính khí

Ngọn quang minh hun mát tấm trung can.

mà Phạm Quỳnh đã ghép từ hai phần câu trong bài “Văn tế Phò mã chưởng hậu quân Võ Tánh và Lễ bộ thượng thư Ngô Tòng Châu” của Đặng Đức Siêu. Xin trân trọng trả lời như sau:

1. Ông Nguyễn Hà Viên viết rằng “ông An Chi cho đó là “đôi câu đối” do Phạm Quỳnh làm” nhưng chữ “làm” lại là của chính ông chứ đâu phải của chúng tôi. Chúng tôi chỉ viết một cách thận trọng – vì thực ra cũng đã lường trước được vấn đề – rằng “đôi câu đối này nằm trong một đoạn văn luận về luân lý Việt Nam cổ truyền của (…) Phạm Quỳnh”. “Nằm trong một đoạn văn (…) củaPhạm Quỳnh “khác với” do Phạm Quỳnh làm” lắm chứ! Từ 15 năm nay, biết bao nhiêu câu, lời của biết bao nhiêu tác giả “nằm trong Chuyện Đông chuyện Tây của An Chi” (vì được trích dẫn) nhưng chẳng có lẽ tất cả những câu, lời đó đều do “An Chi làm” ra? Huống chi, chính ông Trương Hữu Trác (người nêu câu hỏi) cũng đã khẳng định đã thấy hai câu đó trong bài văn tế đã nói khi nêu câu hỏi cho chúng tôi. Ông chỉ không biết ai đã ghép hai phần câu ấy lại thành một đôi câu đối mà thôi. Vì thế nên trên Kiến thức ngày nay, số 608, vị độc giả đó mới nhắc lại: “Xin thưa với ông An Chi và bà Tôn Nữ Trầm Hương rằng bài “Văn tế…” của Đặng Đức Siêu thì tôi có biết còn cái tôi không biết thì lại là xuất xứ của đôi câu đối đã nêu”. Người hỏi đã đặt vấn đề một cách rõ ràng và người trả lời cũng đã trả lời một cách rõ ràng cho người hỏi. Thế nhưng ông Nguyễn Hà Viên đã có dụng ý dùng mấy từ “do Phạm Quỳnh làm” mà gán cho chúng tôi để kết luận rằng chúng tôi sai và để hạ một “câu xanh yờn” như sau:

“Cách trả lời của ông An Chi cho câu hỏi trên như vậy, chẳng những không góp phần “làm giàu” kiến thức cho bạn đọc mà có thể còn ngược lại, vì thà không biết còn hơn là tiếp thu nhầm những điều tưởng là chính xác!”.

Lời lẽ của ông Nguyễn Hà Viên nghe êm như ru nhưng thực chất thì lại là “tiếu trung hữu đao”. Thà rằng cứ huỵch toẹt như chúng tôi với những “bị ám ảnh nặng nề” và “nghe khó lọt lỗ tai” mà lại ít “dễ sợ” hơn.

2. Ông Nguyễn Hà Viên khẳng định rằng hai câu đang xét không phải là một đôi câu đối vì cái lý do sau đây, mà ông đã chủ quan xem như hoàn toàn chắc chắn:

“Câu đối tồn tại một cách độc lập, tức là một tác phẩm hoàn chỉnh, chứ không phải là một bộ phận của một tác phẩm khác, do đó hai vế đối nhau trích từ những bài thơ, bài phú, bài văn tế, v.v. không thể gọi là một câu đối được”.

Ông đã nhầm, và nhầm to. Chính cái điều ông phủ nhận lại là một kiểu đối mà người Trung Hoa gọi là tập cú đối. Trung Quốc thậtdụng đối liên đại toàn do Lương Thạch, Lương Đống biên soạn* có dành một mục từ trang 114 đến trang 116 để bàn về tập cú đối và dành cả một phần từ trang 501 đến trang 510 để giới thiệu 172 đôi câu đối theo kiểu tập cú qua các thời kỳ lịch sử khác nhau. Người ta có thể “tập” thơ văn ở hai nguồn khác nhau của cùng một tác giả hoặc thơ văn của hai tác giả khác nhau để làm thành câu đối theo kiểu này. Sau đây là một số thí dụ lấy từ đó ra (xin miễn dịch nghĩa):

Thái cúc đông ly hạ

Chủng tang trường giang biên.

(Đào Uyên Minh)

Tang trúc thuỳ dư ấm.

(Đào Uyên Minh)

Sơn thuỷ hàm thanh huy.

(Tạ Linh Vận)

Sơn quang dao tích tuyết

Phàm ảnh quải thanh xuyên.

(Lý Bạch)

Sơn tuỳ bình dã khoát.

(Lý Bạch)

Nguyệt dũng đại giang lưu.

(Đỗ Phủ)

Mai hoa hàn đãi tuyết

Quế diệp vãn lưu hương.

(Thẩm Thuyên Kỳ)

Vấn đề rõ ràng là như thế. Nhưng với hai câu đối đang xét, ông Nguyễn Hà Viên còn nêu một lý do nữa để bài bác:

“Ở đây, Phạm Quỳnh chỉ làm công việc trích dẫn, chứ không hề có ý định “ghép thành” câu đối, vì với trình độ kiến thức của Phạm Quỳnh, ông thừa biết rằng những câu trích ở những bài văn trong đó có áp dụng phép đối thì không thể gọi là câu đối được”.

Ông Nguyễn Hà Viên đã suy bụng ta ra bụng người chăng chứ có lẽ nào Phạm Quỳnh lại không biết rằng tập cú đối chẳng những là một việc làm hoàn toàn được phép mà còn là một thao tác đậm chất nghệ thuật nữa. Nhưng ông cũng chưa dừng ở đây mà còn viết tiếp:

“Vả lại, hai câu ấy xuất hiện trong văn cảnh bài viết của Phạm Quỳnh cũng không phải là hai câu hoàn chỉnh theo phép đối, chứ đừng nói là một câu đối hoàn chỉnh; đó chỉ là hai bộ phận của hai câu sóng đôi mà phần đầu mỗi câu là nhóm từ “một người thời” được lặp lại để nhấn mạnh chứ không đối nhau:

Một người thời: Chén tân khổ nhắp ngon mùi chính khí;

Một người thời: Ngọn quang minh hun máttấm trung can”.

Ông Nguyễn Hà Viên muốn giải quyết vấn đề cho “cùng kỳ lý” nhưng cái lý của ông cũng không vững. “Một người thời” ở đây cũng có giá trị như những câu tường thuật hoặc câu bình luận trong khi giới thiệu về câu đối mà thôi. Trong cả quyển Câu đối Việt Nam của Phong Châu, có phải lúc nào hai câu đối trong cùng một cặp cũng đi liền nhau, cũng đứng khít bên nhau đâu. Còn có lời kể, lời bình nữa chứ. Hồi đầu thập kỷ 1990, viết thơ cho một người bạn ở Hà Nội để kể chuyện Sài Gòn, chúng tôi có lược thuật về hoạt động kinh tế của một nhân vật, rồi viết:

Thanh Hương thơm nghẹt mũi;

nghẹt mũi, nghẹt tiền con tốt đỏ.

Rồi lại lược thuật về một nhân vật khác mà viết tiếp:

Anh Đào ngọt ê răng; ê răng, ê của đứa dân đen.

Người bạn của chúng tôi cũng chẳng vì những lời lược thuật kia mà không nhận ra rằng hai câu trên đây làm thành một cặp đối.

Huống chi, cái ý thức của Phạm Quỳnh về câu đối đâu chỉ hạn định ở hai câu đang xét, mà còn bộc lộ qua việc đưa ra hai câu khác ở ngay sau đó đúng 5 dòng, mà Phạm gọi là “có câu thơ”:

Khẳng khái cần vương dị.

Thung dung tựu nghĩa nan.

Nếu ta cứ câu nệ theo họ Phạm mà nói rằng đó là “thơ” chứ không phải “câu đối” thì dĩ nhiên là…sẽ hết chuyện.

3. Ông Nguyễn Hà Viên còn đòi hỏi chúng tôi phải “nói đến tác giả gốc của bài văn tế” và dạy chúng tôi:

“Khi giảng bài thơ Kính gởi cụ Nguyễn Du của Tố Hữu, thầy giáo tất phải nói cho học sinh biết những câu “Dẫu lìa ngó ý, còn vương tơ lòng” và “Mai sau dù có bao giờ” đã được nhà thơ trích từ đoạn nào trong Truyện Kiều của Nguyễn Du thì học sinh mới cảm nhận được ý nghĩa sâu sắc của từng câu thơ, chứ không thể xem đó là thơ của Tố Hữu mà bỏ qua xuất xứ và tác giả gốc của những câu thơ trên!”.

Nhưng về tác giả gốc của bài văn tế là Đặng Đức Siêu thì người hỏi là ông Trương Hữu Trác biết rồi còn về phương pháp giảng văn mà ông Nguyễn Hà Viên đã dạy thì đó lại không phải là việc chúng tôi cần làm. Việc chúng tôi cần làm trong trường hợp này chỉ là trả lời cho ông Trương Hữu Trác biết rằng hai vế:

Chén tân khổ nhắp ngon mùi chính khí

Ngọn quang minh hun mát tấm trung can.

mà ông Trương đã thấy trong bài văn tế của Đặng Đức Siêu do ai ghép lại mà làm thành một đôi câu đối. Và chúng tôi đã dè dặt trong việc dùng từ mà trả lời rằng “đôi câu đối này nằm trong một đoạn văn (…) của Phạm Quỳnh”. Thế là đủ. Cũng y như khi trả lời câu hỏi “Jean Paul Sartre sinh năm 1905 hay 1915” trên một kỳ Chuyện Đông chuyện Tây, chúng tôi chỉ cần khẳng định “1905” là đủ chứ cần gì phải nói về thân thế và sự nghiệp của Sartre! Việc có diễn giảng thêm hay không còn tuỳ thuộc vào từng trường hợp, vào trọng tâm của câu hỏi, v.v.. Và nếu có thể gọi đó là “diễn giảng” thì chúng tôi cũng từng “diễn giảng” nhiều lần tại Chuyện Đông chuyện Tây chứ đâu có phải là không. Nhưng ở trường hợp này thì hoàn toàn không cần thiết.

4. Cuối cùng, ông Nguyễn Hà Viên đã lợi dụng ngôn từ của chúng tôi (“bị ám ảnh nặng nề”, “nghe khó lọt lỗ tai”) để đặt thành vấn đề “dân chủ” và “bình đẳng”, là những điều kiện mà chính chúng tôi chủ trương là cần phải có trong học thuật. Nhưng cái mà ông Nguyễn Hà Viên không hài lòng ở đây lại chỉ là chuyện ngôn từ và thái độ chứ nào phải là sự cấm đoán hay sự áp đặt mà ông phải viện đến chuyện dân chủ và bình đẳng.

Tóm lại, bài của ông Nguyễn Hà Viên mới đọc thì nghe ra dịu dàng, êm tai nhưng suy nghĩ kỹ thì An Chi lại thấy rùng mình vì đó là một sự quy kết “chết người” (tiếu trung hữu đao) chứ chẳng hiền lành gì đâu!

Cuối tháng 9-2007

§ 1241. Kiến thức ngày nay, số 621

ĐỘC GIẢ: Xin hỏi ông về việc đếm vần trong một số bài thơ. Trong Kiến thức ngày nay, số 610, ông có đề cập đến việc đếm vần trong một bài thơ:

– Trong 4 câu thơ lục bát của Xuân Diệu:

Tôi cầm mùi dạ lan hương

Trong tay đi đến người thương cách trùng

Dạ lan thơm nức lạ lùng

Tưởng như đi mãi không cùng mùi hương.

Chỉ có 2 vần ương và ung (trang 45): vần ương ứng với 2 chữ hương và thương; vần ung ứng với 3 chữ trùng, lùng và cùng.

– Trong 4 câu Đường luật thì có 3 vần chứ không phải 1 vần:

Bồ đào mỹ tửu dạ quang bôi

Dục ẩm tỳ bà mã thượng thôi

Tuý ngoạ sa trường quân mạc tiếu

Cổ lai chinh chiến kỷ nhân hồi.

(Vương Hàn, Lương Châu từ)

3 vần ở đây là bôi, thôi và hồi chứ không phải là 1 vần ôi. Sở dĩ như vậy là vì ở đây dùng phép hoán dụ (trang 45).

Vậy xin ông cho biết: Lúc nào thì ta đếm vần của một bài thơ theo kiểu như ta đã đếm vần trong 4 câu thơ lục bát ở trên và lúc nào thì ta dùng phép hoán dụ.

Nhân đây cũng xin hỏi thêm: Một bài thơ thất ngôn bát cú có mấy vần?

Ví dụ bài thơ “Qua đèo Ngang” của bà huyện Thanh Quan:

Bước tới đèo Ngang bóng xế tà

Cỏ cây chen lá đá chen hoa

Lom khom dưới núi tiều vài chú

Lác đác bên sông chợ (rợ) mấy nhà

Nhớ nước đau lòng con quốc quốc

Thương nhà mỏi miệng cái gia gia

Dừng chân đứng lại trời, non, nước

Một mảnh tình riêng ta với ta.

Bài thơ này có 1 vần a/oa hay có 5 vần: tà, hoa, nhà, gia, ta?

– Nếu bài thơ này có 5 vần thì xin hỏi thêm:

Bài thơ “Thăng Long thành hoài cổ” của bà huyện Thanh Quan:

Tạo hoá gây chi cuộc hí trường

Tới nay thấm thoắt mấy tinh sương

Lối xưa xe ngựa hồn thu thảo

Nền cũ lâu đài bóng tịch dương

Đá vẫn trơ gan cùng tuế nguyệt

Nước còn cau mặt với tang thương

Nghìn thu gương cũ soi kim cổ

Cảnh đấy người đây luống đoạn trường.

Bài thơ này có mấy vần?

AN CHI: Thắc mắc của ông xuất phát từ sự hiểu lầm cách diễn đạt của chúng tôi trong bài “Trả lời ông Ngu Minh” trên Kiến thức ngày nay, số 610, trang 36 – 39 và 45. Chữ vần mà chúng tôi nói đến trong bài thơ tình bốn câu của Xuân Diệu (Tôi cầm mùi dạ lan hương…) và chữ vần mà chúng tôi nói đến trong bài “Lương Châu từ” của Vương Hàn không mang cùng một nghĩa. Trong trường hợp đầu, chữ vần mang cái nghĩa thông thường, cũng là cái nghĩa mà hai ông Ngô Quốc Quýnh và Ngu Minh đã hiểu. Đây là cái nghĩa mà Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên (ấn bản năm 2003) giảng như sau tại nghĩa 2 của từ vần:

“Hiện tượng lặp lại vần hoặc có vần nghe giống nhau giữa những âm tiết có vị trí nhất định trong câu (thường là câu thơ), được tạo ra để làm cho lời thơ có nhịp điệu và tăng sức gợi cảm”.

Nghĩa 2 này thực chất chỉ là sự ứng dụng của nghĩa 1 vào việc làm thơ mà nghĩa 1 thì đã được quyển từ điển đó giảng như sau:

“Bộ phận chủ yếu của âm tiết trong tiếng Việt, là âm tiết trừ đi thanh điệu và phụ âm đầu (nếu có). “An”, “bạn”, “làn”, “tản” có cùng một vần “an”.

Còn trong trường hợp sau thì chữ vần mang cái nghĩa mà hai ông Ngô Quốc Quýnh và Ngu Minh không nghĩ đến. Đó là cái nghĩa tu từ (không ghi trong từ điển) mà chúng tôi đã nêu tại trang 45 của Kiến thức ngày nay, số 610:

“Chữ hoặc tiếng cùng vần với chữ hoặc tiếng khác trong những câu thơ có liên quan”.

Xin tạm gọi đây là nghĩa 3.

Vậy nếu xét theo nghĩa 2 (là ứng dụng từ nghĩa 1) thì bài “Lương Châu từ” của Vương Hàn chỉ có một vần là ôi mà thôi (với ba chữ bôi, thôi, hồi). Còn nếu xét theo nghĩa 3, thì nó có ba vần là: bôi, thôi, hồi. Cái nghĩa 3 này cũng đã được Nguyễn Đình Chiểu ứng dụng trong truyện Lục Vân Tiên:

Tay tiên vội tả tám câu năm vần.

(Có dị bản chép: Xuống tay liền tả (…)).

Tám câu năm vần ở đây là thơ thất ngôn bát cú đấy, chẳng hạn với bài “Qua đèo Ngang” thì đó là năm vần: “tà, hoa, nhà, gia, ta”; còn với bài “Thăng Long thành hoài cổ” thì đó là năm vần “trường, sương, dương, thương, trường”. Trong Truyện Lục Vân Tiên (Nxb. Đại học và Trung học chuyên nghiệp, Hà Nội, 1975), Nguyễn Thạch Giang cũng đã giải thích rõ tám câu năm vần là “bài thơ theo luật Đường bảy chữ tám câu (thất ngôn bát cú) gieo vần ở cuối câu 1 và các câu chẵn: 2, 4, 6 và 8 (tr. 244, chú thích 220). Dĩ nhiên đây là xét theo nghĩa 3, chứ với nghĩa 2 thì, nói chung, bất cứ bài thất ngôn bát cú Đường luật nào cũng chỉ có một vần mà thôi.

§ 1242. Kiến thức ngày nay, số 621

ĐỘC GIẢ: Người ta vẫn gọi thứ máu từ mũi chảy ra là “máu cam”. Nhưng tôi thấy nó vẫn đỏ như máu ở răng, ở nướu chảy ra chứ đâu có màu cam. Vậy tại sao lại gọi như thế?

AN CHI: Cam ở đây khác với cam trong danh ngữ chất độc màu da cam. Nó không chỉ màu mà lại chỉ một chứng bệnh và là một yếu tố Hán Việt mà chữ Hán là 疳. Tại mục cam 疳,Hán – Việt từ điển của Đào Duy Anh giảng là “một thứ bệnh về huyết, như nha-cam”. Hán – Việt tân từ điển của Nguyễn Quốc Hùng giảng là “một thứ bệnh về máu huyết và tiêu hoá của trẻ con”. Hán – Việt tự điển của Thiều Chửu giảng chi tiết hơn một chút: “Bệnh cam, một thứ bệnh về máu rãi (sic). Như vì máu trắng kém mà tì rắn lại, gọi là tì cam; trẻ con ăn bậy sinh bệnh gầy còm gọi là cam tích; chân răng thối nát gọi là cam răng hay cam tẩu mã”. Mấy chục năm về trước, nhà thuốc Đại Quang ở đường Tổng đốc Phương, Chợ Lớn (nay là đường Châu Văn Liêm), có sản xuất một thứ thuốc bột chuyên trị bệnh cam tích của trẻ con, gọi là Cam tích tán. Cam trong máu cam chính là chữ cam này.

Trong Etudes sur la phonétique historique de la langue annamite (BEFEO, Tome XII, n⁰1, 1912), Henri Maspéro đã sai khi cho rằng đây là một yếu tố Việt (annamite), cùng gốc với các từ tương ứng trong tiếng Thái, tiếng Dioi, v.v. (tr. 22). Thực ra, đây là một yếu tố mà các thứ tiếng này đã mượn từ tiếng Hán nếu không phải đã là cùng gốc với tiếng Hán ngay từ đầu.

§ 1243. Kiến thức ngày nay, số 622

ĐỘC GIẢ: Tôi nghe nói có một quyển sách mang tên Cent ans, mille rêves, ấn hành để kỷ niệm một nhân vật chính trị của châu Mỹ La Tinh. Xin cho biết nhân vật đó là ai và ai là tác giả của cuốn sách?

AN CHI: Nếu chúng tôi không nhầm thì Cent ans, mille rêves không phải là tên của một cuốn sách mà cũng không phải là nguyên văn. Nguyên văn bằng tiếng Tây Ban Nha là Cien anos mil suenos, có thể dịch ngắn gọn là Trăm năm nghìn mộng. Đây là tên một cuộc vận động bắt đầu từ ngày 26-72007 để tiến tới kỷ niệm 100 năm ngày sinh của cựu Tổng thống Chile Salvador Allende, người đã bị tay cựu độc tài Augusto Pinochet lật đổ, và đã hy sinh vào ngày 11-9-1973, chỉ còn để lại có cặp mắt kính gãy vỡ. Cuộc vận động này do Quỹ Salvador Allende khởi xướng (Xin xem ảnh) và sẽ diễn ra trong một năm, cho đến ngày 26-7-2008. Trong lễ phát động, sau khi nghe ca sĩ Manuel Garcia trình bày bài hát “Lentes de Allende” (Cặp kính của Allende), cử toạ chứng kiến bà Isabel Allende, con gái của vị cựu tổng thống, và những trẻ em của các khu phố nghèo cùng đi với bà, khánh thành bức tượng của nghệ sĩ Carlos Altamiro, cao 2,5m và dài 5m, thể hiện cặp kính của Salvador Allende. Bà Isabel Allende nói:

Tác phẩm này không có tên, vì nghệ sĩ không muốn đặt tên cho nó, nó tượng trưng cho điều “Nunca más!” (Không bao giờ xảy ra nữa!). Không bao giờ còn nạn độc tài, không bao giờ còn chuyện vi phạm nhân quyền. Và không bao giờ còn có chuyện hy sinh của một vị tổng thống hết lòng vì nhân dân”.

§ 1244. Kiến thức ngày nay, số 622

ĐỘC GIẢ: Chuyện ba con khỉ bịt miệng, bịt tai, bịt mắt xuất phát từ đâu và mang ý nghĩa gì?

AN CHI: Người ta cho rằng hình ba con khỉ, con bịt tai, con bịt miệng, con bịt mắt, có sớm nhất là ở một bức phù điêu (Xin xem ảnh) của chùa Toshogu ở Nikko (Nhật Bản) và đó là của nhà điêu khắc Hidari Jingoro (1594 – 1634). Người ta gọi tên ba con khỉ đó là Mizaru, Kikazaru và Iwazaru. Có tài liệu giải thích rằng mizaru là con (khỉ) mù, kikazaru là con (khỉ) điếc và iwazaru là con (khỉ) câm. Cũng có tài liệu giảng rằng nghĩa gốc của mizaru là “tôi không thấy điều xấu”, của kikazaru là “tôi không nghe điều xấu” và của iwazaru là “tôi không nói điều xấu”. Lại có tài liệu nói rằng chuyện ba con khỉ này chẳng qua chỉ là do ảnh hưởng của đoạn 1, thiên 12 (Nhan Uyên) trong sách Luận ngữ mà thôi. Khi Nhan Uyên hỏi Khổng Tử về đức nhân và về những gì cần phải làm thì Khổng Tử đáp:

“Phi lễ vật thị, phi lễ vật thính, phi lễ vật ngôn, phi lễ vật động”, nghĩa là “Cái gì không hợp lễ thì đừng nhìn, cái gì không hợp lễ thì đừng nghe, cái gì không hợp lễ thì đừng nói, cái gì không hợp lễ thì đừng làm”. (Lời dịch của Nguyễn Hiến Lê).

Ngày nay hình tượng ba con khỉ đã trở nên phổ biến và ta có thể thấy rất nhiều bộ khỉ ba con bằng gỗ, bằng đá, bằng kim loại, bằng chất dẻo, v.v. bày bán ở các cửa hàng đồ lưu niệm. Nó còn có những biến tấu thành ba con chó, ba con thỏ, ba con lợn; thậm chí ba con ếch, v.v.. Chẳng những thế, nó còn biến tấu thành cả ba chú bé, thành ba con người nói chung nữa.

Nhưng dù có biến tấu như thế nào hoặc đến đâu thì cái triết lý ở đây vẫn cứ là:

“Vật lễ phi thị, vật lễ phi thính, vật lễ phi ngôn. Và cả “vật lễ phi động”, nên có khi có tới bốn con khỉ (hoặc chó, thỏ, người, v.v.) ngồi khoanh tay trước ngực (bất động) nữa).

§ 1245. Kiến thức ngày nay, số 624

ĐỘC GIẢ: Tôi rất ái mộ cầu thủ Ronaldinho của Brazil (nay đã vào quốc tịch Tây Ban Nha) nhưng gần đây phong độ của anh rất thất thường. Tôi lại sực nhớ tới cái tên của anh ta mà trước đây nhiều tờ báo cho là được đặt như thế để phân biệt với tên của Ronaldo. Ronaldinho có nghĩa là “Ronaldo nhỏ” (bên cạnh Ronaldo, hiểu ngầm là “Ronaldo lớn”). Xin cho biết giải thích như thế có đúng hay không? Và trong cái tên Ronaldinho thì đâu là dấu hiệu của ý “nhỏ”?

AN CHI: Đúng là khi Ronaldinho bắt đầu nổi thì một số tờ báo đã giải thích tên của anh ta như thế. Cái ý “nhỏ” trong tên của Ronaldinho là do hậu tố -inho/-inha mà ra -inho thuộc giống đực, còn -inha thì thuộc giốngcái. Đây là một hậu tố mang tính chất giảm nghĩa (diminutive, mà Cao Xuân Hạo và Hoàng Dũng dịch là “giảm kích”) của tiếng Bồ Đào Nha (người Brazil nói tiếng Bồ Đào Nha). Hậu tố này chẳng những được ghép vào sau danh từ (để tạo danh từ phái sinh), mà còn được ghép vào cả tính từ (để tạo tính từ hoặc phó từ phái sinh) với tác dụng giảm nghĩa nữa. Trước nhất, xin nêu một số thí dụ về danh từ (nếu danh từ gốc thuộc giống đực thì người ta dùng -inho, còn nếu nó thuộc giống cái thì người ta dùng -inha). Thí dụ:

– anjinho là thiên thần nhỏ bé (do anjo, giống đực, là thiên thần).

– bandeirinha là cờ nhỏ (do bandeira, giống cái, là cờ).

– campainha là chuông nhỏ (do campa, giống cái, là chuông).

– casinha là nhà nhỏ (do casa, giống cái, là nhà).

– lobinho là sói đực con (do lobo, giống đực, là sói đực).

– patinho là vịt trống con (do pato, giống đực, là vịt đực); v.v..

Sau đây là một số thí dụ về tính từ và phó từ:

– atadinho là có vẻ rụt rè, sợ sệt (do atado, giống đực, là lưỡng lự).

– mansinho là dịu dàng (do manso, giống đực, là yên tĩnh).

– baixinho là phó từ, có nghĩa là một cách nhỏ nhẹ, khe khẽ (do tính từ baixo, có nghĩa là trầm, thấp (về tiếng nói)).

– cedinho là phó từ, có nghĩa là từ rất sớm (do tính từ cedo, có nghĩa là sớm); v.v..

Sở dĩ chúng tôi nêu thêm một vài thí dụ liên quan đến tính từ, nhất là đến phó từ, là để ông và bạn đọc thấy rằng nói -inho/-inha có tác dụng giảm nghĩa là nói một cách tổng quát, đặc biệt là đối với danh từ, chứ với tính từ và phó từ thì lại không hoàn toàn như thế (So sánh chẳng hạn, phó từ cedinho (từ rất sớm) với tính từ cedo (sớm).

Với danh từ riêng, thì vấn đề lại càng không đơn giản chỉ là chuyện “giảm nghĩa” dĩ nhiên là kể cả trường hợp liên quan đến tên của Ronaldinho. Ở đây, ta có một sắc thái khác, nổi bật hơn, rồi đẩy cái tác dụng “giảm nghĩa” của hậu tố -inho lùi vào quá khứ từ nguyên học. Người ta đã lợi dụng cái ý nghĩa gốc của hậu tố -inho để đưa vào danh từ riêng, nói cho cụ thể và rành mạch hơn là đưa vào tên người, cái sắc thái thân mật, ban đầu là trong sự đối thoại trực tiếp, rồi cuối cùng là trong lời nói, nói chung. Vì vậy nên khi người ta gọi cầu thủ Ronaldo de Assis Moreira là Ronaldinho thì chỉ là để thể hiện sự thân thương, chứ chẳng phải là để phân biệt với Ronaldo Luiz Nazário de Lima (là cầu thủ mang số 9 của Tuyển Brazil, thường gọi là Ronaldo), bằng cái ý “nhỏ bé” nào cả. Huống chi, về nguyên tắc thì chính cầu thủ Ronaldo mang số 9 cũng có thể được gọi một cách thân thương là…Ronaldinho!

Để tăng tính thuyết phục, xin nêu trường hợp của cái tên Lulinha. Đây là một cách gọi thân mật đối với tên của nam giới nhưng sở dĩ dùng -inha là vì phải “ăn theo” nguyên âm cuối “-a” (của cái tên gốc Lula). Lulinha là tên thường gọi của Luiz Marcelo Morais dos Reis, một cầu thủ năm nay 17 tuổi (sinh năm 1990), đang khoác áo câu lạc bộ SC Corinthians của Brazil). Nhiều câu lạc bộ lớn của châu Âu đã đặt cầu thủ này vào tầm ngắm, trước nhất là Palermo và Fiorentina, rồi Inter Milan của Ý, sau đến Chelsea của Anh còn bây giờ thì có vẻ như Barcelona của Tây Ban Nha đã giành được cái gật đầu của SC Corinthians. Anh chàng Luiz này đã lấy biệt hiệu là Lula, rồi được gọi một cách thân mật là Lulinha. Nếu không nắm được thực chất của vấn đề thì biết đâu người ta sẽ chẳng nói rằng sở dĩ phải gọi Luiz này là Lulinha, tức “Lula nhỏ”, là để phân biệt với Lula lớn, tức Luiz Inácio Lula da Silva, đương kim Tổng thống Brazil, năm nay 62 tuổi (sinh năm 1945), cũng thường gọi là Lula. Nhưng chính cái ông Lula này cũng được gọi là “Lulinha”. Bằng chứng của chuyện này nằm trong khẩu hiệu tranh cử vòng 2 năm 2002 của Lula da Silva. Đó là “Lulinha Paze Amor”, nghĩa là “Lulinha Hoà bình và Tình yêu”. Vậy thì Lula da Silva bé b ỏng ở chỗ nào mà được gọi là “Lulinha”?

Tóm lại, tuy Ronaldinho có nghĩa gốc là Ronaldo nhỏ nhưng sắc thái nổi bật trong cái tên này là sự thân mật của người gọi chứ không phải sự bé bỏng của đối tượng được gọi. Vậy nếu sự thật là người ta đã dùng cách gọi Ronaldinho mà gọi Ronaldo de Assis Moreira để phân biệt với Ronaldo (Luiz Nazário de Lima) thì đó chỉ là dùng sắc thái thân mật trong cách gọi “Ronaldinho” để phân biệt với sắc thái trung hoà thông thường trong cách gọi “Ronaldo” mà thôi. Ở đây, chẳng hề có sự phân biệt giữa “nhỏ tuổi” với “lớn tuổi” gì cả. Cuối cùng, xin nói thêm rằng nhiều nguồn trên internet cũng sai vì đã khẳng định sự phân biệt về tuổi tác ở đây.

§ 1246. Kiến thức ngày nay, số 624

ĐỘC GIẢ: Xin nhờ ông cho nhận xét về đôi câu đối dưới đây:

Trăm năm tình viên mãn

Đầu bạc nghĩa phu thê.

Có người góp ý là nên thay “phu thê” ở câu sau bằng “keo sơn”. Vậy đôi câu đối sẽ là:

Trăm năm tình viên mãn

Đầu bạc nghĩa keo sơn.

Liệu như thế có chỉnh hơn không?

AN CHI: Ngay người góp ý cũng đã đưa ra một cách “sửa chữa” không thoả đáng. Keo sơn là một cấu trúc đẳng lập mà hai thành tố vốn là những từ chỉ chất liệu. Cả keo lẫn sơn đều dùng để dán, để gắn, cho dính chặt vào nhau, và là hai yếu tố Nôm. Còn hai tiếng viên và mãn thì lại là Hán Việt (Xin lưu ý đây chỉ là sự phân biệt giữa Nôm và Hán Việt trong phạm vi câu đối), mà lại là tính từ chứ không phải vốn là danh từ như keo và sơn. Vậy thì làm sao có thể đối cho chỉnh được?

Còn phu thê thì lại càng không thể đối được với viên mãn. Lý do: phu thê là danh từ còn viên mãn là tính từ mà tính từ và danh từ là hai từ loại đối lập hẳn với nhau.

Trăm năm là một ngữ lượng từ, cũng không đối được với đầu bạc là một ngữ danh từ. Năm làm sao đối được với bạc và đầu làm sao đối được với trăm?

Câu đối chú trọng trước nhất ở đối chữ, rồi mới đến đối ý; nói cho đúng ra thì hai mặt phải đi song song. Nếu chỉ có đối ý thì không thể gọi là câu đối.

§ 1247. Kiến thức ngày nay, số 624

ĐỘC GIẢ: Bãi khoá có khác bãi trường không?

AN CHI: Theo Từ điển tiếng Việt của Trung tâm từ điển học Vietlex do Hoàng Phê chủ biên (Nxb. Đà Nẵng và Vietlex, 2007) thì bãi khoá là “cùng nhau nghỉ học [một hình thức đấu tranh nêu yêu sách hoặc kháng nghị của học sinh, sinh viên]” còn bãi trường là “[trường học] nghỉ trong một thời gian dài, như nghỉ hè, nghỉ tết” (nghĩa 1). Vậy một đằng là nghỉ để đấu tranh, một đằng là nghỉ theo diễn tiến tự nhiên của năm học hoặc thời tiết.

§ 1248. Kiến thức ngày nay, số 625

ĐỘC GIẢ: Văn nghệ (Trung ương), số 36, ngày 8-9-2007, có bài Một “tính” trong “bách tính” của Phan Cung Việt, mở đầu như sau: “Thế gian có…bách tính. Rồi được xách ra dùng mấy từ “tính” tiêu biểu: “tính khí”, “tính tình”… Mới đây có giới tính, chuyển đổi giới tính….Xin cho biết tính ở đây là cái “tính” gì?

AN CHI: “Tính” của Phan Cung Việt là tính nết, tính cách, tính tình. Còn “tính” trong “bách tính” của thế gian thì lại là họ (trong tên họ). Bách tính là “trăm họ”. Có lẽ Phan Cung Việt muốn đưa cái “tính” của mình vào “bách tính” của thế gian để làm chuyện “bình cũ rượu mới” chăng?

§ 1249. Kiến thức ngày nay, số 625

ĐỘC GIẢ: Xưa & Nay, số 292, trang 1 (phụ trang) có in hình ông bà Phan Khôi với lời chú thích “Ông Phan Khôi và vợ Lương Thị Tuệ năm 1955”. Ông An Chi có nhận xét gì về lời chú thích này?

AN CHI: Trong một danh ngữ kiểu “vợ + danh từ (chung hoặc riêng)” thì danh từ (chung hoặc riêng) đó luôn luôn chỉ người chồng: vợ thằng Đậu, vợ thằng Tèo, vợ bác sĩ, vợ chủ tịch xã, v.v.. Vậy, để cho đúng chuẩn, lẽ ra BBT phải viết “… và vợ là Lương Thị Tuệ”, và, lịch sự hơn nữa thì “… và vợ là bà Lương Thị Tuệ”.

1250 – 1257

§ 1250. Kiến thức ngày nay, số 625

ĐỘC GIẢ: Kiến thức ngày nay, số 623 có bài “Chuyện FIREFOX: “Cáo lửa” hay là cái gì khác?” của Lê Vy, suy nghĩ nhân đọc Chuyện Đông chuyện Tây trên Kiến thức ngày nay, số 613. Tôi là người xài Firefox nên cũng quan tâm đến bài của ông trên số 613 và bài của ông Lê Vy trên số 623. Tôi băn khoăn về vài điều trong bài của ông Lê Vy; không hiểu ông An Chi nghĩ thế nào?

AN CHI: Ông Lê Vy đã đi từ chuyện Firefox đến chuyện Firebird rồi chuyện Thunderbird nhưng rất tiếc là trong dòng suy nghĩ của mình thì ông đều sai ở những điểm trọng tâm.

Về Firefox, ông Lê Vy viết:

Trong tiếng Anh (…) fox là con cáo, một động vật ăn thịt, có đuôi xù, mõm dài, nhọn, thuộc họ Canidae, gồm nhiều loài, trong đó đặc biệt có loài cáo lông đỏ được gọi là red fox (tên KH: Vulpes vulpes), một loài thú săn quan trọng ở Anh (để lấy bộ lông phục vụ việc làm đẹp cho quý bà)”. (tr. 38)

Ông Lê Vy còn cẩn thận cho in ảnh ở trang 38 với lời chú “Cáo lông đỏ (Vulpes vulpes)” để minh hoạ cho bộ lông “màu đỏ” của loài cáo này nữa. Rồi ông viết tiếp ở một đoạn sau:

“Không dùng red fox, tên gọi một loài cáo có thật trong tự nhiên, mà dùng danh từ Firefox để đặt tên cho một phần mềm (mã nguồn mở), phải chăng Tập đoàn Truyền thông Nestcape (…) một mặt vừa kín đáo ghi nhận công lao của những người xây dựng phần mềm này, và mặt khác vừa động viên những người sử dụng phần mềm tiếp tục tự do phát triển nó ngày càng hoàn thiện hơn (…)”. (tr. 39)

Nghĩa là, theo ông Lê Vy, tuy red (đỏ) là màu của fire (lửa) đấy nhưng phải dùng fire thì mới gói ghém được “tính sống động của trí tưởng tượng, tư duy sáng tạo, tính linh hoạt (nhất là của phụ nữ) và cảm hứng thi ca” trong cái tên Firefox và đây là “nội lực ngôn ngữ thâm hậu” của những người khai sinh ra cái tên này. Ông cứ ngỡ rằng loài red fox chỉ gồm toàn những con cáo có bộ lông màu “đỏ” nên mới đưa ra một cái ảnh minh hoạ với lời chú “Cáo lông đỏ (Vulpes vulpes)”, như đã nói. Ông không ngờ rằng “cáo lông đỏ” là một loài mà những cá thể có bộ lông “màu đỏ” (thực chất là màu hung) chỉ chiếm một tỷ lệ thấp; rằng “cáo lông đỏ” còn có những màu khác: vàng úa, xám, đen và phổ biến nhất là những sắc độ đậm nhạt khác nhau từ vàng sậm đến nâu. Xin nói rõ thêm một chút là cáo đỏ xám thì tài liệu tiếng Anh gọi là silver fox còn tiếng Pháp là renard argenté, nghĩa là “cáo (ánh) bạc”. Và cái màu bạc này cũng có những sắc độ đậm nhạt khác nhau.

Có vẻ như ông Lê Vy đã không ngờ rằng red fox, mà tên khoa học là Vulpes vulpes, còn được gọi là common fox (cáo thông thường), và giản tiện hơn nữa, là fox (cáo). Có lẽ một phần cũng vì thế nên ông mới tưởng rằng mọi con red fox đều “đỏ” chăng?

Về cách chúng tôi dịch danh từ Firefox, ông Lê Vy viết:

“Dịch Firefox là “Cáo lửa” đúng là không có gì sai, nhưng hình như hơi giản đơn, nhất là khi cố đi tìm một con vật có thật trong tự nhiên để dung tục hoá con vật có thể tạm gọi là “cáo lửa”. Theo tôi nghĩ, đối với từ “Cáo lửa” này, chỉ thật sự đúng khi hiểu đó là một hình tượng mang ý nghĩa: Chương trình xây dựng và phát triển bởi những người thông minh có tư duy sáng tạo và óc tưởng tượng linh hoạt”.

Ông Lê Vy chê cách dịch của chúng tôi là “hơi giản đơn” nhưng rất may là ông vẫn dùng nó để gọi tên con vật đó chứ không thấy ông đưa ra cách dịch của mình. Thật ra, Cáo lửa là một cách dịch hoàn toàn chính xác của Firefox (nếu ta đối chiếu với cái logo đã biết), cũng như chợ đen là một cách dịch hoàn toàn chính xác của black market. Nhưng đến bây giờ thì đó không còn là con “cáo lửa” nữa rồi và firefox hẳn hoi là một “con vật có thật” (mà ông chê!). Sau đây là lời khẳng định của ba vị đại gia.

Trước nhất là Jon Hicks, cha đẻ của cái logo Firefox. Hicks khẳng định rằng firefox thực tế là con gấu trúc (A firefox is actually a cute red panda – Hicksdesign) nhưng vì lấy cảm hứng từ hình vẽ một con cáo của một hoạ sĩ người Nhật nên ông mới cho ra đời một cái logo như thế (con cáo với cái đuôi lửa ôm lấy trái đất).

Còn Yves Grandmontagne, nhà báo của Silicon fr., phụ trách về tin học từ 1982 rồi về internet từ 1994, đã viết trên Silicon fr. một bài với cái nhan đề “Firefox: le renard qui voulait révolutionner l’ informatique”, trong đó ông coi firefox là một con cáo (renard). Nhưng đến ngày 8-2-2005, ông đã có bài “Firefox: renard ou panda?” (Firefox: cáo hay gấu (trúc)?), trong đó ông đã tỏ lời hối tiếc rằng mình đã sai. Và ông khẳng định lại rằng firefox là con gấu trúc (panda rouge). Ông còn khuyến cáo: ai không tin thì cứ vào cửa hàng trực tuyến của Mozilla, tại đó con thú nhồi bông của Firefox đích thị là con gấu trúc với giá 15,95 dollars. Và Yves Grandmontagne đề nghị độc giả đổi tên bài báo trên kia thành: “Firefox: le panda qui voulait révolutionner l’ informatique”. Danh từ renard (cáo) đã được thay bằng panda (gấu trúc).

Cuối cùng là Tristan Nitot, sáng lập viên và chủ tịch Hiệp hội Mozilla Âu châu. Nitot đã trả lời cho độc giả có nick là Jamega một cách ngắn gọn như sau:

– Firefox, c’est le nom en anglais du panda roux, un type de panda qui ressemble à un renard (Đăng lại trên 20 minutes. Fr, ngày 9-12-2007), nghĩa là “Firefox, đó là tên tiếng Anh của gấu trúc, một loài gấu giống như con cáo”.

Chúng tôi xin nghe theo ba vị đại gia trên đây mà hiểu rằng firefox là gấu trúc, con vật phàm tục có thật, chứ không dám tin theo ông Lê Vy.

Về Firebird, ông Lê Vy đã không trung thực khi chú thích cho bức ảnh ở trang 40 là: Firebird “Altamira Oriole”. Bức ảnh này là của World Birding Center, ở góc phải phía dưới có 4 chữ “photo by John Arvin” đã bị ông xoá bỏ. Ảnh cũng chỉ được ghi chú là “Altamira Oriole” chứ không có “Firebird” ở trước như ông đã ghi. Vả lại, firebird dù sao cũng chỉ là tên không thông dụng của Baltimore Oriole chứ không phải của Altamira Oriole.

Về Thunderbird, ông Lê Vy đã sai khi dịch thickheads là “hai loài chim khá đần độn”. Thực ra, thickheads ở đây là “(chim) đầu to”, tương đương với tiếng La Tinh Pachycephala (pachy = dày, to; cephala = đầu). Hai loài thickheads ở đây là Pachycephala pectoralis và Pachycephala rufiventris, như chính ông đã trích dẫn. Ông cũng hiểu sai về cái ảnh trong đó có con gà đã bị vặt lông, chặt giò, nằm chờ “bỏ lò”. Ông tưởng cái câu “Le seul oiseau qui ne craint pas la grippe aviaire” (mà ông dịch là “Thunderbird loài chim duy nhất không sợ cúm gia cầm”) là để nói về Thunderbird. Không đâu, thưa ông. Cái con chim duy nhất không sợ cúm gia cầm chính là con gà chờ “bỏ lò” đó. Đây là một hình nền tếu táo chứ đâu có phải là một lời quảng cáo cho Thunderbird!

§ 1251. Kiến thức ngày nay, số 626

ĐỘC GIẢ: Trên một kỳ Chuyện Đông chuyện Tây, ông An Chi có viết rằng đến ngày 15-12-2007, Ba Tây dị nhân Oscar Niemeyer sẽ tròn 100 tuổi. Xin đề nghị ông theo dõi thời sự về việc tổ chức mừng sinh nhật lần thứ 100 của bậc dị nhân này để thuật lại trên Chuyện Đông chuyện Tây.

AN CHI: Cậu bé Oscar (Ảnh 1) đâu có ngờ rằng hơn chín mươi năm sau mình sẽ trở thành ông già Niemeyer, kiến trúc sư danh vang thế giới, đang tươi cười ăn mừng lễ sinh nhật lần thứ 100 giữa con cháu và bạn bè trong ngày 15-12-2007. Niemeyer (Ảnh 2) rất ghét chuyện nghi thức, lễ lạt nên việc ông có mặt trong lễ mừng thọ vừa qua là một sự nhượng bộ đối với những người thân.

(Ảnh 1)

Lễ mừng thọ được tổ chức một cách đơn giản và ấm cúng tại Casa das Canoas (tên mà Niemeyer đặt cho ngôi nhà) do ông tự mình thiết kế, xây xong tại São Conrado (Rio de Janeiro) từ năm 1953 mà đến bây giờ vẫn còn được xem là có tính cách hiện đại. Con cháu đã tề tựu đông đủ, cùng với khoảng mươi người bạn của Oscar. Chiếc bánh sinh nhật cũng đơn giản với tầng trên cùng phỏng theo hình dạng của Bảo tàng nghệ thuật đương đại, thường gọi tắt là MAC (Museu de Arte Contemporânea) ở Niterói, một trong những công tình độc đáo của Niemeyer. Mở đầu buổi lễ, dĩ nhiên phải là nụ hôn của người bạn đời, bà Vera Niemeyer, dành cho Oscar. Và dĩ nhiên là đối với một dị nhân như Niemeyer và một dịp trọng đại như lễ mừng sinh nhật lần thứ 100 của ông thì, dù sự việc có riêng tư đến đâu, chủ nhân và gia đình cũng không thoát được sự có mặt của các phóng viên. Trong cuộc họp báo chóng vánh, Niemeyer nói:

– Tôi là một con người như những con người bình thường khác nhưng tôi cũng không hiểu tại sao mình lại sống dai đến thế. Đâu phải lúc nào cuộc đời cũng dễ dàng và độ lượng. Điều mà tôi cảm nhận được trong ngày hôm nay, đó là niềm vui thú được đón tiếp những người bạn đang có mặt ở đây. Tôi nghĩ đến quá khứ, đến những người bạn đã ra đi và những người thay thế họ, đến cuộc đấu tranh mà cuộc đời này dành cho con người.

(Ảnh 2)

Ông còn nói thêm:

– Sống đến một trăm tuổi, thật là vô nghĩa!

Ông còn nhắc lại, như ông vẫn thường nói, rằng cuộc đời quan trọng hơn kiến trúc. Đây là quan niệm thường trực của ông nhưng chính Niemeyer thì bao giờ cũng “hết mình” với kiến trúc. Ở tuổi 100, ông có bảy dự án đang thực hiện và khoảng một chục dự án khác sắp khởi động tại Brazil. Chính phủ Tây Ban Nha đã chấp nhận đồ án của Niemeyer cho công trình văn hoá ở Avilés. Cuba vừa khánh thành một tượng đài chống Mỹ của chính Niemeyer để tôn vinh ông nhân ngày ông tròn một trăm tuổi. Tượng cao khoảng 8m, đặt trong khuôn viên trường Đại học khoa học tin học, gần La Habana, thể hiện cuộc chiến đấu giữa một con người và một con quái vật. Nhiều cuộc triển lãm hoặc hội thảo cũng được tổ chức ở Brazil và một số nước khác. Và cũng nhân dịp này, Chính phủ Brazil đã quyết định tặng thưởng ông Huân chương Công trạng văn hoá (Ordem do Mérito Cultural). Chung quanh chuyện này, cũng có những chi tiết thú vị. Phần thưởng cao quý sẽ được trao tại Bộ Quốc gia giáo dục và sức khoẻ, ở cung Capanema (Rio de Janeiro). Niemeyer không thích những chuyện nghi thức, lễ lạt, như đã nói:

– Ta sẽ không đi. Nếu họ muốn thì họ phải đến đây.

– Cha phải đi, cha à! Đó là tổng thống.

Bà Anna, người con gái độc nhất, đã khuyên ông như thế. Niemeyer nhất định không đi. Và đích thân Tổng thống Lula da Silva đã phải đem phần thưởng đến tận văn phòng của Niemeyer. Đó là vào ngày 29-11-2007 và sự việc đã diễn ra trong hai mươi phút. Niemeyer muốn để cho người ta hiểu rằng mình không đi là vì tuổi tác. Nhưng nhiều người thì hiểu rằng Niemeyer còn hờn Lula da Silva vì sự “dại dột” của ông này. Trong một bài diễn văn đọc một năm trước đây tại São Paulo (15-12-2006), Lula đã tuyên bố rằng tả khuynh là một lỗi lầm của thời trẻ:

“Nếu một người đứng tuổi mà tả khuynh thì anh ta có vấn đề. Nếu một chàng trai trẻ mà hữu khuynh thì anh ta cũng có vấn đề (…). Còn tôi, tôi đã ngả về nền xã hội dân chủ. Khi người ta 61 tuổi thì người ta đạt được sự cân bằng”.

Chính cái sự “lục thập nhất nhi tri bình hành” này của Lula đã làm cho Niemeyer không hài lòng vì, theo ông, đó chẳng qua là một lập trường chính trị “sọc dưa”. Dù sao thì cái ông “sọc dưa” này cũng đã đem phần thưởng cao quý đến tận văn phòng của Niemeyer.

Cũng đến tận văn phòng của Ba Tây dị nhân, ngày 12-122007, đại sứ Pháp tại Brazil là Antoine Pouillieute, đã trao tặng ông Bắc đẩu bội tinh của Chính phủ Pháp. Rồi ngày 14-12-2007 thì đại sứ Nga là Vladimir Tyurdenev cũng đến tại văn phòng của Niemeyer để trao cho ông Huân chương Tình hữu nghị giữa các dân tộc.

Ba Tây dị nhân thật là một ông già kiên cường. Ngày nào ông cũng đến văn phòng lúc 11 giờ trưa và làm việc đến 11 giờ đêm.

Trong ba thứ: rượu, thuốc lá và…đàn bà, ông không từ bỏ thứ nào, ngay cả ở tuổi một trăm. Ông kết hôn lần thứ hai sau khi bị ngã nứt xương chậu có một tháng. Phương châm sống của ông thật đơn giản nhưng không phải ai cũng làm được: “Phải sống trọn vẹn cuộc đời đến phút chót. Sau đó, ta đội mũ vào và ra đi”.

§ 1252. Kiến thức ngày nay, số 629

ĐỘC GIẢ: Gần đây, trong bài “Trả lời ông Nguyễn Hà Viên”, ông An Chi có nhắc đến câu tiếu trung hữu đao. Tôi đoán có lẽ ông muốn diễn cái ý mà cụ Nguyễn Du xưa cũng đã diễn đạt trong Truyện Kiều:

Bề ngoài thơn thớt nói cười;

Mà trong nham hiểm, giết người không dao.

Một người bạn có nói với tôi rằng tiếng Anh cũng có một câu với ý giống như thế. Xin nhờ ông kiểm chứng giúp.

AN CHI: Macbeth là một trong bốn vở kịch nổi tiếng nhất của William Shakespeare, bên cạnh ba vở Hamlet, King Lear (Vua Lear) và Othello. Tại hồi II, cảnh 3, dòng 140 của Macbeth, Donalbain đã nói với Macbeth:

– There’s daggers in men’s smiles.

(Có dao găm trong nụ cười của con người).

Có lẽ ông bạn của ông muốn nói đến câu này chăng?

§ 1253. Kiến thức ngày nay, số 629

ĐỘC GIẢ: Tôi đọc bài “Gửi hai ông An Chi và Ngu Minh” của ông Lê Xuân Lít trên Kiến thức ngày nay, số 618 từ giữa tháng 10-2007 nhưng đến nay chưa thấy ông An Chi có ý kiến gì. Liệu ông có định trả lời hay không, thưa ông?

AN CHI: Bài của tác giả Lê Xuân Lít có những điểm bất ổn sau đây (chúng tôi không nhận xét đến từng chi tiết mà chỉ xin nêu những điểm lớn).

Ông Lê Xuân Lít viết:

“Ông An Chi có viện lời Khổng Tử (…) mà ví đại thi hào Nguyễn Du với một giống ngựa, bạn đọc làm sao đồng tình! Dẫu rằng “nói có sách” nhưng vận dụng sách lại là một việc khác! Bạn đọc có sẵn vốn liếng chữ nghĩa có thể chấp nhận sự so sánh (rất khập khiễng) ấy không? (…) dù là con ngựa đệ nhất trần gian của loài ngựa, nhưng ngựa là ngựa, người là người. Dẫu có lấy tính tốt của vật cũng không nên so với người”. (tr. 21)

Tội nghiệp cho bạn đọc, nhất là những bạn đọc “có sẵn vốn liếng chữ nghĩa”, đã bị ông Lê Xuân Lít kéo về phía mình chỉ vì ông đã suy bụng ta ra bụng người. Thực ra, chỉ có ông, ông Ngu Minh và những người như hai ông, mới nghĩ như thế chứ nếu thực sự đã “có sẵn vốn liếng chữ nghĩa” thì làm sao có thể nghĩ (một cách kém cỏi) như thế được? Từ xưa đến nay và từ Đông sang Tây, thú vật và đồ vật vẫn là những cái nguồn phong phú và sinh động mà loài người sử dụng để so sánh, như An Chi đã noi gương Khổng Tử mà làm. Một bà mẹ mắng đứa con lì lợm, có thể nói với nó:

– Nói với mầy khác gì nói với khúc gỗ.

Còn một bà mẹ cưng con thì nựng nó mà nói:

– Cục vàng của mẹ, cục vàng của mẹ!

Đó là những thí dụ sơ đẳng trong tiếng Việt về việc khen chê bằng cách so sánh con người với những vật vô tri vô giác. Còn với thú vật, và cũng trong tiếng Việt, ta có thể thấy nào là: – (đồ) chó má, – (thằng) đầu bò, – (đồ) khỉ gió, – (đồ) gà mờ, – (đồ) dê cụ, – (con) cừu non, – (con) chiên ghẻ, – (con) chim đầu đàn, – gà trống (nuôi con), v.v..

Đây là những lời khen, tiếng chửi đã đi vào vốn từ vựng của tiếng Việt. Còn trong lời nói thì ta có lời xưng tụng hùm thiêng Yên Thế dùng để chỉ vị anh hùng Hoàng Hoa Thám mà ai “có sẵn vốn liếng chữ nghĩa” cũng đều có thể biết. Mà đã biết thì làm sao có thể nghĩ (một cách nông cạn) như ông Ngu Minh và ông Lê Xuân Lít cho được? Huống chi, chính Nguyễn Du cũng ví Từ Hải với loài thú khi viết về nhân vật này:

Hùm thiêng khi đã sa cơ cũng hèn.

Nếu ta cứ theo cái “mốt” Lê Xuân Lít mà khẳng định rằng “dẫu có lấy tính tốt của vật cũng không nên so với người” thì cái câu trên đây của tác giả Truyện Kiều tất phải bị sổ toẹt. Chẳng những thế, Nguyễn Du còn có một cái tội rất lớn nữa là đã so sánh con người với loài côn trùng khi bày tỏ lòng thương cảm đối với Kiều và sự phẫn nộ đối với Hoạn bà mà để cho mụ quản gia nói (với Kiều và về Kiều):

Con ong cái kiến kêu gì được oan!

Bấy nhiêu cứ liệu nho nhỏ tưởng cũng đã đủ để phế truất cái “thuyết” “ngựa là ngựa, người là người” của ông Lê Xuân Lít. Còn chính ông thì cứ ngỡ rằng mình vững lý nên để cho “chắc cú”, ông còn kéo cả cụ Tam nguyên Yên Đổ vào mà viết:

“Hình như cụ Nguyễn Khuyến có khen một bài thơ nọ nhưng “Nho đối với xỏ già này không ưa”. Đem nhà nho đối với bọn xỏ lá Nguyễn Khuyến đã bực mình huống hồ so sánh đại thi hào Nguyễn Du với con ngựa gì đấy (…)”.

“Già này không ưa” là chuyện riêng của già còn ai viết thì cứ viết chứ không ai có thể đem cái quan niệm cổ hủ của ông già đó ra mà làm tiêu chuẩn hành xử và viết lách cho người Việt Nam ở đầu thiên niên kỷ thứ ba này. Huống chi, với hai câu thơ hữu quan, Chu Mạnh Trinh đã miêu tả rất đúng cái bản chất bịp bợm và lật lọng của Sở Khanh:

Làng nho người cũng coi ra vẻ,

Bợm xỏ ai ngờ mắc phải tay.

Bề ngoài thì trông có vẻ nho nhã, thư sinh nhưng thực chất hắn ta cũng chỉ là một tên ma cô mà thôi. Có không ưa là không ưa cái thằng ma cô chứ sao lại không ưa lời văn tả đúng cái thực chất của hắn? Mà suy cho cùng, “đem Nho đối xỏ” là đề cao “Nho” và hạ thấp “xỏ”, thì mắc mớ gì Nguyễn Khuyến lại không ưa?

Ông Lê Xuân Lít lại còn kéo cả Ngô Đức Kế và Tản Đà vào mà dạy chúng tôi “bàn bạc Truyện Kiều trước hết hãy xác định chỗ đứng”. Xin thưa với ông rằng chúng tôi đứng ở cái vị thế của một độc giả bình thường và bình dân mà nhận xét về Nguyễn Du và Truyện Kiều và chỉ riêng về mặt này thôi thì An Chi hoàn toàn bình đẳng với Ngô Đức Kế và Tản Đà. Có điều – và là điều tối quan trọng – là chúng tôi luôn luôn tâm niệm câu “Tri chi vi tri chi, bất tri vi bất tri, thị tri dã”. Chúng tôi cứ thẳng thắn nêu lên cách hiểu của mình với chứng lý đầy đủ và nghiêm túc; nếu ông Lê Xuân Lít thấy cần thiết phải “tri chi vi tri chi” thì xin ông cứ tự nhiên. Đằng này, ông chỉ “vuốt đuôi” ông Ngu Minh. Nói cho đúng ra, để gọi là ủng hộ ông Ngu Minh, ông Lê Xuân Lít có đưa ra hai ý nhỏ.

Thứ nhất là với hai chữ vu quy, Kim Trọng nghĩ rằng “có chuyện Thuý về làm vợ đấy, nhưng.…” (tr. 41). Thưa rằng, với cái mạch văn mà ai cũng có thể kiểm chứng được thì hai chữ đó phải trực tiếp liên quan đến Kim Trọng chứ khôngthể đến bất cứ nhân vật nào khác. Không thể, tuyệt đối không thể có chuyện đưa Thuý Vân vào một cách ngang xương, không có thông báo, không có chuyển ý gì hết. (Học sinh cấp I mà làm tập làm văn với cách diễn đạt như thế thì bị điểm kém là cái chắc!).

Thứ hai, ông Lê Xuân Lít đã phải dẫn ra đến 20 câu Kiều (2825 – 2844) “để bạn đọc phán quyết xem có phải Nguyễn Du tả cái bảng Vu quy treo trước nhà Kim Trọng hay không” (tr. 41). Nhưng có ai nói rằng nhà Kim Trọng treo bảng treo biển gì cho cam! Chúng tôi chỉ viết: “Đàng trai mà trưng bày hai chữ đó (Vu quy) lên trước cổng nhà thì có mà làm trò cười cho thiên hạ”. Đây chỉ là một câu mang tính giả thiết để biện luận chứ nào phải là một câu tường thuật, càng không phải là một lời khẳng định, và càng tuyệt đối chẳng dính dáng gì đến “nhà Kim Trọng” cả! ÔngLê Xuân Lít đãkhông đủ sức để hiểu những câu thông thường như thế thì nói chuyện với ông rất khó đấy!

§ 1254. Kiến thức ngày nay, số 629

ĐỘC GIẢ: Tuổi trẻ ngày 22-11-2007, trang “Thể thao”, bài “Adriano đã bừng tỉnh” có câu:

“Phong độ của Adriano sa sút trầm trọng từ đầu năm và thường xuyên phảingồi trên băng ghế dự bị của CLB Inter Milan”.

Xin hỏi theo cách viết trên thì ai phải thường xuyên ngồi trên băng ghế dự bị?

AN CHI: Cứ theo cách hành văn trên thì hai vị ngữ “sa sút (trầm trọng)” và “(thườngxuyên) ngồi (trên băng ghế dự bị (.))” phải có cùng một chủ ngữ và đó là “phong độ (của Adriano)”. Nhưng chỉ có Adriano mới “ngồi (trên ghế dự bị (…)) (“chứ “phong độ” của anh ta thì không!). Ta chỉ cần thêm chữ “anh” vào trước mấy chữ “thường xuyên ngồi” thì câuvăn sẽ ổn thoả mọi bề:

“Phong độ của Adriano sa sút trầm trọng từ đầu năm và anh thường xuyên phải ngồi trên băng ghế dự bị của CLB Inter Milan”.

§ 1255. Kiến thức ngày nay, số 631

ĐỘC GIẢ: Xin cho biết ý nghĩa của bốn chữ “Bửu Sơn Kỳ Hương”.

AN CHI: Sau đây là ý nghĩa của bốn chữ mà ông hỏi, chép theo Phạm Bích Hợp, Người Nam Bộ và tôn giáo bản địa, Nhà xuất bản Tôn giáo, Hà Nội, 2007:

“Chữ Bửu Sơn Kỳ Hương thông thường được hiểu là Núi Báu (núi Cấm, An Giang) toả hương thơm đặc biệt, nơi này mai sau sẽ làm rạng danh Việt Nam. Tuy nhiên, cũng còn một số cách giải thích khác, mà cách nào cũng có ý nghĩa khá sâu sắc. Chẳng hạn, Bửu Sơn Kỳ Hương ý muốn ví mỗi con người là một ngọn núi quý, trong đó có sẵn hương thơm (Thiện tính, Phật tính), con người cần hiểu điều đó và sống cùng với nó.

Hoặc cách giải thích: Chữ Bửu-Sơn-Kỳ-Hương tương ứng với 4 vị: Phật Thầy, Bổn sư, Phật trùm, Phật Vương, cũng là 4 mức độ nhận thức của con người cần phải đạt được. Trước nhất, con người phải biết khiêm nhường, trân trọng mọi sự vật, hiện tượng xung quanh như một người thầy để không ngừng học hỏi, nâng cao nhận thức. Nhưng sự học không phải chỉ dừng ở bên ngoài, mà họ còn cần trở lại với chính mình (Bổn) để thấy, hiểu và sống cùng cái bên trong. Khi đó, con người sẽ hài hoà trong mối quan hệ Thiện-Địa-Nhân (Trùm) và đạt tới sự tự giác, giác tha (Phật Vương). Đấy cũng là mục tiêu tu hành của Bửu Sơn Kỳ Hương. (tr. 66 – 67)

§ 1256. Kiến thức ngày nay, số 631

ĐỘC GIẢ: Có người nói trong câu “hư bột hư đường” thì đường là Hán Việt mà tiếng Quảng Đông là thoòng còn bột là thuần Việt.

AN CHI: Bột cũng là một yếu tố Hán Việt mà chữ Hán là 𥹸 còn âm Hán Việt cũng là “bột” (bạc một thiết) và nghĩa là “mễ đích phấn mạt” (bột gạo)*.

§ 1257. Kiến thức ngày nay, số 631

ĐỘC GIẢ: Mới đây, tôi được đọc một bài viết rất lý thú của ông Ngu Minh, nhan đề “Cầm trăng – Cầm nguyệt” đăng liền 7 trang trên Kiến thức ngày nay, số 623 (tr. 10 – 16), mở đầu như sau:

“Cầm trăng là cách dùng từ lạ và khó hiểu của Nguyễn Du. Lạ vì trước và sau Nguyễn Du chưa ai sử dụng, khó hiểu vì đến nay cầm trăng tồn tại như một ẩn từ. Dù có nhiều ý kiến cho cầm trăng là đàn nguyệt, đàn Nguyễn hay tỳ bà, nhưng chưa ý kiến nào lý giải thoả đáng”.

Xuất phát từ nhận định trên đây, ông Ngu Minh đã phân tích khá tỉ mỉ để khẳng định rằng: – cầm trăng không là nguyệt cầm; – cầm trăng chưa là Nguyễn cầm; – cầm trăng chưa phải là tỳ bà. Rồi qua việc “phân tích từ và câu” cũng như việc “giải bằng giả thiết, ông Ngu Minh khẳng định:

“Cầm trăng là tỳ bà và trăng (…) Nguyễn Du ghép trăng vào mộtcách quá mới! Trong cùng một câu, ông kết hợp hai cái mới. Cách sử dụng từ mới: một Hán một Nôm tách chữ. Cách miêu tả mới: hiên Lãm Thuý treo thật đàn và treo ảo trăng. Hiên sau treo sẵn cầm trăng: Hiên Lãm Thuý đã có sẵn: tỳ bà và trăng chờ Kiều! Một cách miêu tả. trên cả tuyệt vời!”.

Ông Ngu Minh thấy là trên cả tuyệt vời. Không biết ông An Chi thấy thế nào?

AN CHI: Chỉ có người có óc tưởng tượng “bay bổng” mới thấy đó là tuyệt vời chứ người biết tiếng Việt thì khôngthể chấp nhận cách giải thích như thế vì chẳng những nó trái hẳn với qui luật của tiếng Việt mà nó còn trái với qui luật chung của ngôn ngữ nữa. Cách giải thích đó đã phạm những sai lầm sau đây:

Thứ nhất, nó đã gán cho trạng ngữ hiên sau của câu Kiều thứ 467 (Hiên sau treo sẵn cầm trăng) hai nội dung khác nhau: với đàn thì đó là một chỗ nhất định (trên tường, trên cột, bên hông tủ, v.v.) trong phạm vi của hiên sau (tạm gọi là ND1) nhưng với trăng thì đó lại là một chỗ trên trời và dĩ nhiên là ở phía trên của hiên sau (tạm gọi là ND2). Cú pháp không chấp nhận cách hiểu nước đôi như thế được. Một từ hoặc một ngữ, có thể có tính lưỡng nghĩa, thậm chí đa nghĩa (hơn hai nghĩa) nhưng trong một cấu trúc ngữ pháp nhất định, trong phạm vi của một cái trục kết hợp (syntagmatic axis) nhất định thì, trong một lần dùng, nó chỉ có thể mang một trong những cái nghĩa đó mà thôi. Vì thế nên, ở đây, hiên sau chỉ có thể hoặc có nghĩa ND1 hoặc có nghĩa ND2 chứ không thể có cùng một lúc cả hai nghĩa như ông Ngu Minh đã tưởng tượng ra một cách ngộ nghĩnh được. Và chỉ riêng vì điểm này thôi thì “cách miêu tả… trên cả tuyệt vời” mà ông gán cho Nguyễn Du cũng đã bị ngắc ngứ rồi!

Thứ hai là tác giả đã không phân biệt hai động từ treo khác nhau, liên quan đến đàn (cầm) và đến trăng. Với đàn thì treo là một vị từ hành động nhưng với trăng thì treo lại là một vị từ trạng thái. Người ta có thể treo đàn, cũng như treo gươm, treo tranh, v.v. chứ không ai *treo trăng, vì trăng “tự treo”, chẳng hạn trong đầu súng trăng treo hay (mười rằm trăng náu) mười sáu trăng treo. Vậy thì trong một ngôn cảnh duy nhất và trong một lần dùng nhất định, treo chỉ có thể hoặc là vị từ hành động hoặc là vị từ trạng thái chứ tuyệt đối khôngthể là cả hai. Vậy cũng chẳnglàm gì có chuyện “hiên Lãm Thuý treo thật đàn và treo ảo trăng” vì

Thứ ba, cũng với lý do đã nói ở hai điểm trên, cùng một vị từ treo trong ngôn cảnh của câu 467, thì giữa “treo thật” và “treo ảo” (?), tác giả chỉ có thể chọn một cách chứ không thể hiểu theo cả hai: “thật” cho đàn mà “ảo” (?) cho trăng. Xin nêu một thí dụ cho dễ thấy thêm vấn đề:

– *Anh chàng cầu thủ đó đã đá xong trận cầu gay cấn và cô bồ xinh xắn.

Hai nghĩa hữu quan của động từ đá ở đây là (ghi theo Từ điển tiếng Việt của Vietlex): “đưa nhanh chân và hất mạnh nhằm làm cho bị tổn thương hoặc cho văng ra xa” (nghĩa 1) và “cắt đứt quan hệ yêu đương một cách ít nhiều thô bạo” (nghĩa 3). Nghĩa 3 chỉ có thể tương hợp với bổ ngữ cô bồ (xinh xắn) chứ không thể với trận cầu (gay cấn) mà cả hai nghĩa 1 và 3 cũng không thể dung hợp với nhau trong vị từ đá của ngữ vị từ đã đá xong. Người biết tiếng Việt không ai nói một câu giống như cái thí dụ trên đây. Để chơi chữ, người ta chỉ có thể nói, chẳng hạn:

– Anh chàng cầu thủ đó đã đá xong trận cầu gay cấn rồi đá luôn cô bồ cũ xinh xắn để chạy theo một cô khác xấu xí hơn.

Ở đây, người ta phải dùng hai vị từ đá riêng biệt vì dứt khoát phải như thế và cái qui tắc này cho thấy chuyện “treo thật” và “treo ảo” của ông Ngu Minh chỉ là một chuyện ảo. Huống chi,

Thứ tư, mọi sự càng sáng tỏ hơn với câu 468. Ta hãy ráp lại mà xem:

Hiên sau treo sẵn cầm trăng

Vội vàng sinh đã tay nâng ngang mày.

Với câu tám này thì trăng trong câu sáu dứt khoát không thể là chị Hằng, là cung Quảng, như ông Ngu Minh đã biện luận một cách lúng túng và gượng gạo mà hỏi rằng “nâng cái gì? Tỳ bà hay trăng?”. Người biết tiếng Việt chỉ thấy trong hai tiếng cầm trăng ở đây có một vật duy nhất mà thôi. Chúng tôi đã nhờ một đứa cháu chứng minh điều này bằng cách nói với nó:

– Tr. ơi, bác khát nước quá! Trên bàn có ly bia và chén nước mắm, cháu lấy đưa giùm cho bác.

– Bác khát nước thì uống bia thôi chứ lấy nước mắm làm gì, hả bác? Tr. vặn lại.

– Thì bác có bảo cháu đưa nước mắm đâu.

– Bác chẳng bảo “trên bàn có ly bia và chén nước mắm, lấy đưa cho bác” là gì?

– Thế à?

– Tiếng Việt nó thế đấy bác ạ! Lẽ ra bác chỉ cần nói: “Trên bàn có ly bia, cháu lấy đưa cho bác” hoặc “Trên bàn có ly bia và chén nước mắm, cháu lấy ly bia đưa cho bác”. Bác mà cứ nêu chung như thế thì người ta sẽ đưa cho bác cả hai thứ đấy.

Lời lẽ giản dị mà chí lý của Tr. giúp ta hiểu rằng cầm trăng là vật duy nhất mà Kim Trọng nâng ngang mày chứ nếu đó là “tỳ bà và trăng” thì theo cấu trúc cú pháp đã thấy, Kim Trọng cũng nâng trăng ngang mày luôn nữa.

Tóm lại, cầm trăng là một vật duy nhất và đây là một thứ đàn, còn nó là đàn gì thì xin nhường lời cho các nhà chuyên môn.

Xin xem tr. 529 – 531.

Nghiên cứu ngôn ngữ các dân tộc thiểu số Việt Nam, Nxb. Đại học Quốc gia, Hà Nội, 1999, tr. 23.

“Về một vài địa danh, tên riêng gốc Nam Đảo trong vùng Hà Nội”, Ngôn ngữ & Đời sống, số 10 (60)-2000, tr. 1 – 4.

Bđd, tr2, c1

Sđd, tr529.

Dẫn theo Hà Văn Tải, “Góp phần xác định tên gọi Cửa Lò”, Xưa & Nay, số 147 (195), tháng 9-2003, tr. 25.

Cũng dẫn theo Hà Văn Tải, bđd, tr. 25.

Xin xem bản dịch của Phạm Trọng Điềm, tập 2, Nxb. Thuận Hoá, Huế, 1992, tr. 220.

Bđd. tr 25.

Thơ Đường, Tản Đà dịch, Nguyễn Quảng Tuân biên soạn, Nxb. Trẻ và Hội nghiên cứu và giảng dạy văn học Thành phố Hồ Chí Minh, 1989, tr. 83 – 84.

Đường Thi, Tân Việt, Sài Gòn, 1950, tr. 98.

Xin xem Tư liệu Truyện Kiều, tr. 539.

Xin xem Tư liệu Truyện Kiều, tr. 12 – 13.

Bài VHNT, tr. 114.

Bđd, tr. 113.

Bđd, tr. 10.

“Bàn về tính hiếu học của người Việt xưa và nay”, trong Tiếng Việt, Văn Việt, Người Việt, Nxb. Trẻ, Thành phố Hồ Chí Minh, 2001, tr. 320 – 321.

Nguyễn Đình Diễn, Từ điển Công giáo Anh Việt, Nxb. Tôn giáo, Hà Nội, 2002, tr. 606.

Sđd, tr. 545.

Truyện Thúy Kiều, sđd, tr. 85, chú thích 1.

Truyện Kiều, Nguyễn Văn Hoàn, Nguyễn Sĩ Lâm, Nguyễn Đức Vân hiệu đính và chú thích, sđd, tr. 49, chú thích 497.

Truyện Kiều, Nguyễn Thạch Giang khảo đính và chú thích, sđd, tr. 380, chú thích 497.

Từ điển Truyện Kiều, sđd, tr. 177.

Truyện Kiều, Nguyễn Quảng Tuân hiệu đính và chú giải, sđd, tr. 97.

Sđd, tr. 169 – 170.

Kiến thức ngày nay, số 482, tr. 49, c.2.

Xem sđd, mục “tụi”.

Trung Quốc Lữ du xuất bản xã, Bắc Kinh, 1999, tr. 35 – 41.

Xin xem bđd, tr. 48, đặc biệt là tr. 50, chú thích 16.

Xin xem tr. 47 – 48.

Bđd, tr. 21 – 22.

Truyện Kim Vân Kiều, Nguyễn Khắc Hạnh và Nguyễn Đức Vân dịch, Nxb. Hải Phòng, 1994, tr. 270 – 271.

Bđd, tr. 31.

Kiến thức ngày nay, số 154.

Sđd, tr. 273 – 274.

108 bài thơ tình Trung Hoa, Nxb. Thuận Hoá, 1996, tr. 74.

Bđd, tr. 38.

Bđd, tr. 38. c.1.

Mạnh Tử quốc văn giải thích, Đông Châu Nguyễn Hữu Tiến và Tùng Văn Nguyễn Đôn Phục dịch thuật, Nxb. Thành phố Hồ Chí Minh, 1992, tr. 405 – 406.

Sđd, tr. 254.

DN1, tức danh ngữ thứ nhất, là “danh ngữ dẫn nhập (giới thiệu) nhân/vật chính của câu chuyện (hay của đoạn văn)”. Còn DN2, tức danh ngữ thứ hai, thì “chỉ một cái gì liên đới trực tiếp với DN1 (một vật sở hữu, một bộ phận của (toàn thể) nhân/vật được giới thiệu, một đặc trưng của nó).” (Sđd, tr. 255, 256)

Sđd, tr. 259 – 260.

Tư liệu Truyện Kiều – Bản Duy Minh Thị 1872, Nxb. Đại học Quốc gia Hà Nội, 2002, “Phụ lục”, tr. 546.

Bđd, tr. 54.

Bđd, tr. 55 – 56.

Bđd, tr. 65.

Bđd, tr. 22.

Bđd, tr. 22.

Bđd, tr. 23.

Bđd, tr. 23 – 24.

Bđd, tr. 27.

Bđd, tr. 26.

Vrai = thật; vraisemblable = có vẻ như thật.

Bđd, tr42.

Kiến thức ngày nay, số 488, tr. 52.

Xin xem Đại Nam nhất thống chí, tập II, bản dịch của Phạm Trọng Điềm, Nxb. Thuận Hoá, Huế, 1992, tr. 344.

Bđd, tr. 28.

Sđd, tr. 273 – 274.

Bđd, tr. 9.

Bđd, tr. 45.

Bđd, tr. 45.

Bđd, tr. 8.

Sđd, tr. 89.

Sđd, tr. 92.

Sđd, tr. 14.

Sđd, tr. 130 – 138.

“Góp ý với ông Đào-Duy-Anh về vấn đề Loa-thành”, Nghiên cứu lịch sử, số 86, 5-1966, tr. 43 – 44.

Hán thư, Trung châu cổ tịch xuất bản xã, Trịnh châu, 1996, tr. 686.

Sđd, tr. 6.

Sđd (hạ, đệ cửu hàm, đệ tứ sách), tr. 1472.

Xin xem Cao Xuân Hạo, “Hai loại danh từ của tiếng Việt”, trong Tiếng Việt - Mấy vấn đề ngữ âm, ngữ pháp, ngữ nghĩa, Nxb. Giáo dục, 1998, tr. 278.

Sđd, tr. 82.

Sđd, tr. 376, mục “tuyết”.

Chép theo Từ điển thành ngữ điển cố Trung Quốc, Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1993, tr. 108.

Dẫn theo Nguyễn Quảng Tuân – Nguyễn Đức Dân, Từ điển các từ tiếng Việt gốc Pháp, Thành phố Hồ Chí Minh, 1992, tr. 67.

Xin xem bản dịch Tự vị Annam Latinh của Hồng Nhuệ Nguyễn Khắc Xuyên, Nxb. Trẻ, 1999, tr. 287.

Bđd, tr. 65.

“Chữ huý trong hai bản Kiều Nôm 1871,1872”, Ngôn ngữ, số (148)-2002, tr. 6-7.

Bđd, tr. 65.

Bđd, tr. 65 – 66.

Bđd, tr. 66 – 67.

Tạp chí Văn học, số 3-1997, tr. 14.

Xin xem “Kỉ niệm trên đường đi tìm nguyên tác Truyện Kiều”, Tạp chí Văn học, số 6-1998, tr. 48.

Xin xem Chuyện Đông chuyện Tây trên Kiến thức ngày nay, số 523 và số 531.

Sđd, tr. 30.

Sđd, phần tiếng Việt, tr. 1.

Lâu nay, ta vẫn quen gọi là “Cộng hoà Dân chủ Nhân dân Triều Tiên”.

Theo Đại Nam chính biên liệt truyện thì sau khi đi sứ về Nguyễn Du mới có Truyện Kiều hành thế (NQT chú).

Tiếng Việt, văn Việt, người Việt, Nxb. Trẻ, 2003, tr. 250 – 251.

Nguyễn Du, Truyện Thuý Kiều, Bùi Kỷ và Trần Trọng Kim hiệu khảo, Nxb. Văn hoá Thông tin in lần thứ năm, 1995, tr. 162.

Nguyễn Du, Truyện Kiều, Nguyễn Thạch Giang khảo đính và chú thích, Nxb. Đại học và Trung học chuyên nghiệp, Hà Nội, 1972, tr. 450.

Từ điển Truyện Kiều, Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1974, tr. 153.

Từ điển Truyện Kiều, Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1987, tr. 192.

Thuý Kiều truyện tường chú, quyển Hạ, Trúc Viên Lê Mạnh Liêu phiên dịch và phụ chú, Sài Gòn, 1974, tr. 150.

Nguyễn Trãi toàn tập, Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1969, tr. 352 – 353.

Nguyễn Trãi, Tủ sách Văn học trong nhà trường, Nxb. Văn nghệ Thành phố Hồ Chí Minh, 1997, tr. 97.

Bđd, tr. 13.

Bđd, tr. 12.

Xin xem bản dịch của Hồng Nhuệ Nguyễn Khắc Xuyên do Nxb. Trẻ ấn hành năm 1999.

Sđd, tr 44.

Sđd, tr 44 – 45.

Xin xem Một số chứng tích về ngôn ngữ; văn tự và văn hoá, Nxb. Đại học Quốc gia Hà Nội, 2001, tr. 44, 45.

Thơ Đường, Tản Đà dịch, Nguyễn Quảng Tuân biên soạn, Nxb. Văn học, 2003, tr. 72 – 73.

Dẫn theo Truyện Kiều tập chú do Trần Văn Chánh, Trần Phước Thuận, Phạm Văn Hoà soạn, Nxb. Đà Nẵng, 1999, tr. 398.

Theo Thơ Đường, Tản Đà dịch, Nguyễn Quảng Tuân biên soạn, Nxb. Văn học, 2003, tr. 158.

“Về mối quan hệ ngữ pháp và ngữ nghĩa của mày ngài trong câu thơ Râu hùm, hàm én, mày ngài”, Ngôn ngữ, số 4-1982, tr. 45.

Dẫn theo Nguyễn Huệ Chi, Bđd.

Đan phượng nhãn chỉ đơn giản có nghĩa là “mắt phượng” nhưng GS. Nguyễn Huệ Chi đã nhầm nên mới dịch thành “mắt đỏ như mắt phượng” rồi còn đẩy đi xa hơn thành “đôi mắt đỏ vằn tia máu”. Ở đây, chữ đan đi với chữ phượng chứ không phải với chữ nhãn. Ở Hà Tây (nay thuộc Hà Nội), ta chẳng đã có một huyện tên là Đan Phượng đó sao? Và đan phượng chỉ đơn giản là phượng chứ không phải “phượng đỏ”, cũng như lão thử là chuột chứ không phải “chuột già” và ô quy là rùa chứ không phải…“rùa đen”!

Xin xem Kiến thức ngày nay, số 445, ngày 20-12-2002, Chuyện Đông chuyện Tây, tr. 49 – 51.

Sđd, tr. lxv – lxvi.

“Học giả Hoàng Xuân Hãn nói về Truyện Kiều”, Tạp chí Văn học, số 3-1997, tr. 15.

Tửu lực vi: Tửu lực kém. Tạm dịch thành “uống đã say”.

Sđd, tr. 67 – 68.

Chỉ nam ngọc âm giải nghĩa, Trần Xuân Ngọc Lan phiên âm và chú giải, Nxb. Khoa học Xã hội, 1985, tr. 74 – 75.

Sđd, tr. 116.

Sđd, tr. 204, chú thích 18.

Yên Ngựa là tên núi ở địa phương – Hoàng Hoa là anh hùng Hoàng Hoa Thám, hùm thiêng Yên Thế.

Từ điển Truyện Kiều, Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1974, tr. 366.

Gaffe: sự hớ hênh, điều nhầm lẫn ngớ ngẩn.

Tạm dịch: Phạm sai lầm là thuộc tính của con người.

Kiến thức ngày nay, số 143, ngày 15-7-1994.

Lịch sử Việt-nam, quyển thượng, Nxb. Văn hoá, Hà Nội, 1958, tr. 175.

Sđd, tr. 174.

Chép theo Dương Quảng Hàm, Việt Nam thi văn hợp tuyển, in lần thứ năm, 1958, tr. 211 – 212.

Chép theo Nguyễn Thị Bích Hải, 108 bài thơ tình Trung Hoa, Nxb. Thuận Hoá, 1996, tr. 82 – 83.

Chép theo Thơ Đường, Tản Đà dịch, Nguyễn Quảng Tuân biên soạn, Nxb. Văn học, 2003, tr. 45 – 46.

Theo Lê Trung Hoa – Hồ Lê, Thú chơi chữ, Nxb. Trẻ, Thành phố Hồ Chí Minh, 1990, tr. 232 – 233.

Theo Phạm Đan Quế, Tập Kiều một thú chơi tao nhã, Nxb. Văn nghệ Thành phố Hồ Chí Minh, 1999, tr. 230.

Hán ngữ sử luận văn tập, Khoa học xuất bản xã, Bắc Kinh, 1958, tr. 361 – 363.

Đây là cách viết cố ý của tác giả (BT).

Thượng Hải văn hoá xuất bản xã, 1998.

Hán ngữ đại tự điển, Thành Đô, 1993, tr. 1311.